mikudagur 31. august 2005síða 21

Nr. 164 - 31. august 2005 21 fáa granskingarstørv innan fyri tað almenna. Hermann átti tó heldur at kalla hetta fyri ein granskingarstovn, tí um tú útilokar privata vinnulívinum, so gevur hugtakið granskingarpark lítla meining. Tað almenna hevur stovnar, sum als ikki koma til sín rætt í granskingar- høpi. Vit hava t.d. eitt ný- liga útbygt Landssjúkrahús, men har er mær vitandi lítil og eingin gransking. Vit hava eisini eitt universitet, sum er illa raðfest á tí náttúruvísindaliga økinum, sum hevur sera lítla orku til gransking, og sum næstan hevur staðið í stað í 30 ár. Vit hava eisini aðrar stovn- ar, har nakað av gransking verður gjørd, men har høvuðsuppgávurnar oftast eru eftirlit/ráðgeving. Veikleikar við granskingarparkini Í Føroyum er vandi fyri at granskingarparkin kemur at standa rættiliga einsamøll, tí hon hevur ongan sterkan almennan granskingarstovn at samstarva við í Føroyum, og hinvegin er lítil siðvenja fyri gransking og íbirting í føroyska vinnulívinum. Skal granskingarparkin eydnast, so er neyðugt at styrkja almennu gransk- ingina eisini, og at hava góðar skipanir at stuðla vinnuligum íverksetarum. Somuleiðis, sum nakað av tí týdningarmesta, so má granskingarparkin sam- starva við útlendskar granskingarparkir, uni- versitet og privatar fyritøk- ur. Tað hevði verið lættari við altjóða samstarvi, um Føroyar var limur av EU, men tað er eingin grund til at bíða eftir tí. Við áræði, sjálvsáliti, og hjálp frá fleiri ættarliðum av vælútbúnum føroyingum, so ber tað til. Ein annar vandi við granskingarparkini er, at hon mest er bygningar í mun til starvsfólk. Gransk- ingarparkin eigur at stuðl- ast við fleiri adjunkt/ lektara- og post.doc- granskingarstørvum á universitetinum, enn tey trý tíðaravmarkaðu gransk- ingarprofessoratini, sum tað verður lagt upp til. Raðfesting Raðfestingin av gransk- ingarøkjum í granskingar- parkini er nakað smøl. Ílegugransking (gengransk- ing), biotøkni og bio- kunning (bioinformatik) eru sera góðar raðfestingar, sum hóska væl saman við okkara ílegutilfeingi og m a t v ø r u f r a m l e i ð s l u . Hinvegin, so eiga vit ikki at avmarka hýsing av góðum verkætlanum innan aðrar tøkni- & vísindagreinar, hóast man velur uppruna- ligu raðfestingina fremst. Míni ráð eru at vera prag- matiskur viðvíkjandi rað- festingum, tí vit fáa neyvan fleiri granskingarparkir í bræði, og at navngeva granskingarparkina "The Faroese Science park". Pláss má vera fyri teimum góðu hugskotunum, sum ein ikki kann hugsa sær til frá byrjan. Ílegugransking Raðfestingin av ílegu- granskingini er sjálvsagt eisini ein roynd at brúka møguleikarnar í nýggju ílegulógini. Tað er ikki óhugsandi at hetta eydnast. Tað eru longu í dag fleiri verkætlanir í Keypmanna- havn, Odense og Århus viðv. ílegugransking av føroyingum. Somuleiðis hevur DeCode framvegis áhuga fyri Føroyum, um áhugi eisini er frá før- oyskari síðu. Eitt dømi um útlendska áhugan fyri ílegugransking av føroy- ingum, sæst frá einum seminari í Århus 18. no- vember 2004: "Psykiatrisk genetik på Færøerne", http://www.psychdem.dk/k ommakad.htm, stuðlað av m.a. fyritøkuni Eli Lilly. Niðurstøða Ætlanin um føroyska granskingarpark er sum heild ein góð og bráð- neyðug verkætlan, hóast ávísar veikleikar, sum eg havi víst á