leygardagur 29. oktober 2005síða 11

Nr. 207 - 29. oktober 2005 11 VIÐMERKINGAR Arbeiðssteðgur og eftirlønir v.m. Er hetta støðið í føroyskum politikki, Kaj Leo? Jógvan Sundstein At sita í frástøðu og eyg- leiða gongdina í føroyska samfelagnum seinastu tíð- ina gevur einum rættiliga nógv at hugsa um. Frá- støðan ger, at ein fær meiri tíð og frið at hugsa, sam- stundis sum ein helst er nøgdur við, at avgerðar- rætturin og avgerðarskyld- an liggur á øðrum enn einum sjálvum. Men sum fyrrverandi politikkari og fyrrverandi semingsmaður kann eg kortini ikki lata vera við at koma við nøkrum viðmerk- ingum, sum bæði hava samband við arbeiðs- marknaðarviðurskiftini í Føroyum og eisini við tað, sum seinast hevur verið frammi um skattalættar og samhaldsføstu eftirlønar- skipanina. Arbeiðsmarknaðurin Tað er eygsýnt, at vantandi høvuðsavtalur, vantandi ar- beiðsrættur og tann alt ov spjadda fakfelagsrørslan er til stóran bága fyri arbeiðs- friðin í Føroyum. Tað er púra greitt, at slík viðurskifti, sum lemja samfelagsvirksemið við verkføllum bæði tíðliga og seint, eru ótolandi. Tey hoyra ikki heima í einum nútíðar samfelag og gera, at Føroyar sum frálíður verða minni og minni áhugaverdar fyri vanligan vinnuligan aktivitet. Hetta er galdandi bæði fyri landsins egnu íbúgvar og fyri útlendsk vinnulig áhugamál. Tað at stuttir arbeiðssáttmálar verða gjørdir, og at ongar samráðingar og justeringar verða gjørdar millum avtalu- terminirnar er negativt. Tað at nógv fakfelag hava sínar sjálvstøðugu sáttmálar, og ofta við ymiskum terminum, er eisini sera ørkymlandi, tí tað hevur við sær vanda fyri fleiri ymiskum "smáverk- føllum", sum kunnu hava skaðiligar fylgjur. Eisini er rættarstøðan á arbeiðs- marknaðinum ótrygg, tí eingin lógar- ella avtalu- ásettur arbeiðsrættur er virkin. Eisini síggja vit ávísa kapping millum fakfeløgini. Ein kapping, sum bæði er til skaða fyri løntakarnar sjálv- ar og fyri alt samfelagið. Til dømis gjørdu partarnir á privata arbeiðsmarknaðinum ein ógvuliga sámuligan sáttmála fyrr í ár við eini sokallaðari null loysn. Nú kemur almenni arbeiðsm- arknaðurin, og hesir vilja ikki góðtaka null loysnina, og so hava vit verkfallið. Eg ivist ikki í, at ein partur av orsøkini til, at ein ódram- atisk loysn varð funnin í vár, var, at vónir vóru um skatta- lætta, og at umframt avtalað- ar eftirlønarbatar eisini vónir vóru um, at samhaldsfasti grunnurin fór at hækka. Men hetta var ikki nóg mikið fyri Starvsmannafel- agið, og tí fekst ein loysn nú í oktober, sum helst skapar ónøgd hjá arbeiðarafeløgun- um. Tað hevur so aftur við sær trupulleikar næstu ferð samráðingar skulu vera. Og um ongar kontaktir eru mill- um partarnar í millumtíðar- bilunum, so hava vit aftur eina spenta støðu tá næstu samráðingar vera. So skulu aftur semings- fólk inn í myndina, og tá kasta samráðingarpartarnir ofta ábyrgdina frá sær og leggja hana á semingsmenn- inar. Síðani verður bæði av pørtunum og fjølmiðlunum bíða eftir og rópt eftir semingsuppskotum. Í parantes skal eg viðmerkja, at mangan havi undrast yvir at hoyra í tíðindafluttningin- um, at sagt verður: "enn er einki semingsuppskot lagt fyri partarnar" ella "sem- ingsmennininir siga, at semingsuppskot kemur ikki enn" ella okkurt líknandi. Tá samráðingar eru, og semingsfólk eru við, skal helst einki semingsuppskot koma. Samráðingarnar skulu mýkjast so nógv og leingi, at partarnir til síðst semjast uttan nakað formelt semingsuppskot. Skattalætti og samhaldsfasti Eg hvakk við, tá eg sá á netinum í gjár, at fólkapen- sionistar í Føroyum missa 1.000 kr. um mánaðin. Tá ið eg hevði lisið greinina fataði eg, at so galið var tað kortini ikki. Tað snúði seg um, at