týsdagur 25. oktober 2005síða 14

14 Nr. 203 - 25. oktober 2005 Uppritið til eina nýggja irakska grund- lóg verður væntandi góðtikið av irakska fólkinum nú atkvøð- urnar frá valinum næst seinasta leygar- dag verða taldar upp. Óansæð hvat úrslitið endar við, so skal tjóðartingsval verða 15. desember. Ein politisk tilgongd er sett í verk, men tó, so er samfelagið í sori, støðan minnir meiri um eitt borgarakríggj og eygleiðarar eru dapurskygdir IRAK Johan Jocobsen Grundlógarnevndin, ið hevur skrivað grundlógina, taldi 55 limir umboðandi etniskar og átrúnaðarligar bólkar í landinum. Arbeitt var alt summarið við grundlógaruppritinum, men 28. august, tá ið grundlógaruppritið skuldi verða endaliga orðað, var tað samstundis vrakað av øllum teimum 15 limunum, ið umboðaðu sunnimus- limar. Síðan tá, og uppundir valið, var kjakast aftur og fram millum flokkarnar, ið umboða sunni-arabarar, kurdar og shiamuslimar, um nøkur fá týdningarmikil stríðsmál í grundlógarupp- ritinum. Ein lýsingarherferð við útbering av faldarum og lýsingum í sjónvarpi og útvarpi royndi at fáa fólk á val, og valluttøkan bleiv umleið 64% kring landið. Ein av teimum størru sunni-flokkunum eggjaði veljarunum til at atkvøða fyri grundlógaruppskotin- um, hetta eftir at hava verið í tingingum við shiamus- limum (60-75 % av saml- aða fólkatalinum)og kurd- um (15-25%) um broyt- ingar í grundlógaruppritin- um. Men størsti parturin av sunni-mótstøðuflokkunum stóðu fast við eina vrakan av grundlógaruppritinum. Í vikuni uppundir valið bóðu 21 sunni-arabisk feløg irak- ar, á einhvønn lógligan hátt, vraka grundlógina. Úttalilsið legði afturat, at hetta var ikki ein áheitan um at boykotta valið, men heldur ein boðan til at vraka grundlógina, ið setir ilt í samfelagið, sær burtur frá arabiska samleikanum og spillir tjóðartilfeingið. Í grundlógaruppritinum stendur nevniliga, at Irak skal skipast sum samveldi í trimum pørtum. Hetta tulka sunni-arabarar sum eina ógvusliga hóttan, tí teir væntandi fáa minni ávirkan á spjaðingina av oljuni. Sunnimuslimsku arabar- arnir, ið telja 15-20% av samlaða fólkatalinum, 26 milliónum, hava sitið við valdið undir fyrrverandi forsetanum Saddam Hus- sein og kenna seg nú settar til viks við nýggju grund- lógini, ið gevur kurdunum og shiamuslimum meiri vald. Sunniarabar høvdu á valinum møguleika at fella grundlógina. Vallógin til atkvøðuna sigur, at um ein 2/3-meiriluti er ímóti grundlógini í trimum av teimum 18 iraksku provins- unum, so skal nýggj grund- lóg gerast. Hesin meirilutin var væntaður í teimum trimum provinsunum Anbar, Salah al-Deen og Nineveh - men fleiri meta, at ikki eydnaðist. Tó, í skrivandi løtu, verður bíðað í spenningi eftir fínteljing- unum fyri Mosul, sum liggur í Nineveh. Á tjóðartingsvalinum 30. januar boykottaðu sunni- arabar valið, og mett verð- ur, at einans 10. hvør sunni- arabi avgreiddi atkvøðu - vallutøkan var tá 58%. So hesaferð er ein ávís fram- gongd at hóma viðvíkjandi valluttøku. Irakska borgara- samfelagið At ferð ella bara rørsla kemur í eina demokratiska tilgongd hevur uttan iva ovurstóran týdning fyri tað møguliga komandi irakska samveldið. Eitt virkið borg- arasamfelag, tvs. teir virknu borgararnir, sum eru í almenna rúminum, skip- aðir í felagsskapum, han- dilsvirksemi ella politikki. Hesir birta undir eitt alment kjak, sum jú hevur alstóran týdning fyri eitthvørt fólka- ræði. Í Irak tók eitt tílíkt borg- arasamfelag seg fram í fyrstu helvt av 20. øld - her luttóku fleiri. Men eftir 1950ini var ikki rúm fyri einum tílíkum samfelagi - staturin og herurin tóku yvir. Í 1963 varð stýrið hjá Qasim generali felt, og eitt annað hernaðarstýrið við eini samgongu av sterkum ættarbólkum tók valdið - hetta stýrið broyttist við árunum til Arabiska Sosial- istiska Baathflokkin, ið Saddam Hussein kom at standa á odda fyri. Eyðkent fyri Baathstýrið var, at alt borgarasamfelagið varð koyrt inn undir statin - í øðrum orðum var einhvør politisk mótstøða og ann- arleiðis hugsan kúgað. Og sjálvur Baathflokkurin var tømdur, ella "reinsaður", fyri hugsjón og var at líkna við eitt amboð, ið einans var nýtt til at tryggja forset- anum og hansara fáu út- valdu trúskap og sosialt kontrol. Borgarasamfelagið var lagt í oyði. Tey fáu, ið royndu at standa fast við sína sannføring komu van- liga út fyri slíkum ræðu- leikum sum