omanfyri. Fyri at venda aftur til spurningin, um hvat Føroyar fær aftur- fyri, ja so fáa Føroyar vón- andi sterkan íblástur og øktan búskaparligan vøkst- ur við hjálp frá útlendskum granskarum, og vælútbún- um føroyingum, sum ann- ars nógvir velja at búseta seg uttanlands fyri lívið. Framhald av síðu 19 Janet Fríða Johannesen At gera eina granskingar- park í Føroyum er eitt gott átak. Íleggjarar koma har sum granskarar og íverk- setarar við góðum hugskot- um eru. Biotøknin við sín- um nógvu møguleikum eigur at kunna gerast ein framtíðar vinna í Føroyum. Biotøknin kemur at broyta heimin Biotøknin kemur at broyta heimin líka so nógv, sum kunningartøknin hevur gjørt. Biotøknin fevnir víða, og vil í framtíðini verða nýtt innan nógvar ymiskar tilgongdir. Vit hava hoyrt nógv um biotøkni innan heilsuverki, serliga ílegugransking. Innan fiskivinnuna verður nógv arbeitt við at eyðmerkja gagnlig evnir á heilsuna hjá fólki. Innan matvøruídn- aðin sum heild, umhvørvi og nógv onnur øki fer biotøknin at hava ein stóran leiklut tey komandi árini. Sunnar matvørur Biotøknin fer at fáa ein stóran leiklut í allari mat- vøruketuni - frá framleiðslu av rávørum, innan virking og goymslu av matvørum. Við biotøkni kunnu mat- vørur - íroknað fiskavørur- liva upp til krøvini hjá brúkaranum um tryggar, heilsugóðar og meira væl- smakkandi matvørur. Biotøknin veruligt nyttuvirðið fyri samfelagið Danska ráðgevandi nevndin fyri matvørugransking er sannførd um, at biotøknin hevur eitt veruligt nyttu- virðið fyri samfelagið. Hetta er ikki einans tí at við biotøkni kunnu betri mat- vørur framleiðast, men eis- ini at hesar kunnu framleið- ast við minni umhvørvis- árin. Nevndin metir, at skal Danmark ikki missa ar- beiðspláss í framtíðini, má dentur leggjast á biotøkni, og harvið á grundgransking og útbúgving av kandidat- um og granskarum innan biotøkni. Hetta kann vænt- ast eisini at gera seg gald- andi í Føroyum innan fiski- vinnuna. Vitunartungar vinnur - sum biotøkni - geva eisini arbeiðið til fólk uttan hægri útbúgvingar. Mett verður at fyri hvønn nýansettan kandidat verða tvey nýggj størv til ikki kandidatar. Matvøru- og heilivágs- framleiðarar saman- fallandi áhugamál Samfelagsútreiðslurnar til heiluverkið eru ógvuliga stórar og fara at økjast nógv um ongi tiltøk verða sett í verk. Nógvar sjúkur eru orsakað av ósunnum kosti, og tað kann ídnaðurin ikki liva við. Fyri at vinna álit verður ídnaðurin noyddir, at seta heilsuna og vælver- una hjá brúkaranum í fokus. Imyndin hjá matvøru- framleiðarum vil í framtíð- ini verða heilsu. Nestlé fer t.d. frá at vera heimsins størsta matvørufelag til at vera nummar eitt felag innan heilsu- og vælveru. Væntandi fer vinningurin hjá matvørufram- leiðarunum at økjast. Hetta kann fáa týdning fyri før- oysku fiskivinnuna, um hon við m.a. biotøkni megnar at vera við í kapp- ingini um heilsugóðar, tryggar og vælsmakkandi fiskavørur. Nýmótans matvørufram- leiðarar vilja flyta seg til at gera funktionellar matvør- ur. Eitt dømi um eina funk- tionellu matvøru er youg- hurt, sum virkar blóðtrýst- fallandi. Ein ávís bakteria, sum kann framleiða eitt kveiki (enzym), ið klippir mjólkaproteinir í ávís peptidir, verður sett til youghurti. Hesi peptidir normalisera ov høgt blóð- trýst og ov høga hjarta- rytmu. Fólk, sum