vandi var fyri, at komandi hækking av gjaldinum frá samhaldsfasta ikki fór at vera framd. Men hetta er í sjálvum sær eisini nóg galið. Tað skilst, at landsstýrið og samgongan tvinnar sam- an lyftini um skattalætta og hækking av gjaldinum til og frá samhaldsfasta. Tað er rætt at lækka persónsskattin, men sjálvandi skal tað gerast við skili, soleiðis at tað fremur arbeiðshug og harvið búskaparligan vøkst- ur. Tí eigur hetta at verða gjørt, men tað er samstundis ein politisk meting nær og í hvussu stóran mun. Hinvegin er lyfti um hækking av inntøkuni hjá teim eldru við einum gjaldi frá samhaldsfasta eftirløn- argrunninum eitt lyfti, sum eigur at vera hildið. Tað hevur við sær, at inngjaldið til grunnin eisini hækkar. Men inngjaldið er býtt út á nógv fleiri herðar, og merk- ist tí ikki so ógvisligt. Eg skal viðganga, at tá samhaldsfasti frá fyrstu tíð kom, var eg ímóti skipanini. Men sum tíðin er liðin, og eg havi sæð skipanir aðra- staðni, eri eg komin á aðrar tankar. Eisini trúgvi eg, at tað vandamál, sum nógv verður talað um, til dømis her í Danmark, um vælferð- arsamfelagið í framtíðini klárar lutfallið millum færri vinnufør og fleiri eftirlønt, betur verður loyst við før- oysku skipanini. Føroyska skipanin við eini lutfallsligari lágari fólkapensións grundupp- hædd, sum er skattafrí, og síðani einum hækkandi samhaldsføstum gjaldi, vil sum frálíður virka betur enn til dømis tann danska. Í Danmark hevur tú eina nakað hægri fólkapensión, men hon er øll skattskyld- ug. Síðani fært tú bert ATP, um tú hevur goldið inn til skipanina, og eftir hvat eg skilji er upphæddin ikki serliga stór. Fólkapensionistar í Før- oyum hava tað tí minst líka so gott sum í Danmark. Í báðum londum kunnu fólk, og tað gera tey væl meira í framtíðini, sjálv- andi eisini hava sínar egnu eftirlønarskipanir. Grundvøllurin undir eini tryggari skipan fyri fólk, tá tey eldast, er sostatt eftir mínari uppfatan, at fólka- pensiónsupphæddin verður varveitt við líðandi hækk- ing, og at skattfrælsið fyri grundupphæddina verður varveitt. Harafturat kemur so gjaldið frá samhalds- fasta, sum um nøkur fá ár kann koma uppá nakrar tús- und krónur um mánaðan. Tann lovaða økingin av samhaldsfasta eigur tí fremjast, sjálvt um skatta- lættin ikki fulltút kann fremjast. Høgni Hoydal Formaður Sambandsfloks- ins hevur javnan gjørt seg til talsmann fyri, at per- sónsálop ikki skulu mynda føroyskan politikk. Har eru vit rørandi samdir. Hví Kaj Leo Johannesen hevur slept hesum máli og er dottin í somu grøv sum samgongufelagar hansara, er mær ókunnugt. Í lesarabrævi í bløðunum í gjár, svarar Kaj Leo Jo- hannesen einum fyrispurn- ingi frá Jógvani Jacobsen, ið reisir ein prinsippiellan spurning um rættin at hava egnar meiningar og at bera tær fram. Hann vísir til eina yvirlýsing frá Norðoya Sambandsfelag. Men Kaj Leo Johannesen svarar ikki spurninginum. Ístaðin fer hann beint í somu grøv, sum vit kenna so væl í føroyskum polit- ikki: Hann leggur eftir manninum og eftir Tjóð- veldisflokkinum við grov- um ósannindum. Koyr í bás og sig eina lygn Jógvan Jacobsen er eisini formaður í Unga Tjóðveld- inum, sum er eitt sjálvstøð- ugt felag, ið ikki er bundið av Tjóðveldisflokkinum. Kortini koyrir Kaj Leo Jo- hannesen beinanvegin Jógvan Jacobsen í bás og gevur honum ábyrgdina fyri tí, ið Tjóðveldisflokk- urin ger. Síðani sleingir Kaj Leo Johannesen fordómar og ósannindi út um Tjóð- veldisflokkin. Formaður Sambands- floksins skrivar: "Sam- bandsflokkurin hevur onga samtykt av tí slagnum, sum hana hjá tingbólki Tjóð- veldisfloksins, um at ting- limur, sum alment finst at formanninum, hevur sett seg uttanfyri tingbólkin. Í okkara flokki røkkur