at sita í fongsli, tortur og avrætting og ofta var sjálv familjan hjá við- komandi beinleiðis revsað. Borgarasamfelagið bleiv í tíðarskeiðnum undir Sad- dam innlimað í ein autorita- tivan stat. At klára seg í gerandisdegnum var tætt bundið at forholdinum, ið ein hevði til teir partar og netverk, sum stýrið gjørdi brúk av. Fyri flest fólk kom hetta forholdið í lag gjøg- num ættarbond ella nær- samfelagið. Irak hevur verið ein tjóð plágað av kríggi, síðan ein- um umfevnandi revsitiltaki av ST. Saddam hevur leitt tjóðina í kríggj móti Iran, síðan ímóti Kuveit. Innan- hýsis, politisku trupulleik- arnir hava eisini kravt nógva orku. Fyri vestur- londunum, í 1950unum, var Irak yndisbarnið í Mið- eystri. Tey bjartskygdu spáddu, at Irak við endan av 20. øld fór at hava eitt skandinaviskt livistøði. Hesir spádómar stavaðu frá stóru oljukeldunum og teimum stóru møguleikun- um í landbúnaðinum, ið enn ikki vóru gagnnýttir. Trupult umskifti Í dag eru fleiri veruliga troytt av harðskapi og myrku fortíðini, tey royna at fáa røring í eina politiska tilgongd. Á eini ráðstevnu í Keypmannahavn við heitin- um "Dilemmas of demo- cratization - a view from the Middle East", hoyrdi eg nakrar av hesum røddu- num, sum kunnu metast vera partar av irakska borg- arasamfelagnum. Leiðarin á Palestina- deildini á Bagdad Universi- tetinum, Huda al-Nu`aimi, luttók á ráðstevnuni, sum var fyrst í februarmánaði í ár. Hon helt, at framtíð Iraks, sum fólkaræði, krev- ur, at alt tað irakska fólkið luttekur í politisku til- gongdini. Nakrar fáar dagar undan ráðstevnuni var hon millum valevnini í atkvøð- uni til tjóðartingið. Hon metti eisini, at vegurin fram í Irak var gjøgnum sáttar- gerð og samstarv við amerikanararnar, hetta hóast hon viðgekk at, av- bjóðingin í at gera eitt fremmant hersetingarvald til samstarvsfelaga vera sera stóra. Men um nú hetta samstarvið skuldi endað uttan eina stjórnarskipan, ið var fastløgd, so hevði hetta skapt risastórar trupulleik- ar. Starvsfelagi al- Nu`aimis, Amal Shlash, var samd í hesum, og legði afturat, at tað fór at taka langa tíð at uppbyggja eitt politiskt virksemi í Irak. Við Pernille Bramming á Weekendavísini segði hon: "Á tí politiska økinum fara vit frá eini ideologi, ið snýr seg um eina miðsavnandi tjóðareind, og til plural- ismu, og á tí økonomiska fara vit frá planbúskapi til marknaðarbúskapi. Hetta verður sera torført og fer at taka langa tíð." Amal Shlash er búskaparfrøðing- ur og leiðari á førandi irakska granskingardepl- inum, Bayt al-Hikma. Sam- bært henni eru yvir 4.000 NGOs (Non-government Organizations) settir á stovn eftir, at Saddam Hus- sein varð feldur. Hesir hava tó lítið og einki politiskt vald í dagsins Irak, men hetta gevur tó ábendingar um hvat rørist í samfelag- num. Um talan endaliga verður um eina politiska skipan, ið verður merkt av pluralismu við einum demokratiskum dynamikki, er tó als ikki vist. Aftur í fyrru helvt av 20. øld. Akademikarin Sami Zubayda, upprunaliga jød- iskur iraki, búsitandi í Ong- landi, hyggur aftur á søg- una hjá tí irakska borgara- samfelagnum í 20. øld. Zubaida lýsir borgarasam- felagið í Irak, frá stovnanini av irakska statinum í 1919 og til seinnu helvt av 20. øld, í 70unum, tá Saddam og hansara menn í Baath- flokkinum setti seg á vald- ið. Tað var modernaði irakski staturin, sum frá byrjan av, gjørdi umstøður- nar hjá einum samfelagi av virknum borgarum møgu- ligar, soleiðis at teir kundu traðka fram og ávirka sam- felagið sum heild. Borg- arasamfelagið var saman- sett av borgarum úr næstan øllum nærsamfeløgunum í Irak. Hetta var gjørt á ein- um grundarlagi av hug- sjónarligari sannføring, handilsáhuga og politiskari fylking - og ikki á siðbund- num solidariteti í nærsam- feløgunum. Tað var í hesum borgarasamfelagnum, at ein irakskur samleiki vaks fram. Í sambandi við, at irakska tjóðin nú skal byrja av nýggjum, og skipast sum eitt samveldi, er hendan hendingin sera viðkomandi og sigur okkum møguliga nakað um framtíðina. Borgarasamfelagið í Irak – Sunnimuslimsku arabararnir, ið telja 15-20% av samlaða fólkatalinum, 26 milliónum, hava sitið við valdið undir fyrrverandi forsetanum Saddam Hussein og kenna seg nú settar til viks við nýggju grundlógini, ið gevur kurdunum og shiamuslimum meiri vald. Sunniarabar høvdu á valinum møguleika at fella grundlógina