hósdagur 6. januar 2000síða 5

9 tíðindablaðið sosialurin Nr. 3 - 6. januar 2000 8 tíðindablaðið sosialurin Nr. 3 - 6. januar 2000 Líka frá tí degi samgongu- flokkarnir tvingaðu hesa lógina ígjøgnum — beint ímóti øllum ávaringum, sum vit harðliga høvdu gjørdu vart við — kundi vit havt díkt samgonguflokkar- nar og landsstýrið undir í eirindaleysum kritikki av hesum vánaliga lógarfusk- arínum. Men vit hildu aftur, m.a. tí vit vildu lata um- boðini fyri brúkararnar sjálvar, pensjonistarnar og tey brekaðu, sjálvi hava orð- ið, tá tey beinanvegin byrj- aðu at koma fram við einum lemjandi kritikki av lógini. Sama afturhald kann ikki sigast at hava eyðkent sam- gonguna, sum hevur sýnt alt annað enn ta neyðugu á- byrgd og virðing, sum krevst í slíkum stórmáli, sum beinleiðis avger livi- korini hjá einum 8000 før- oyingum. Men nú er blivið ovboðið hjá okkum. Hetta er hetta blivið eitt slíkt skammiligt klandursmál innanhýsis í samgonguni, at vit noyðast alment at tala at og gera okkara støðu greiða. Lógin skundað ígjøgnum Skuldi nakar verið í iva, so hevur støðan hjá Javnaðar- flokkinum til nýggju pen- sjónslógina alla tíðina verið púra greið: vit atkvøddu í- móti sjálvari pensjónslógini síðsta vár. Í minnilutaáliti- num mæltu vit til, at lands- stýrið tók uppskotið aftur, annars noyddust vit at mæla til at fella tað, tí tað var skundað ígjøgnum uttan at verða lýst tíðansheldur við- gjørt til lítar, og stórur ivi var um avleiðingarnar. Upp- aftur hvassari var kritikkur okkara av hesi lógini, sum ásetti pensjónsuphæddirnar, og sum varð skundað í- gjøgnum beint fyri jól. Har søgdu vit í minnilutaáliti- num soleiðis: ”Aftur einaferð er tað hent, at viðgerðin av pen- sjónunum er hurrað so í- gjøgnum, at nevndarvið- gerðin er blivin ein hurli- vasi. Vit eru tvingaðir at skriva álit í málinum, uttan at vit í nógvum førum hava kunnað fingið upplýsingar um, hvørjar fylgjur nýggja pensjónslóggávan fær fyri teir ymisku bólkarnar av pensjonistum. vit átala harðliga, at meirilutin tvingar eitt álit ígjøgnum, hóast vit væl og virðiliga halda okkum innan fyri tíð- arásetingarnar í tingskipan- ini, og uttan at vit hava fing- ið svar uppá avgerandi spurningar, sum eru um- bidnir í sambandi við nevndarviðgerðina. Vit átala eisini, at umboð fyri pen- sjonistar og brekað eru inn- kallað í slíkum skundi, at hesi ikki hava fingið stundir at seta seg inn í lógarupp- skotið. ” Fjølmiðlarnir roynst illa Í hesum sambandi eru vit vónbrotnir av fjølmiðlu- num, og tað eru bæði bløð- ini og loftmiðlarnir. Í tveim- um álitum hava teir havt okkara nágreiniliga kritikk av teim óhepnu avleiðingu- num og prinsipiellu skeiv- leikunum í pensjónslógu- num. Men teir hava ikki tik- ið hetta upp á tungu. Tað er harmiligt, tí her høvdu teir funnu grundarlag fyri øllum teim kritisku spurningu- num, sum teir áttu at reist teimum, sum hava tvingað lógina ígjøgnum — og tað hava bæði landsstýrið og allir samgonguflokkar stað- ið saman um, líka mikið hvussu tey nú bítast og klór- ast innanhýsis. Fjórða