mikudagur 5. oktober 2005síða 9

Nr. 189 - 5. oktober 2005 9 VIÐMERKINGAR Finnur Helmsdal Danmarkar drotning er fyri nógvar føroyingar ímyndin av tí góða og fólkaliga idyll- inum. Nú er eingin kongur, men hava kongur og drotn- ing annars staðið sum lands- faðir og -móður. Eingin ivi skal valda um, at sølan av donskum vikuskiftisbløðum upprunaliga er komin av, at kongafamiljan hevur verið so stórur partur av tilfarin- um. Nú eru bert ávís av hes- um vikubløðunum, sum dyrka tey kongaligu. Lesa vit í Danmarks Riges grundlov, síggja vit, at kongur ella drotningin, um eingin kongur er, hevur sín avgjørda status í donsk- um stjørnarviðurskiftum. Grein 3 sigur, at kongur (drotningin) og fólkating hava lóggevandi valdið í felag. Kongur hevur útinn- andi valdið. Í grein 13 stendur, at kongur hevur ikki ábyrgd av gerðum sín- um, og at hann er friðhalg- aður. Grein 14 sigur, at kongur tilnevnir og sigur úr starvi statsministaran og ministararnar. Lógir hava ikki gildi uttan undirskrift kongsins. Vit vita tó, at alt hetta, sum grundlógin sigur um vald og møguleikar kongs, bert er proforma í veruleikanum. Grein 2 sigur, at stýrisháttur Danmarkar er avmarkað kongsvald. Í veruleikanum er kongsvaldið bert ein instit- utión, sum púrt einki veruligt vald hevur, men sum hevur ein ella annan savnandi og umboðandi týdning fyri Danmark. At kongshúsið hevur sína ávirkan á Føroyar og føroyingar síggja vit ikki bara gjøgnum søluna av donskum vikuskiftisbløðum, vit síggja tað kanska allar- best, tá tey vitja land okkara. Tað er ílagi, at føroyingar ganga runt og hava limir í danska kongshúsinum sum okkurt slag av fyrimyndum. Um tey spegla sær í Mary ella Britney kann vera tað sama. Men kongshúsið hevur sum sagt púrt einki stjórn- arligt ella politiskt vald. Í veruleikanum halda skift- andi danskar stjórnir høvd- ið á kongshúsinum undir vatninum við makt. Sam- bært donskum politikarum skulu tey kongaligu ikki ikki siga ella gera nakað sum helst, ið ber minsta brá av politiskari tilgongd ella hugsan. Tey kongaligu verða sligin hart á fingrar- nar, um nakar teirra bert ger eitt lítið "politiskt" vims við halapartinum. Og um drotningin skuldi funn- ið upp á at lagt seg út í handfaringina hjá stjórnini av heilsuøkinum ella út- lendingaøkinum, ja, so hevði kongshúsið beinan vegin verið á markinum til at verða avtikið. Politiska valdið hevur hin vegin tiskilað sær rætt til at nýta kongshúsið "politiskt". Feskasta dømi um hetta er røðan, sum drotningin helt í Norðurlandahúsinum í summar. Politiska valdið í Danmark tilskilar sær rætt til at nýta kongshúsið til at fremja politisk áhugamál hjá ávísum, og til at leggja fót- onglar fyri politiskum mót- støðumonnum. Og kongs- húsið kann í hesum sam- bandi ikki gera annað, enn stjórnin áleggur teimum. Kongshús uttan meining Vit hava tí í dag eina drotn- ing, sum á ongan hátt livir upp til heitið. Ein drotning er sambært orðabókum og øðrum ein regentur. Ein regentur er ríkisstjórnarin, sum er ovasti stjórnarligi og politiski myndugleikin. Orðini kongur og drotning eru eisini nýtt í nógvum øðrum samanhangum. T.d. í talvi í vakurleikakapping- um og sum hugtøk. Altíð hugsað sum tann ella tey, sum eru ovast, sum hava valdið o.s.fr. Vit standa í dag við eini drotning, sum hvørki hevur stjórnarligt ella politiskt vald. Vit hava eina drotning, sum liggur í lógvanum á stjórnini, og kann