mikudagur 31. august 2005síða 18

18 Nr. 164 - 31. august 2005 OLJUPRÍSUR, BÚ- SKAPUR OG VALUTA Rolf Guttesen rg@geogr.ku.dk 1973. Tá var "oljukreppa", tí OPEC-londini skrúðaðu kranan fyri, og oljuprísir- nir fóru upp í loft. 1979. Tá bleiv shahurin av Iran, ein amerikansk nikkudukka, blakaður á dyr. Nýggj oljukreppa. 1990. Tá hersetti Iraq alt Kuweit og ólag kom á olju- handilin einaferð enn. 2005. Nú hækkar oljuprís- urin til somu hæddir, sum í omanfyri nevndu kreppu- tíðum, men hvør er orsøkin? August 2005. Seinasta mánadag seldist ráolja fyri umleið 70$ fyri tunnuna bæði í Europa, USA og Singapore, sum er størsti oljumarknaður í Asia. Aðrar orsøkir til høga oljuprísin Í dag er tað ikki kríggj, kollvelting, herseting ella embargo sum pressar prísin upp. Nei, tað er eftirspurn- ingurin, sum er høgur. Eftirspurningurin er skapt- ur av tí búskaparliga vøkst- rinum, sum er í USA og Kina, og fyri ein part eisini í øðrum asiatiskum lond- um. USA og Kina eru í dag heimsins størstu oljuslúkar, og tá framleiðslan gongur væl, skal nógv olja brúkast. Og líkt er til, at olju-prís- urin ikki fer at fella í bræði. Hinar nevndu kreppurnar vardu bert nokkso stutta tíð, so fullu prísirnir aftur. Franski ídnaðarráðharrin Francois Loos segði fríggjadagin seinasta, at hann væntaði at oljuprís- urin fór at vera høgur í "langa tíð", og heitti á sínar landsmenn um at spara Tá hinar krepputíðirnar vóru í 1973, 1979 og 1990 og oljuprísurin hækkaði, so hevði tað sum fylgju, at heimsbúskapurin at kalla steðgaði upp. Framleiðslan minkaði og haraftrat var inflatión, vørurnar dýrkaðu og pengavirðið minkaði. Tað er enn ikki hent í hesum umfari. Oljuprísirnir hava, sum kurvumyndin vísir, verið javnt hækkandi síðan í 2002. Men enn er inflatiónin lág og búskapar- ligi vøksturin høgur í USA og Kina. Í Europa er eitt sindur øðrvísi, hevur vøkst- urin verið lítil í langa tíð. Men so er at spyrja, hví ikki høgu oljuprísirnir hesa ferð virka sum áður. Hví er inflatiónin sum heild lág, og búskaparligi vøksturin væl yvir meðal? Meldurstormurin Katrina ger ikki munin Nógv er júst í hesum døg- um skrivað um meldur- stormin Katrin, sum herjar í Mexicanska Golfinum, og fer inn yvir land nær New Orleans. Har hevur USA eina stóra oljuframleiðslu, og av trygdarorsøkum eru fleiri pallar avmannaðir. Í Golfinum framleiðir USA 1,5 milliónir tunnur av olju um dagin. Um framleiðslan steðgar her bert stutta tí, so minkar útboðið og ávirkast prísurin uppeftir. Tað er júst tað, sum Katrin hevur gjørt, men tað man fara at javna seg, tá hon blíðkast aftur. Tað hevur verið bíligt at læna pengar Høvuðsorsøkin til at olju- prísurin enn ikki hevur darvað búskapinum so nógv er, at rentan hevur bæði í USA og Europa verið lág. Tað hevur verið bíligt at læna pengar. Bí- ligir pengar hava fingið fólk at keypa nógvar vørur, men eisini fastan eigindóm: hús og grundir. Húsaprís- irnir eru høgur í USA, men eisini í Bretlandi, Írlandi, Frankaríki, Spania og Norðanlondum. Einasta undantakið higartil hevur verið Týskland. Seinastu tíðindini siga tó, at prísirnir eru so smátt fallandi í Bretlandi, og fólk eru farin at spyrja, um ’prísbløran’ man fara at bresta? Høvuðsmotorarnir í heimsbúskapinum eru "Oiloholikarar" Tveir høvuðsmotorar eru í dag í heimsbúskapinum: USA og Kina. Framleiðslan