stats- maktin, sum fjølmiðlarnir rópa seg uppá at verða, hev- ur roynst illa í hesum máli og síðan teirra vina- og kenningasamgonga kom til. Tak tíðindaflutningin í sjónvarpinum sum dømi. Ella Fimmarin hesa vikuna: har hevur man so syrgt fyri, at ongi kritisk umboð fyri andstøðuna koma at for- stýra royndirnar at slætta sjógvin og styrkja brøðra- lagið í samgonguni. Tora ikki at reisa misálit Man kundi eisini spurt, hvi alt hetta rokið ikki førir til eina misálitisváttan móti landsstýriskonuni. Umboð- ini fyri tey brekaðu kalla lógina kryplaða og eitt makkverk . Tey siga eisini bart út at landsstýriskonan lýgur fyri almenninginum. Ein samgongufelagi er líka bersøgin og skrivar í bløð- unum, at ”landsstýrismað- urin sigur beinleiðis ósatt og hon ger tað fult medvit- að”!!! Ein annar samgong- ufelagi skrivar eisini í bløð- unum um, hvussu teir í mongum málum og aftur nú hava hava tikið politiskar lortablæur upp eftir lands- stýriskonuna í Almanna- og heilsumálum, men at nú er tol teirra uppi. Men sjálv- andi tora teir ikki at reisa misálit á Helenu. Teir buldra, men leggjast so aftur skerflatir. Samgonguflokkarnir eiga ábyrgdina 100% Hví reisa vit so ikki misálit til landsstýriskonuna? Nei tað gera vit ikki av teirri einfaldu orsøk, at tað er ikki landsstýriskonan, sum hev- ur politiska ábyrgdina av at hetta vánaliga og ófullfíggj- aða lógaruppskotið varð skrumblað ígjøgnum tingið og gjørdist løgtingslóg. Á- byrgdina, 100%, eiga lóg- gevararnir í samgongumeir- ilutanum, samgonguting- menninir, sum fuskaðu eitt lógaruppskot, sum ongin kendi avleiðingarnar av, í- gjøgnum tingið. Og tað eru júst hesir, sum leika í ímóti Helenu og royna at kasta alla ábyrgdina og skomm- ina á hana. Teir hava havt allar møguleikar at rættað teir nógvu skeivleikarnar og óhepnu avleiðingarnar av lógini — tað hava vit ávarað teir um ferð eftir ferð. Vit ráddu teimum til ikki at fuska uppskotið ígjøgnum, men taka okkum alla tað tíð, sum kravdist, fyri at geva uppskotinum tað neyðugu gjølligu viðgerðina í Trivn- aðarnevndini. Og hóast teir nú eisini viðganga, at tað var óðamannaverk at skrumblað eina lóg ígjøgn- um, sum ongin kendi av- leiðingarnar av, so valdu teir — móti øllum ávaringum — at hevja uppskotið til lóg, og tí eiga teir og ongin ann- ar alla ábyrgdina av lógini. Tjóðveldistingmenn flongdir upp á pláss Vit halda eisini hetta verða vánaligur journalistikkur, at allir fjølmiðlarnir, bæði bløðini og loftmiðlarnar, trúliga refererað alt sam- gonguklandrið um pensjón- smálið — uttan at fara til hesar samgongukritikarnar av landsstýriskonuni og spyrja teir, um teir sum lóg- gevarar ikki eiga alla á- byrgdina av hesi løgtings- lógini, um hvussu teir kunnu seta lógir í gildi, sum teir vita og sjálvir siga er óðamannaverk? Og um nakar átti at lagt frá sær, er tað so júst ikki eru teir sjálv- ir? Hóast teir nú leika í, so vóru teir sera positivir í teirra meirilutaáliti til sjálva pensjónslógina í vár. Tá høvdu teir hesi orð til lógaruppskotið: ”Lyklaorðini til hesa