stjórnin, nær tað skal vera, gloppa lógvarnar, og kongshúsið er farið í søguna. Avtaka kongshúsið Tankin um at avtaka kongs- húsið er ikki nýggjur, og eru tað alt fleiri, sum taka undir við honum. Nú hevur hetta mál ikki fingið almenna umrøðu í Føroyum, m.a tí so nógvir føroyingar hava verið treyta leys í síni kongstrúgv. Og kanska eisini tí, at eing- in rættiliga hevur hugsað um kongshúsið sum annað enn ein óskyldug glæstri- mynd. Frederik var populerur, síðan bleiv Mar- gretha tann fyrikomandi, fólksliga og kreativa drotn- ingin. Vakra Anna Maria við sínum grisku tragediu. Og so fríska og aktiva eystur- lendska nosið Alexandra, sum tó vísti seg at vera so hyperaktiv, at prinsurin ikki rættiliga kláraði at fylgja við. Men so trein Mary á pall, og hon er jú ímyndin, sum megnar at metta allar tørvir, sum trúføstu lesarar- nir av vikuskiftisbløðunum hava. Hon er flott og vøkur, sjarmerandi, fyrikomandi, skilagóð og so hómast bein- ið í nøsini. Glæsiliga geisl- ing hennara kávar út yvir fríggjaríið hjá Alex, pínliga Andrikkin, stórroykjandi og alt meira diffusu drotning- ina og so ein nokk so óbún- að og ikki sørt fjákuta krún- prins. Mary er sostatt respiratorin hjá danska kongshúsinum, spurningu- rin er bara, hvussu leingi hon megnar og orkar tann leiklutin. Danska kongs- húsið er farið at líkjast øðr- um slíkum. Myndin av teimum kongaligu gerst alt meira átøk upppumpaðu og ólekru reality sendingunum, sum eitt ótal av sjónvarps- røðum senda dagliga. Vit kunnu tí staðfesta, at danska kongshúsið er vorið ein institutión, sum bert er til fyri sína egnu skyld. Kongshúsið hevur onga meining longur. Monarkur- in hevur púrt einki vald og virkar nú mest sum búktal- ari fyri stjórnina. Leiklutin sum savnandi og moralsk fyrimynd megna tey konga- ligu á ongan hátt longur. Og tí er spurningurin, um vit yvir høvur skulu hava nakað kongshús, meira aktuellur enn nakrantíð. Sjálvur haldi eg, at vit eiga at avtaka kongshúsið sum skjótast. Ikki bara tí Fogh nýtir drotningina sum politiskt sendiboð, men tí eg ikki dugi at síggja nakra meining í at hava ein mon- ark, sum ikki hevur ein ein- asta myndugleika, sum ein monarkur eigur at hava. Hugtakið kongur og konga- familja er einki veruligt hugtak longur, at meta sum fossilt bringuprýði. Eg havi als ongan hug at vera í kongsfelagsskapi við Dan- mark, og slettis ikki, tá kongurin bara er ein kran- sakakufigurur. Nú fara danir neyvan at lurta eftir okkum í spurninginum um fram tíðina hjá kongshúsin- um. Men vit kunnu so sjálvi taka stig til, at vit ikki ynskja at vera partur av proforma fyritøkuni Det Kongelige Danmarks Rige. Løgið við drotningini Dánjal Jákup Meinertsson The continuing story of Bungalow Bill (Lennon/McCartney út- setingin av glæntrileikinum um ósetta sløkkiliðsleiðar- in) Í Sosialinum, vikuskiftið 1 - 2 okt., er ein grein um brandbilar hjá Klaksvíkar Sløkkiliði, sum lógu í streymloysi. Fyri nøkur er hetta áhugaverdur lesnaður, og fyri onnur er hetta skelk- andi. Fyri mær er hetta, tí- verri, hvørki skelkandi ella áhugavert. Tað er heldur ikki serliga skelkandi ella áhugavert, at leiðarin á sløkkiliðsstøðini, sum hó- ast alt er tann sum fær løn fyri viðlíkahaldið, roynir at turka sína ábyrgd uppá teir sløkkiliðsmenn, sum gera tað veruliga arbeiði á støð- ini. Tað er bara hansara vælkendi arbeiðsháttur. Hinvegin er tað rættuliga láturligt at síggja, at