leygardagur 24. september 2005síða 33

ORÐASKIFTI Halgir Winther Poulsen Eftir at formaður tjóðveldisflok- sins, Høgni Hoydal, í grein í Sosialinum og Dimmalætting undir yvirskriftini "Tá søgan er følsk, verður framtíðin til fals" hevði sett fram upplýsingar um, hvat føroysku samráðingarmenn- inir høvdu við sær í skjáttuni til fundin við donsku stjórnina tann 11. september 1992, og lagt afturat, at Schlüter bjargaði okk- um við at taka okkum á bóli (og forerdi okkum undirgrundina), svaraði eg, at hesar upplýsingar vóru rangar, og greiddi í stuttum frá samráðingargongdini í tíðar- skeiðinum 1984 til 1992, tá eg tók lut í hesum samráðingum. Høgni Hoydal hevur síðan svarað í tveimum greinum, onnur við beinleiðis viðmerkingum til tað, sum eg skrivaði, meðan hin er svar til oddagrein í Sosialinum um sama evni. Tá nógv av tí, sum Høgni skrivar, er misvís- andi, fari eg enn einaferð at greiða frá, hvat veruliga hendi frá tí, at stjórnin gekk við til at fara undir samráðingar í august 1988 inntil vit í september 1992 fingu ræði á ráevnunum í før- oysku undirgrundini. Grønlendska loysnin Av tí at Høgni Hoydal, neyvan av tilvild, brúkar heitið grønlendska loysnin um tað, sum Schlüter skuldi hava bjargað okkum undan, er neyðugt heilt stutt at greiða frá fortreytunum fyri og innihaldinum í hesi loysn, sum grønlendingar lótu sær lynda, men sum føroyingar so gott sum einmæltir vístu frá sær frá fyrsta degi. Tá grønlendingar fyrst í sjeyti- árunum samtyktu at fara undir samráðingar við donsku stjórnina um eina heimastýrisskipan, segði grønlendska landsráðið m.a. hetta um ráevni í undirgrundini: "Med hensyn til råstoffer i undergrunden er udvalget af den opfattelse, at dette sagsområde er af så stor og afgørende betydn- ing for et kommende grønlandsk hjemmestyre, at flertallet finder det naturligt at anse det for et særanliggende". Tað gekk sum kunnugt øðrvísi hjá grønlending- um. Tá heimastýriskommisiónin varð skipað var tað við fimm landsráðslimum og níggju fólka- tingslimum, meðan formaðurin var danskur professari í altjóða- rætti. M.a. við stuðli frá einum øðrum donskum professara í altjóða rætti, sum var reiðiliga nógv frammi í føroyskum miðlum herfyri, eydnaðist at sannføra meirilutan í kommisi- ónini um, at tað ikki bar til hjá grønlendska heimastýrinum at fáa ræði á møguligum ráevnum í grønlendsku undirgrundini. Hetta skuldi vera í stríð við "statens højhedsret", "rigsfællesskabet" o.a.m. Ja, enntá altjóðarætt, ser- liga ST-samningin frá 1966 um mannarættindi, ið annars var ætlaður at verja veikar bólkar sum grønlendingar, brúkti hesin góði professari ímóti grønlend- ingum í teirra undirgrundarmáli. Úrslitið gjørdist ráevnislógin fyri Grønland, ið ásetir, at tað krevst avtala millum landsstýrið og stjórnina til allar týðandi av- gerðir um leiting og útvinning av ráevnum, og at landstingið kann áleggja landsstýrinum ikki at gera sovorðna avtalu við stjórn- ina. Hendan skipan verður van- liga nevnd "dupult veto". Báðir partar kunnu sostatt forða fyri, at nakað hendir. Ein felags fyrisit- ing hevur tilfeingisumsitingina í hondum. Harafturat eru reglur í lógini um býti av inntøkunum millum Grønland og Danmark, tó ikki fyrr enn útreiðslurnar hjá statinum sambært fíggjarlógar- játtanum viðvíkjandi Grønlandi eru mótroknaðar. Inntøkubýtið er seinni broytt, soleiðis at inntøkur upp til 500 mió. kr. um árið verða býttar í helvt. Verða inn- tøkurnar meira enn tað, skal samráðast um býtið. Hetta er í stuttum "grøn- lendska loysnin", sum Høgni Hoydal leggur føroysku samráð- ingarmenninar undir at hava havt í skjáttuni tann 11. september 1992, men sum flestøll, ið hava kunnleika til málið, vita, at føroyingar av góðum grundum ikki vildu hava, hóast hon, ella líknandi loysn, stóð teimum í boði frá fyrsta degi. Fortreytirnar fyri føroysku loysnini Fortreytirnar fyri føroysku loysn- ini vóru bæði rættarligar og politiskar. Tíðin var bæði við og ímóti, tá ráddi um at vinna sømdir fyri føroysku krøvunum. At málsøkið "ráevni í undir- grundini" kom við sum B-mál í heimastýrislógini var óivað fyrst og fremst orsakað av kolinum í Suðuroy, sum hevði havt stóran týdning undir krígnum. Eingin hugsaði tá um møguliga olju í føroysku undirgrundini. For- arbeiðini til heimastýrislógina benda á, at tað ikki vóru danir, men limir í føroysku samráðing- arnevndini, sum kravdu, at hetta málsøkið ikki skuldi vera A-, men B-mál. Longu í 1948 samtykti løgtingið, at sam- ráðingar skuldu