nýggju pensjónslóggávu er einfald- og nútímans- gerð, umframt tillaging til føroysk viðurskifti.” Ja, góðan morgun. Og hvat siga teir nú um somu lóg. Óðamannaverk og lortablæ- ur. Men ikki fyrr enn teir hava hoyrt umboð fyri brúk- ararnar kolldøma lógina og kalla hana kryplaða og eitt makkverk. Nú hava vit so hoyrt og sæð, at teir aftur einaferð eru flongdir upp á pláss av løgmanni og øllum lands- stýrinum. Javningin er størsti parturin Løgið er at hoyra bæði fólk- afloksløgmann og tjóðveld- isvaraløgmann nú tosa rós- andi og positivt um hesa pensjónslóggávuna, og at tað bara eru nakrar ”tekn- iskar justeringar”, sum skulu gerast, harímillum ein hægri botnfrádráttur, so minni fer burturav í skatti. Men eftir okkara tykki er als ikki talan um ”tekniskar justeringar”. Nýggja pen- sjónslógin hevur grov og álvarslig brek, og tað eru fleiri avgerandi og prinsip- iellir skeivleikar í lógini. Tað er t.d: — Avtøkan av javningini av grundarupp- hæddini. Hetta er nógv størsti parturin av pensjón- ini, og er javningin tikin av, so fer pensjónin jú støðugt at minka í virðið av dýrtíð- arhækkingunum. Hetta er eisini at lata politisku til- vildina ráða í pensjónspoli- tikkinum: Minni enn eitt ár eftir at javningin er sett í verk, verður hon tikin av aftur, og samstundis verður tosað um at hon skal aftur setast í gildi næsta ár... — At avtaka skattafríu avlamisveitingina og leggja upphæddina saman við øðr- um viðbótum í eina skatt- skylduga viðbót, er prinsip- ielt skeivt. Avlamisveitingin var eitt serstakt endurgjald fyri mistan førleika, sum var útgoldið uttan byrokratiskt eftirlit, og var tí eisini ein viðurkenning av, at fólk við skerdum førleika hava ser- stakar eykaútreiðslur, sum onnur ikki hava. Nú er henda serliga veit- ing burtur. Ístaðin skulu brúkararnir nú inn í eitt eyð- mýkjandi byrokratiskt end- urgjaldssystem, og krevja kvittan fyri alla hjálp at leggja fram sum skjalprógv fyri hvørja krónu, sum biðj- ast skal um. Og hetta skal nú fara fram um forsorgar- lógina. Tískil skulu fyritíð- arpensjonistarnir nú bæði um pensjónslóggávuna og forsorgarlógina eftir sínum rætti, mótvegis framman- undan, tá alt varð avgreitt um pensjónslógina. Hetta er so enn eitt dømi um at sam- gongan ger beint ímóti sín- um vanliga pástandi um at føroysk lóggáva skal gerast einfaldari og bíligari. Beint ímóti ynskjunum... — Ikki bara at fasthalda men eisini økja um munin millum giftar og stakar fyr- itíðarpensjonistar, beint mótvegis ynskjunum frá fyritíðarpensjonistunum sjálvum og beint móti gongdini í grannalondum okkara. Vit skulu minnast til at fyritíðarpensión er end- urgjald fyri meir ella minni mistan arbeiðsførleika og sostatt mista lønarinntøku. Fyritíðarpensión eigur so- statt at metast sum persón- ligt endurgjald, og tað er púra burturvið at henda pen- siónin skal vera meir ella minni alt eftir um ein er gift- ur ella ei. Viðurkennur man at fyritíðarpensión er end- urgjald fyri manglandi ar- beiðsinntøku, so eigur hjún- arstøðan onga ávirkan at hava á upphæddina. Tað