hava lyndi til ov høgt blóðtrýst, kunnu eta hetta youghurti, og harvið umganga at gerast sjúk. Hetta er ein vøra, sum er á veg á mark- naðin. Heilivágsframleiðarar vilja hinvegin flyta seg til fyribyrging og ikki bert heilivág. Teirra framtíðar handilsøki fer eisini at vera heilsa, og koma heilivágs- framleiðarar at hava brúk fyri nýggjum handils- modellum. Væntandi fer vinningurin hjá heilivágs- framleiðarunum at minka, og heilivágsframleiðararnir vilja keypa seg inn í mat- vøruídnaðin og umvent. Hetta fyri at fáa atgongd til vitan og marknað. Henda gongdin er sera spennandi fyri matvøruframleiðarar, og kann fáa týdning fyri Føroyar, tá hugsa verður um áhugan at seta pengar í føroysk vinnuvirkir. Almenn og privat gransking Nógv hevur verið frammi um almenna og privata gransking. Kendi danski vinnulívsmaðurin Asger Aamund verður spurdur, um tað ikki virkar tvørsagt (paradoksalt), at tað al- menna skal blandað seg í granskingina. Hví ikki geva fyritøkunum skattalætta og so lata tey sjálvi klára granskingina. Her svarar Aamund, at talan er um tvey ymisk mál. Gransk- ingin er ein føðikeda, har vinnan livur av grund- granskingini og øvugt. Í framtíðini kann hugsast, at vinnan fer at fíggja ein al- samt størri part av grund- granskingini, td við at nýta triðingsregluna, sum eitt nú er sett í verk á Københavns Universitet. Triðingsreglan merkir, at vinnan kann keypa granskingarrættindi frá universitetinum, har granskarin fær 1/3 av søl- uni, deildin 1/3 og universi- teti 1/3. Eg skal ikki forsvara, at vinnan ikki hevur gjørt meiri burturúr gransking, men hyggja vit at øðrum londum, so hevur tað al- menna gjørt stórar íløgur í gransking og skapa nógv granskingarúrslit og fólk við serkønari vitan til vinn- una, áðrenn vinnan sjálv er byrja at seta pengar av til gransking. Her í Føroyum eru ómetaliga fá gransk- ingarúrslit komin frá tí almenna. Skulu vit hava eitt fjøl- táttað burðardygt vinnulív, má tað almenna seta meiri pening av til gransking. Tað er ógjørligt í Føroy- um at seta í verk vitunar- tungar vinnuligar gransk- ingarverkætlanir innan biotøkni. Vit hava eingi starvstovuhølir, sum lætt- liga kunnu brúkast til slíkar verkætlanir, og vit mangla roynd fólk, sum kunnu setast at loysa slíkar upp- gávur. Uttan hølir og uttan royndir granskarar kemur neyvan nøkur biotøknilig vinna í Føroyum tey fyrstu nógvu árini. Íleggjarar fara, har sum granskarar og íverksetaðarar við góðum hugskotum eru. Vit mugu hava eitt væl- virkandi universitet við góðum førleika innan bio- tøkni og eina vælvirkandi vinnuframaskipan. Gransk- ararnir mugu hava vitan innan øki, sum hava møgu- leika at gerast vinnulig í Føroyum. Harafturat mugu vit hava hølir, har gransk- arar/íverksetarar kunnu gera royndir, og finna útav um teirra hugskot kann gerast vinnuligt. Tann dagin vinnan fer at síggja at gransking fer at loysa seg, vil hon uttan iva fara at seta fleiri pengar av til gransking. Somuleiðis kann væntast at íleggjarar vilja seta fleiri pengar í føroysk virki, tí er svarið ja, tað er neyðugt at tað al- menna stovnsetur eina gr- anskingarpark og setur fleiri pengar av til gransk- ing, og harvið skapar um- støður til at okkara megin- tilfeingi - fiskur og fólk við vitan - saman skapa virðir. Hví skal tað almenna gera eina granskingarpark?