takast upp við stjórnina um yvirtøku, men tað sær ikki út til, at nakað veruligt hendi í málinum í fleiri ár. Í 1975 samtykti løgtingið av nýggjum "at málsøkið undir- grund Føroya og havbotnurin verður yvirtikið sum føroyskt sermál". Fyri atkvøddu allir flokkar uttan sambandsflokkurin. Í 1982 var málið aftur reist á tingi, og tá varð soljóðandi sam- tykt gjørd, aftur hesaferð við undirtøku av øllum flokkum uttan sambandsflokkinum: "Føroya løgting heldur fast við samtyktina frá 17. apríl 1975: Føroya løgting samtykkir, at málsøkið undirgrund Føroya og havbotnur verða yvirtikin sum sermál". Undir tingviðgerðini í 1982 kom fram, at samráðingar høvdu verið, og at uppskot til kommisorium fyri eina samráð- ingarnevnd var latið donsku stjórnini, sum ikki hevði svarað. Sambært hesum uppskoti skuldi ein nevnd setast, sum m.a. skuldi "undersøge og udarbejde forslag til en færøsk råstofordning baseret på ligestillingsprincippet, men inden for disse rammer med videst mulig hensyntagen til fær- øske interesser..". Hetta var ikki júst í samsvari við løgtingssam- tyktina frá 1975, so tað var ikki løgið, at løgtingið ikki tók undir við tí. Vit lógu tó sjóvarfallið av okk- um við ikki at gera nakað veru- ligt við kravið um yvirtøku fyrr- enn í 1975, tá støðan var tann, at tvær álvarsligar forðingar vóru komnar í vegin. Í 1973 var tann fyrsta oljukreppan, og trygg at- gongd til orku lá øllum stjørnum frammaliga í huga. Samstundis var mótið fyri oljuvánum flutt so langt til havs og so langt norður- eftir, at tað ikki longur var óhugsandi, at olja kundi finnast á føroyskum øki, ikki minst um tað fór at eydnast at fáa eitt gott úrslit av samráðingunum við Bretland um landgrunsmarkið. Tað, sum kanska tá var upp- aftur verri fyri føroysku støðuna mótvegis donsku stjórnini, var, at grønlendingar vóru farnir at seta krøv um rættindi til teirra ráevni í sambandi við ynski um eina heimastýrisskipan. Hetta hendi eisini í 1973, og tann 18. februar 1975, júst tveir mánaðir undan løgtingssamtyktini frá 17. apríl sama ár, kom eitt uppskot til samráðingargrundarlag frá grøn- lendska landsráðnum, har kravt varð, at ráevni í undirgrundini skuldu verða sermál. Her var nakað at stríðast um, tí hóast olja ikki mundi liggja frammaliga í huganum, vóru nógv virðismikil ráevni í grønlendsku undir- grundini, eitt nú kryolit, sum longu varð útvunnið. Tað búðu sostatt fleiri sterkar ráevnispolitiskar grundir undir, at danska stjórnin sýtti fyri at fara í realitetssamráðingar um yvirtøku av málsøkinum ráevni í føroysku undirgrundini og eisini royndi seg við somu grundgev- ingum móti føroyska kravinum, sum eydnaðist teimum so væl í Grønlandi, nevniliga at "statens højhedsret", "rigsfællesskabet" og seinni eisini "almindeligt anerkendte retsprincipper" skuldu vera til hindurs fyri einari yvirtøku. Sum kunnugt eydnaðist hetta ikki, og tann 11. september 1992 varð semja fingin um yvirtøk- una. Alment kend viðurskifti? At Høgna Hoydal ikki dámar heimastýrislógina er eyðsæð, og annað hevði eisini verið løgið fyri formann Tjóðveldisfloksins. Men máti skal vera við, og tá hann nýtir undirgrundarmálið sum skúla- dømi um alt tað illa í heima- stýrislógini, haldi eg, at hann ger ovmikið av. Tað tykist eisini løgið, at júst eitt B-mál sum ráevni í undirgrundini ferð eftir ferð verður drigið fram til at lýsa hesa lóg sum heild. Meginpart- urin av málunum, ið kundu yvir- takast eru jú A-mál, ið til ber at yvirtaka uttan stórvegis hóva- sták. Tey fáu B-málini vórðu júst "parkerað" í 1948 og goymd til seinni samráðingar. Og í sam- ráðingarspurningum er júst ikki alt lagt fast frá byrjan. Høgni Hoydal vísir til, at tað, sum hann segði um grønlendsku loysnina, ikki var annað enn tílíkt, sum hevði verið alment frammi gjøgnum nógv ár, og vísir hann í hesum sambandi til ymiskar blaðgreinir og eina sjón- varpssending. Eg skal stutt tríva í hetta tilfarið. Í 1996 var undirgrundin í ein- ari blaðgrein hjá Høgna Hoydal skýrd at vera eitt av skúladøm- unum um frumskógarkendu Nr. 182 - 24. september 2005 33 Undirgrundin og søguskriving Halgir Winther Poulsen: – Føroyska loyvisskipanin – eins og líknandi skipanir í øðrum londum – er grundað á ta fyritreyt, at loyvishavarin fær ognarrætt til framleidd kolvetni. At sáa iva um, at loyvisgevarin, Føroya landsstýri, hevur fulla heimild til at veita loyvi, sum geva loyvishavarunum ognarrættin til útvunnin kolvetni, má haldast at vera ábyrgdarleyst. Framhald á næstu síðu