hevur hon jú ikki á arbeiðs- marknaðinum, har lønin onki hevur við tað at gera um tú ert giftur ella ei. Landsstýrið viðurkennir ikki egin ráð og nevndir Álvarsligt kritikkpunkt: at landsstýrið hvørki viður- kennir sínar egnu ráðgev- andi nevndir, so sum Eldra- ráðið og Ráðið fyri brekað, og onnur avvarandi feløg sum Landsfelag pensjonist- anna og Meginfelag teirra brekaðu: ongin av hesum hevur havt møguleikar at seta seg inn í hesar stór- broytingar ella koma við viðmerkingum, tíansheldur at verða tikin við upp á ráð. Vit halda eisini tað verða sera harmiligt, at samgong- umeirilutin hevur gjørt alt pensjónsmálið bæði til eitt stríð millum sangongu og andstøðu og til eitt óverdugt klandursmál innanhýsis í samgonguni. Vit vístu í okk- ara áliti til sjálva pensjóns- lógina í vár, at ”tað liggur ein serlig ábyrgd á sam- gongumeirilutanum at ar- beiða fyri, at breið ssemja V i ð m e r k i n g : Løgtingsmeirilutin eigur 100% ábyrgdina av vánaliga úrslitinum fæst í tinginum fyri at tryggja stabilitet og trygg- leika á økinum. Tað er al- neyðugt, at fólk, so sum av- lamis- og fólkapensjonistar, trygt kunnu rokna við pen- sjónsskipanum okkara, utt- an at bera ótta fyri broyt- ingum í tíð og ótíð, alt eftir hvør situr í samgongu. Tí- verri tykist samgongumeir- ilutin ikki at hava skilt tað neyðuga í hesum, tá meiri- lutin í Trivnaðarnevndini velur at skunda málið í- gjøgnum í nevndini, og har- við noyðir minnilutan at verða ímóti uppskotinum”. Hetta var støðan í vár. Tað er bara blivið uppaftur verri síðani tá. Tað, sum vit í andstøðuni hava verið vitni til í viðgerð- ini av lógini um almanna- pensiónir í tinginum síðsta vár og lógini um áseting og javning av almannaveiting- um nú beint áðrenn jól, eig- ur at fáa føroyingar, ið trúgva uppá og vilja stríðast fyri einum samfelag, ið setur samhaldsfesti og tryggleika í hásæti, at venda sær frá arbeiðsháttinum og tí almannapolitikki, íð sam- gongan stendur fyri. Síðan henda samgonga kom til, verður ikki longur tosa um hvussu samfelagið kann skipast á ein hátt, soleiðis at fólk kunnu veita hvørjum øðrum góðar liviumstøður. Nú snýr tjakið seg meir og meir um at samfelagið ikki hevur ráð til veitingar og tænastur. Og tey, ið ikki eru aktiv á arbeiðsmarknaði- num, gomul, sjúk o.o., verða nú í størri mun mett sum ein hóttandi byrða fyri samfelagið. Ætlaninar hjá samgonguni á pensiónsøkinum framyvir, m.a. við tvungnari privatari eftirlønaruppsparing, er eitt dømi um at tann stættar- munur, sum í dag er í inn- tøkunum á arbeiðsmarkn- aðinum, nú skal fasthildast og enntá økjast inn í aldur- dómin. Jú tey tosa við føgr- um orðum og gyltum lyft- um í samgonguni, og smíla dúgliga afturvið. Men illa roynd eru vit av tí, ið kemur burturúr. Kristian Magnussen og Hans Pauli Strøm, løgtingsmenn Javnaðarfloksins Ábyrgdina av vánaliga lógarsmíðnum eiga lóggevararnir í samgongumeiri- lutanum, samgongutingmenninir, sum fuskaðu eitt lógaruppskot, sum ongin kendi avleiðingarnar av, ígjøgnum tingið. Og tað eru júst hesir, sum