borgarstjórin skal "kanna málið til botns". Tað kundi, í hesum samanhangi, verið áhugavert at spurt um hann eisini skuldi kanna málið til botns, tá lensipumpan hjá Klaksvíkar Sløkkiliði fór í hundarnar av órøkt, og ein bátur sakk í Hvannasundi av somu orsøk. Eg havi javnan samskifti við fleiri av sløkkiliðsmonnunum og, havandi í huga hvussu álv- arsliga teir taka sína upp- gávu, má tað vera ómeta- liga frustrerandi fyri teir at borgarstjórin soleiðis held- ur teir fyri gjøldur. Tí søgan um brandstøðina er bæði long og ótýdlig. Spurning- arnir vit eiga at seta okkum eru: Hvussu ber tað til at sløkkiliðsleiðarin, sum átti at verið útskiftur tá hann var 60, framvegis er leiðari nú 6 ár seinni? Hvussu ber tað til at býráðið, eftir fleiri royndum, enn ikki hevur sett ein nýggjan sløkkiliðs- leiðara? Hvussu ber tað til at býráðið, nú undirsjóvar- tunnilin skjótt letur upp, framvegis letur fráfarandi sløkkiliðsleiðara luttaka í fyrireikandi arbeiðinum til tilbúgvingina har, og so- leiðis frátekur einum kom- andi leiðara møguleikan fyri at kunnað og fyrireika seg til tær uppgávur, sum undirsjóvartunnilin hevur við sær? Um vit samanbera grein- ina í Sosialinum 1-2 okto- ber, har varaleiðarin á brandstøðini hevur úttala seg til blaðið, við greinina hósdagin 29 september, har leiðarin úttalar seg, síggja vit at stórt ósamsvar er millum útsøgnirnar. 1. Leiðarin: Gott eftirlit er við útgerðini á støðini Varaleiðarin: Onki skipa eftirlit er 2. Leiðarin: Ein bilur startaði ikki Varaleiðarin: Tveir bilar startaðu ikki 3. Leiðarin: Bert ein manningarbilur uttan sløkkiútgerð Varaleiðarin: Ein stórur sløkkibilur við allari sløkkiútgerð, roykkavara- útgerð, tveimum tonsum av vatni og klippiútgerð, og ein manningarbilur við kavaraútgerð Annar av hesum báðum monnunum sigur ósatt fyri okkum. Hvat er satt og hvat er ósatt skal helst "kannast til botns". Seinna greinin leggur upp til, at leiðarin á brandstøðini í Klaksvík ikki er eftirfarandi, og at hann bagatelliserar trygd- ina og tilbúgvingina. Og júst bagatellisering av trygd og tilbúgving er eitt av fremstu eyðkennunum hjá sløkkiliðsleiðaranum, í hinum starvinum hann hev- ur hjá Klaksvíkar Komm- unu. Hann er nevniliga eis- ini leiðari í Klaksvíkar Svimjihøll, sum Klaksvíkar Kommuna eigur. Í hesum starvi hevur hann, til fulnar, brúkt møguleikan til at seta skyldfólk í starv, heldur enn fólk við lívbjargaraførleika. Eisini er varaleiðari við framíhjárætti til leiðara- starvið settur eftir góðu gomlu familjukriteriunum. Og hóast fólk eru sett í starv við kravi um, at tey hava lívbjargaraførleika, er onki gjørt fyri at halda henda førleika viðlíka. Starvsfólk, sum av sínum eintingum hava roynt at uppihalda førleikanum, hava fingið skamm og last afturfyri. Og onki er gjørt fyri, at frítíðaravloysarar taka lívbjargaraprógv, hóast lívbjargararoyndin kann takast uppá 1_ tíma. Hetta er hugburðurin til trygd og tilbúgving hjá verandi leið- ara í Klaksvíkar Svimjihøll og so sanniliga eisini hjá Klaksvíkar Sløkkiliði. Tað syrgiliga er bara, at hetta er ikki neyðugt hjá borgar- stjóranum, Steinbjørn O. Jacobsen, at "kanna til botns". Hann er væl kunn- aður um viðuskiftini. Eisini skrivliga. Men hann hevur valt, sera aktivt, at verja starvsháttin og laka hug- burðin hjá sløkkiliðs- og svimjihallarleiðaranum. Klaksvíkingar fara helst at gera sær sínar tankar um hví. Skipað órøkt