veksur við umleið 9% um árið í Kina, og 3-4% í USA. Hesi bæði londini eru sam- stundis heimsins størstu brúkarar av olju. Blaðið "The Economist" viðger oljuprísin í seinasta nummari (27.8.05). Teir kalla hesi lond fyri "Oiloholics" (alcoholikarar hava eitt alcoholmisbrúk, oiloholocarar hava eitt olju- misbrúk). Blaðið sigur, at høgi olju- prísurin fyri ein part stendst av lágu rentuni. Prísurin á olju og prísurin á pengum eru týdningarmestu prísir á vørum í dag. Og teir handa saman. Um prísurin á pengum (rentan) er lágur, so hækkar eftirspurningurin, og olju- prísurin fer upp. Oljuprís- urin er serliga viðkvæmur í hesum føri, tí framleiðslu- og raffineringskapacitetur- in er avmarkaður. Allar pumpur og allar reinsipro- cessir koyra "full speed" Byrðan er ójavnt býtt millum londini Nú er tað so, at vøksturin í framleiðslu ikki er javnt býttur millum londini. Europa liggur sum nevnt við einum vakstrarlagi uppá 1-2%, meðan USA og Kina liggja væl hægri. Tí er tað vaksandi eftirspurn- ingurin serliga í USA og Kina, sum pressar oljuprís- in upp. Blaðið "The Economist" meinar nú, at tað tí kann sigast, at USA og Kina á henda hátt leggja ein skatt á hini londini, sum verður betaltur gjøgnum høga oljuprísin. Uppi í hesum er ein serlig krúlla. Tað eru tey londini, sum eru minst orku-effek- tiv, sum hava skjótasta vøkstur í framleiðsluni. Í menningarlondum er tað so, at til at framleiða virði fyri ein dollara brúka hesi lond dupult so nógva olju, sum tey meira framkomnu londini. Haraftrat er tað so, at bæði India og Kina lata stuðul til innlendis olju- prísin. Tí brúka virkir og einstaklingar nógva olju til ein bíligan prís. Henda ovurnýtsla kemur so at pressa oljuprísin á heims- marknaðinum enn hægri upp. USA er eisini ein ’oljusyndari’ Men tað eru ikki bert so- kallaði tilafturskomin lond, sum oyðsla við olju. Heim- sins størsti búskapur, tann amerikanski, er eisini tann Nú er oljuprísurin tríggjar ferðir so høgur, sum fyri 4 árum síðani Euro-kursurin hækkaði sum heild eitt sindur í farnu viku , men ikki var tað stórvegis. Orsøkin var helst, at nøkur vánalig hagtøl komu úr USA. Eurohækkanin kom sostatt ikki, tí nýggir og avgerandi glottar hómaðust í Eurolandi. Blaðið "Financial Times Deutschland" vísir á, at brúkara-álitið í USA, sum University of Michigan roknar út hvønn mánaða, fall rættiliga nógv. Tað var 96,5 í juli, men fall til 89,1 í august. Tað var meira enn spámenn høvdu roknað við. Framvegis vísir hetta blaðið á, at høgu oljuprísirnir vísa síni ’bremsispor’ nú. Oljuprísurin tyngir um handilsjavnvágina, og brúkarin merkir hækkandi benzin-prísirnar. Eitt triðja, sum dempar framburðshugin í USA, eru orðini hjá Alan Greenspan, stjóra í The Fed. Hann vísti á í røðu hann helt fríggjadagin, at húsaprísirnir hava verið skjótt hækkandi í langa tíð. Men tað kann ikki bara halda framm soleiðis í allar ævir. Prísvøksturin má steðga, ella um illa stendur til, føra til beinleiðis skrædl. Hetta, at Greenspan sigur seg stúra um útlitini, hevur stóra ávirkan á peninga- og virðisbrævamarknaðin í USA. At enda eru spekulatiónir um at Kina fer at uppskriva, revaluera, sín valuta yuan eina ferð aftrat í næstum. Tað hendi fyrstu ferð í fleiri ár tann 21. juli, tá fasta veksli-lutfallið, sum hevði verið galdandi, var avtikið