leika í ímóti Helenu og royna at kasta alla ábyrgdina og skommina á hana, siga Kristian Magnussen og Hans Pauli Strøm, løgtingsmenn, í hvassari viðmerking til pensjónsrumblið Hans Pauli Strøm og Kristian Magnussen vísa m. a. á eitt álvarsligt kritikkpunkt: at landsstýrið hvørki viður- kennir sínar egnu ráðgevandi nevndir, so sum Eldraráð- ið og Ráðið fyri brekað, og onnur avvarandi feløg sum Landsfelag pensjonistanna og Meginfelag teirra brekaðu: ongin av hesum hevur havt møguleikar at seta seg inn í hesar stórbroytingar ella koma við við- merkingum, tíansheldur at verða tikin við upp á ráð. Fyritøka snýtti lærlingar fyri 87.000 krónur Føroya Rættur hevur gjørt úrskurð í eini søk, har ein fyritøku í Havn skal gjalda trimum lærlingum í alt eini 87.000 krónur. Orsøkin er, at fyritøkan hevur goldið lærlingunum ov llítið í løn, við tað, at lærlinganir í starvstíðini, áðrenn lærusáttmálin varð undirskrivaður, bert hava fingið fyrsta árs lærlingaløn, ístaðin fyri vanliga tímaløn DAGFINN OLSEN Málið hevur sín uppruna í øðrum rættarmáli, og byrjar við hendingum í samband við skúlagongdina hjá næmingunum. Hendingarnar gjørdu, at lærlingarnir mettu seg ikki kunna fara aftur til arbeiðis hjá arbeiðsgevaranum. Sostatt er lærutíðin av- brotin, ella steðgað.Allar fingu tó nýtt lærupláss, áðr- enn skúlatíðin endaði. Vanlig mannagongd Lærlingafelagið er farið í søguna og tískil hevur Havnar Handverkarafelag umboðað lærlingarnar í sak- ini ímóti arbeiðsgevaranum, eini hárfríðkanarstovu í Havn. Málið snýr seg um grund- regluna um, at lærusátt- málar verða undirskrivaðir vanliga 15. oktober í einum ári, har arbeitt verður. Lær- lingarnir fáa tó, eftir 4 ára starvstíð, sveinaløn, uttan mun til, um lærlingaviður- skiftini eru av ella ikki. Tað er framferðarhátturin viðvíkjandi starvstíð og undirskriving av sáttmála, ið Havnar Handverkarafel- ag vil til lívs. Ein lærlingur kann t.d. byrja í juni og starvast fram til oktober, áðrenn lærusátt- málin verður undirskrivað- ur. Heta kann metast sum royndartíð. Mett verður ikki, at grundarlag er fyri at hava eina royndartíð, tí 1. árið av lærutíðini er at meta sum royndarár, har báðir partar uttan víðari kunnu siga sátt- málan upp. Málið Sambært skjølum, sum Sosialurin hevur fingið inn- lit í, snýr málið seg um, at lærlingarnir ikki hava ar- beitt alla lærutíðina - sátt- málin er avbrotin. Fyrstu tíðina, áðrenn 15. oktober, hava lærlingarnir arbeitt fyri 1. árs lærlinga- løn og ikki vanliga tímaløn Tá teir, við avbrotnari lærutíð, ikki hava møgu- leika at vinna hetta aftur við sveinaløn, hava teir mist pening. Føroya Rættur sigur í úr- skurðinum m.a., at sum grundgeving leggur rættur- in, at lærutíðin hjá øllum trimum lærlingum endaði sum orsøk av aðrari sak við- víkjandi saksøkta (arbeiðs- gevaranum, blðm) og at saksøkti má metast at hava ábyrgina av ósemjuni. Sak- søkjarar hava havt rætt at siga sáttmálar sínar upp. Rætturin avvísir ikki, at talan er um vanliga manna- gongd, tá lærlingar hava ar- beitt fyri lærlingaløn