týsdagur 25. oktober 2005síða 15

Nr. 203 - 25. oktober 2005 15 atkvøðan um grundlógina Men hvørji vóru hesi virknu borgararnir og hvar í samfelagnum komu teir frá? Tað vóru embætisfólk úr statinum, intellektuel, lærarar, blaðfólk, listafólk, partar av handilssektorin- um, bankafólk og av og á vanliga fólkið t.d. úr ar- beiðarastættini, ið hevði skipað seg í felagsskapum, sum høvdu áhuga í og ávirkan á irakska samfe- lagið. Hóast hetta, sum so var eitt meiri modernað umhvørvi, so varð fyri ein stóran part hildið fast við siðbundnu meirilutament- anina - hvørs virðir gjarna kundu bregða til stammu (ættarbólk), átrúnað, etnisi- tet, bý ella øki, ella eisini basaar-handilssamtøk, losj- ur og patron-klient-netverk. Tey virkandi og intellektu- ellu í borgarasamfelagnum komu úr teimum siðbundnu umhvørvunum. T.d. kundu limir úr eini ávísari "stammu", sita á ymiskum týðandi postum úti í sam- felagnum og samstundis viðlíkahalda samband og viðurskifti við stuðulsnet- verkið - alt hetta innanfyri eina nútímans umhvørvi, har ymisk mótstríðandi ideologisk rák og áhugamál gjørdu um seg. Teir virknu borgararnir vóru sunnimuslimar, shia- muslimar, kristin, jødar og kurdar, sum flestir eru sunnimuslimar. Hesir átrúnaðarligu og nærsam- felagsligu samleikar høvdu sítt at siga, tá ið kjakið leikaði á - hetta fortelja endurminningar hjá fleiri almennum persónum og bókamonnum okkum. Fundir vóru hildnir í kaffi- stovum, salongum og øðrum støðum. Vit hoyra eisini um teirra ymisku tjóðskaparligu hugsjónir, t.d. pan-arabiskar og irakistiskar, og um teirra ymisku politisku sannfør- ingar sum fasismu, komm- unismu og meiri liberalar sannføringar. Hesir polit- isku streymarnir brustu saman í stríð innanfyri ymiskar samanhangir, t.d. í fylkingum og feløgum, í tí almenna og tí dulda og onkuntíð kom herurin uppí. Tveir irakar Zubayda sigur okkum frá tveimum irakum, sum fóru úr teirra nærsamfelagsliga ella etniska umhvørvi og í eitt meiri modernað, tjóð- skaparligt umhvørvi. Ein var Muhammad Mahdi al- Jawahiri - kendur fyri sítt virki sum yrkjari og fyri sítt politiska virksemi. Hann kom úr eini shiamuslimsk- ari familju úr býnum Najaf. Hin ein minni kendur jød- iskur lækni, sum Zubayda í London í 1980 fekk eitt prát við og sum hann kallar Dr. Naji. Hesir báðir siga frá einum samfelag, ið myndaði teirra samleika í einum irakskum formi. Al-Jawahiri (1903-1999) kom í høgtstandandi størv. Við sínum skarpa penni blandaði hann seg uppí bókmentir, blaðheimin og politikk. Hann var eirinda- leysur í sínum atfinningum, sat av og á gegli og var tey seinastu 30 árini av sínum lívi í útlegd. Í hansara polit- iska ævintýri arbeiddi hann undir ovasta myndugleika; undir Faisal I. kongi og eftir 1958 undir Qasim generali. Men generalurin og Jawa- hiri gjørdust skjótt ógreiðir, so hann endaði í útlegd fyrst í Kekkia, síðan Sýria. Hann aftraði seg ikki við at finnast at sínum egna shiamuslimska baklandi, heldur legði hann størri virði í sín leiklut sum borgari og fosturlandsvinur. Fleiri fylgdu hansara leið, fóru meiri frá teirra nær- samfelagi og fingu í staðin ein størri tokka til tjóðina - hesir myndaðu gjarna vinstraveingin, serliga savnaði Kommunistiski Flokkurin slíkar. Dr. Naji (1915-) var lækni og jødi - tað er