talu- frælsið nógv longri enn so." Hetta eru grov ósannindi frá formanni Sambands- floksins. Tingbólkur Tjóð- veldisfloksins hevur ongan- tíð samtykt, at ikki skal finnast at formanninum. Tvørturímóti. Hevur Kaj Leo Johannesen nakað dømi, at tað ikki er loyvt al- ment at finnast at formann- inum í Tjóðveldisflokkin- um? Kennir Kaj Leo Jo- hannesen nakað dømi um, at formenn í øðrum flokkum hava fingið tær atfinningar alment, sum verið hava í Tjóðveldisflokkinum? Veruleikin er tann, at tingbólkur Tjóðveldisfloks- ins hevur samtykt, at ting- limur, ið fremur persóns- álop, setur seg uttanfyri tingbólkin. Tað átti at hóvað Kaj Leo Johannesen í mun til tað, sum hann sjálvur førir fram alment. Limablað Sambands- floksins sama støði Men hann velur persóns- álopið og fordómarnar til tess at sleppa undan orða- skiftinum um prinsippiell mál. Harmiligt er tað, at ein so nýggjur formaður sum Kaj Leo Johannesen longu er farin at leggja hetta støð- ið í føroyskum politikki. Tað ger tað ikki frægari, at Sambandsflokkurin í hesi vikuni hevur sent eitt limablað út, har eisini beinleiðis ósanndindi verða førd fram um Tjóðveld- isflokkin. Í einari grein í limablaðnum verður tað lagt fram sum ein gøla og eitt slag av avdúking, at for- maðurin í Tjóðveldisflokk- inum skal hava roynt at fjala avleiðingarnar av blokkstuðulsniðurskurðinu m, innan ætlaðu fólka- atkvøðuna í 2001. Aftur her verða grov ósannindi førd fram. Ætlaða fólkaatkvøðan í 2001 snúði seg um at taka undir við ella vraka upp- skotið um sjálvstýri Føroya fólks. Í hesum uppskoti varð greitt ásett, at øll málsøki skuldu á føroyskar hendur og blokkstuðulin minkast burtur innan ávíst áramál. Og í uppskotinum, sum skuldi til fólkaat- kvøðu, varð eisini týðiliga greitt frá, hvat hetta fór at kosta og hvussu nógv blokkstuðulin minkaði hvørt árið. Eg fari tí at spyrja Kaj Leo Johannesen, um hann ætlar, at hetta skal verða støðið í føroyskum politikki frameftir? At flokkarnir, heldur enn at leggja síni egnu sjónarmið og grund- gevingar fram, varpa út ósannindi um Tjóðveldis- flokkin? Man tað ikki vera skemt? Hinvegin, so rokni eg við, at Kaj Leo Johannesen í veruleikanum hevur skriv- að eina skemtigrein, sum ikki skal takast í álvara. Tí í somu grein skrivar Kaj Leo Johannesen eisini: "Styrkin við eini breiðari samgongu er, at hon forðar fyri, at lægsti felagsnevn- ari, ella ein absoluttur minniluti, rekur føroyskan politkk. Tær fylgjurnar kenna vit alt ov væl til í Føroyum." Hetta prógvar, at Kaj Leo Johannesen í veruleikanum er ein stórur humoristur, og at hann megnar ta torføru dygdina at leggja fram sjálvspei. Tí hetta er í veruleikan- um ein framúr speisom lýs- ing av gongdini í sitandi samgongu. Tann lægsti fel- agsnevnarin rekur politikk- in. Ongar avgerðir verða tiknar og ongar grundgev- ingar lagdar fram. Einasti felagsnevnari er at leggja eftir andstøðuni og at fremja persónsálop móti teimum, ið loyva sær at finnast at. Seinasta dømið sóu vit í tinginum seinasta mikudag. Tá viðgjørdi tingið eitt uppskot frá Miðflokkinum um at steingja Norðskála- tunnilin og lata gamla Smyr- il sigla á Skálafjørðin, með- an tunnilin verður umvæld- ur. Men tinglimir úr Sam- bandsflokkinum og Javnað- arflokkinum megnaðu at brúka alla sína talutíð til at leggja eftir Tjóðveldisflokk- inum og geva honum og minkaða blokkstuðuðlinum skyldina fyri standin í Norðskálatunlinum. Skemtiligt er tað at fáa skyldina fyri alt millum himmal og jørð. Ja, vit kunnu bara viðganga tað beinanvegin, at Tjóðveldis- flokkurin hevur skyldina í, at heystið hevur verið so vátt í ár. Men fyri støðið og fram- tíðina í føroyskum politikki er verri at bera eygað við tað skemtiliga.