fyrstu tíðina, innan sáttmálaundir- skriving. Men mett verður, at við ovbrotnu lærutíðini og skifti av læruplássum, fellur hetta burtur, tí lær- lingarnir ikki hava uppnátt lønarfyrimunin við at fáa sveinaløn, innan lærutíðin er úti. Tí metir rætturin í úr- skurðinum, at lærlingarnir eiga rætt til hægri løn fyri fyrstu starvstíðina, innan sáttmálaundirskriving. Mett verður, at hóskandi kann endurgjaldið roknast útfrá vanligari tímaløn fyri ófak- lærd. Eisini eru viðurskifti við- víkjandi frítíðarløn og av- spáking við í málinum. Talan er um 3 lærlingar, sum í rættarúrskurðinum verða mettir at eiga til góðar ávíkavist 28.882,25 krónur, 51.159,13 krónur og 7.513,74 krónur. Harafturat kemur sakar- kostnaður. Dómur fellur seinni í hes- um mánaðinum í málinum. Eitt annað líknandi mál er í løtuni hjá Eystara Lands- rætti. Ongan tjans uttan fakfelag Formaðurin í Havnar Handverkarafelag, Eyð- finn Petersen, váttar, at kjarnin í málinum er, at minstalønin má vera tíma- løn fyri ófaklærd, tá ungfólk koma í royndarstarv við læruplássi fyri framman Hann sigur, at hetta er fyri at byrgja fyri, at ungfólk verða missnýtt sum arbeiðs- megi og kanska fáa fótin, tá tað kemur til tað, at tey skulu í læru. Hetta heldur hann kann oyðileggja ung- fólk, sum hava leitað sær eftir arbeiði og sum hava arbeitt fyri nærum ongan pening. Hann minnir á, at vóru teir 3 umrøddu lærlingarnir ikki í fakfelag, so høvdu teir ongan møguleika havt. Eyðfinn Petersen Samantvinna orð og myndir Williams Á Meiarínum í Havn er Gríma komin somikið langt við leikinum Móðir Sjey- stjørna, at tey nú eru farin undir endaligu venjingarnar á pallinum. Leikurin er til heiðurs fyri William Heinesen og abbadóttir William er scenografur Myndir: Jens Kristian Vang Ria Tórgarð, Súsanna Tórgarð og Birita Mohr. Eisini leika Páll Danielsen og Hans Tórgarð við í Móðir Sjeystjørnu Katarina Nolsøe leikar Antonia og eisini Helga Aho Abbadóttir William Heinesen,Elisa Heinesen, hevur gjørt pallmyndina. Hon er scenografur DAGFINN OLSEN Gríma hevur tann 15. januar frumframførslu av leikinum Móðir Sjeystjørna, ið er tónleikamynd, ið Egi Dam hevur skrivað eftir bókini hjá William Heinesen. Hann byrjaði við aðrari søgu, men tá Egi skuldi finna sær bakgrundstilfar, endaði hann við at gera bók- ina Móðir Sjeystjørna til leik. Tann 15. januar er eisini dagurin, tá William fyllir 100 ár. Gríma sigur í leik- skránni, at „..tá hann ikki er okkara millum longur, kunnu vit bert ynskja okk- um øllum somlum tilukku við, at vit hava átt hann og framvegis í komandi øldum eiga hann í øllum tí hann gav okkum“. Egi Dam er leikstjóri og hann sigur, at tey við leikinum samantvinna orð og myndir Williams. Sta- men Stantchev ger tónleik- in. Abbadóttir William, Elisa Heinesen, hevur gjørt pall- myndina. Elisa er sceno- grafur. Katrin Bonde er undir útbúgving sum teat- urskræddari og hon hevur gjørt búnar til leikin. Umsitingarleiðarin, Laura Joensen, fegnast um, at vit í dag so smátt eiga fólk við útbúgving í ymsu sjónleika- yrkjunum.