serliga hetta, sum ger at hansara søga verður tikin fram. Naji arbeiddi mest í ymsum støðum kring landið og at enda í Baghdad. Í 1970 fór hann úr Irak eftir Baath- flokkurin kvetti seg til valdið í 1968 og ein flóð av yvirgangi móti ávísum pørtum av samfelagnum gjørdu um seg - fyrst stóðu jødar fyri skotum. Naji var illa viðfarin og endaði í geglinum - hann flýddi úr landinum stutt eftir hetta. Men gjøgnum sítt yrki kom hann í samband við sínar landsbrøður, sum ikki vóru jødar. Mentanarliga helt hann seg hava meiri í felag við sínar starvsfelagar og aðrar statsfunktionerar enn við vanligu jødarnar kring Irak. Hann hitti hesi yrkis- fólk í serligum klubbum, har hugni, prát og spøl vóru á skránni. Hann var við í almennum hátíðarhaldum og sat saman við myndug- leikum í kraft av yrki sín- um. Í hesum virkseminum hevði Naji lítið samband við jødiska nærsamfelagið, her kom hann, tá ið hann hevði frí og vitjaði familju í Baghdad. Av og á, sum hann sigur tað, gloymdi hann, at hann var jødi - hann var jú embætismaður eisini millum aðrar irakar. Borgarasamfelag og trýbýtingin av Irak At støðan í Irak í dag er hættislig og framtíðin lítið bjørt eru flestu eygleiðarar á einum máli um - sam- felagið er í sori, ruðuleiki valdar, og summi siga borg- arakríggj longu er byrjað. Serliga er tað sunniarabar- arnir, ið eru bangnir fyri, at Irak so líðandi upploysist í tríggjar lutir, tríggjar ymi- skar statseindir - ein kurdiskan stat í norði, ein sunniarabiskan inni á meginlandinum og so ein shiamuslimskan stat í suð- uri. Og oljan er knúturin, sum er ringur at loysa. Lítið og einki av olju er nevniliga inni á sunniarabiska megin- landinum. Men Sami Zubaida vísir á, at Irak er meiri enn bara stríðandi etniskir og átrún- aðarligir bólkar. Áður- nevnda tríbýtingin av irakska fólkinum - í ein sunni-, shiamuslimskan og so ein kurdiskan lut - teknar einans eina vegleiðandi lýsing. Hetta eru jú sera týðandi marknalið í sam- felagnum, men úr hesum sjónarhorninum fer tað úr eygsjón, sum teir tríggir partarnir hava havt í felag - nevniliga eitt virkið borg- arasamfelag. Zubaida legg- ur áherðslu á, at vanlagnan "Irak" ikki er grundað á, at eingi bond eru, ið binda ymisku partarnar saman, men heldur er vanlagnan hon, at mann so líðandi hevur mist hesi sam- bondini, sum einaferð vóru. Sum støðan er í dag er vandi fyri at long tíð fer at ganga áðrenn eitt virkið, irakskt borgarasamfelag kann trína fram. Lóg og ordan eru avgerandi fyri eini afturkomu av borgara- samfelagnum. At tjóðar- tingið húsast í The Green Zone, ið einans minnir um eina borg, væl vard av alskyns amerikanskari hernaðarútgerð, sigur ikki so lítið um politisku støð- una. Altavgerandi er at fáa sunniarabararnar uppí politisku tilgongdina, men hetta kann væl gerast sera torført. Um long tíð gongur uttan eitt virkið borgara- samfelag kann irakski samleikin fara fyri skeyti - frá at vera irakskur, til at tengjast nærri við sið- bundna nærsamfelagið, sum t.d. sunni-, shia- muslimskt ella kurdiskt. Keldur Pernille Bramming: "Kampen for fred" - Weekendavisen, 18. febr. 2005 Sami Zubayda: "The rise and fall of civil society in Iraq" - á www.opendemocracy.net Sjálvmorðsbumbur hava verið gerandiskostir í Irak, síðani stýrið hjá Saddam Hussein fall