mikudagur 7. september 2005síða 20

20 Nr. 169 - 7. september 2005 Eg var so optimistisk- ur í seinastu viku at skriva, at avleiðing- arnar av meldur- storminum Katrina skjótt mundu javna seg, og oljuprísurin falla til eitt lægri støði aftur. Hetta var eitt mistak MELDURSTORMUR, OLJUPRÍSIR OG GEOPOLITIKKUR Rolf Guttesen rg@geogr.ku.dk Áðrenn eg var kunnugur við alt hetta, sum er komið fram seinastu vikuna um støðuna og hendingarnar í býnum New Orleans, og statunum Louisiana og Missisippi, var eg kanska naivur, og trúði at heimsins ríkasta land, einasta stór- veldi í heiminum, super- maktin USA, hevði tjekk uppá nakað so rættiliga banalt at byggja og við- líkahalda byrgingar fram við láglendunum og fram við stóru áunum. Hetta var eisini eitt mistak. Vóru teir ikki nóg væl fyrireikaðir í hesum lands- parti í USA • har meldurstormar ella hurricanes koma 10-20 ferðir á hvørjum ári; • har veðurmenninir vita hvussu sterk vindmegin er í eini category 5 hurricane; • har myndugleikarnir vita hvussu høg flóðin og aldurnar verða, tá ein meldurstormur av hesi styrki rakar landið; • har ein hálv millión av fólki skal evakuerast, tá ein slík ódn nærkast; Tað fer at taka ár, áðrenn avleiðingarnar av hesi katastrofu javna seg aftur, og spurningurin er um verðin nakrantíð verður tann sama aftur? Amerikansk sjónarmið Í amerikanska blaðnum New York Times hevur høvundurin Maureen Dowd (3.9.05) nakrar drep- andi viðmerkingar evna- loysi og arrogansuna hjá stjórnini. Greinina kallar hon "United States of Shame". Kalt og kyniskt skrivar hon: "Ting henda, og tá tú leggur eina av- markaða stjórn og eina in- kompetenta stjórn saman, so henda deyðilig ting." Hon heldur fram við bitr- um orðum: "Enn einaferð er Amerika dottið í runu- díki við anarki, deyða, ræning, neyðtøkum, stuldri, óskyldugum sum líða, elendigum infra- struktur, ódugnaligum politii, ónøktandi herliði, og eina almenna planlegg- ing, sum er kriminelt gá- loysin." Tá George W. Bush endi- liga vaknaði og fór at skoða skaðan, segði hann, meðan hann hugdi út yvir Mississippi-ánna: "Eg trúgvi ikki, at nakar kundi vita, at byrging- arnar fram við ánni kundu skolast burtur". Hetta er sum altíð, sigur Maureen Dowd, ein bílig umbering hjá Bush. "Who could have known?" Støðan á olju- marknaðinum Oljuprísurin liggur fram- vegis uppi á umleið 68-70 dollar fyri tunnuna. Fram- leiðslan í Mexicanska Gulfinum er ikki komin fyri seg enn. Men heldur eru tað trupulleikar á raffinerings-virkjunum, har ráoljan verður til benzin, petroleum og aðrar úr- dráttir, sum gera, at eitt nú benzin-prísurin hækkar um alla verð. Fleiri stór raffinerings- virkir, sum liggja tætt í statinum Louisiana frá Baton Rouge til New Or- leans, hava fingið storm- og vatnskaðar og liggja still (Hetta økið kallast millum íbúgvarnar "the cancer route," tí tað er so ovur dálkað). Framleiðslan av raffineraðum vørum er í hesum døgum nógv minni enn vanligt, hon liggur faktisk á botni. Internationali stovnurin IEA, International Energy Agency, í París tosar um globala orku-kreppu. Argu- mentini eru, at um ameri- kansku raffineringsvirkini hava fingið stórar skaðar av meldurstorminum Katrinu, so fer US at keypa benzin í Europa, og prísurin fer at hækka um allan heim. Í USA er prísurin á gasoline (benzin) uppá eina viku farin upp við 20 procent- um. Henda príshækkan kann gerast ein hóttan móti heimsbúskapinum. Vøkst- urin kann steðga upp, og kreppan breiða seg. Langtíðarútlitið ella geo-politisku avleiðingarnar Supermaktin USA ger alt fyri at tryggja sær atgongd til olju. Uttan olju, eingin framleiðsla, eingin bilkoyr- ing, einki hervald. Men USA, sum fyrr var stór- framleiðari av olju, noyðist í dag at flyta inn megin- partin av hesi rávøru. Sum mynd 1 vísir (keld- ur til mynd 1-3, Opec statistikkur), so er Norður- amerika tann heimspart- urin, sum brúkar mesta olju, og verður tað roknað um til býtslu uppá íbúgvan, so liggur USA klárt á odda. Myndin vísir eisini hvussu gongdin hevur verið sein- astu 20 árini, millum 1983 og 2003, sum eru nýggjastu tøl frá Opec. Nýtslan er vaksandi allastaðni uttan í Eystureuropa, og orsøkin er afturgongd og fallandi framleiðsla eftir at komm- unistisku stýrini vóru sett frá. Men seta vit so spurn- ingin, hvar verður oljan framleidd, so fáa vit eina aðra mynd (2). Har er Miðeystur klárt tann størsti framleiðarin, við Saudi Arabia á odda. Stórfram- leiðarar eru harumframt Iran, Irak og Kuwait. Men, Meldurstormurin Katrina fekk drepandi fylgjur