leygardagur 29. oktober 2005síða 30

30 Nr. 207 - 29. oktober 2005 Eftir Hanus Kamban Ert tú staddur í London, og verð- ur tú móður av bríkslandi fartele- fonum ella vappandi mappu- prinsum, so far tær niður í dýpisins katakombur og lat tokið føra teg eftir Central Line til støðina Bethnal Green í East End. Fert tú út her, og gongur tú tær í ein norðan, kemur tú til eitt umráði so ruðuleikakent, órøkt og troystarleyst, at tú næstan verður væl til passar. Bygningar, um at detta, við blindum vind- eygum og morknandi múrstein- um, urtagarðar avvaksnir við hømilium og rótfrekum dáa, skeivar brýr og stinkandi kanalir gálva ímóti tær í hesi oyðimørk, ið fyri tað kundi verið droymd av Poe, Victor Hugo ella H.P. Lovecraft. Tá ið tú hevur gingið í ein slakan tíma, kemur tú, ikki langt frá har áin Lea fer streymandi makliga á síni leið móti Thems- ánni, til eina gøtu, sum ber navnið Thistlewaite Road. Her er vert at steðga á. Tí í einum av múrsteinshúsunum í hesi gøtu, neyvari sagt nr. 19, vaks í tríati- árunum í farnu øld upp ein drongur, sum bar navnið Harold Pinter. Og fyri trimum vikum síðani varð kunngjørt úr Stock- holm, at hesin sami Pinter hevði fingið nobelvirðislønina í bók- mentum. BECKETT OG KAFKA Harold Pinter er av jødiskari ætt. Hansara forfedrar og formøður, við eftirnøvnum sum Pinter og Moskowitz, komu til London, úr Póllandi og Odessa, um aldar- skiftið fyrra og megnaðu at skapa sær eina útkomu sum skraddarar og klædnahandlarar. Pinter, sum var føddur í 1930, vaks upp í Hackney, kom frá ungum árum at kenna ta anti- semitismu, sum tá livdi við sítt fríska lív í hesum arbeiðara- býlingi, styrknaði í hesum harð- føra umhvørvi og lærdi at svara aftur, um hann varð álopin. Pinter tók studentsprógv í 1948 á Hackney Downs Grammar School. Hesin ung- lingi, sum heimanífrá í skjáttuni hevði við sær áhuga fyri list, las dúgliga og varð tíðliga hugtikin av høvundum sum T.S. Eliot, Dostojevskij, Rimbaud, Beckett og Kafka. Hann legði seg serliga eftir at dyrka modernismuna og loypti hvøkk á foreldrini, tá ið hann fimtan ára gamal ognaði sær eitt eintak av skaldsøguni Ulysses eftir James Joyce. Men hansara høvuðsáhugi var sjónleikur. Eftir lokið students- prógv livdi hann av at vera sjón- leikari og var við í ferðandi sjón- leikarbólkum, sum førdu fram bæði í Írlandi og ymsastaðni í Onglandi. Líkasum Shakespeare lærdi Pinter soleiðis kunstin at skriva leikrit við í mong ár sjálvur at standa á pallinum, bera replikkirnar fram og síggja og sjálvur uppliva, hvørt høvundsins dramatiska gonguverk stóð, ella ikki stóð, sína roynd. HØVUÐSVERKINI Pinter hevur latið úr hondum stuttsøgur, yrkingar og politiskar viðmerkingar. Men hann er fyrst og fremst sjónleikahøvundur, og hann hevur loyst úr lagdi til- samans o.u. 30 leikrit. Hansara mest kendu leikir - sum av teimum flestu verða hildnir at vera hansara høvuðsverk - eru The Birthday Party (Føðingar- dagsveitslan), 1958, The Care- taker (Húsavørðurin), 1960 og The Homecoming (Heimkoman), 1964. Seinni komu tveir aðrir høvuðsleikir: Old Times (Gamlir dagar), 1971 og No Man´s Land (Ongamannaland), 1975. Men eisini seinni leikir, eitt nú Ashes to Ashes, 1996, og polit- iskir leikir sum One For The Road, 1984 og Mountain Language (Fjallamál), 1988, hava vakt ans. Pinter hevur eisini skrivað ein hóp av filmsleikrit- um, sum øll bera dám av hansara úrlíka kræsna og virtuosa replikkhegni. Dømir um hetta eru filmir sum The Servant (Tænarin), eftir skaldsøgu hjá Robin Maugham, The Go- Between (Sendiboðið) eftir skaldsøgu hjá L.P. Hartley, The French Lieutenant´s Woman (høvundur: John Fowles) og Rættarmálið eftir meistaraverkið hjá Kafka. STOKKUT VIST Í HIMMIRÍKI Við leikinum Húsavørðurin var greitt, at nú hoyrdist ein rødd á enskum leikpallum, sum bæði áskoðarar og ummælarar áttu at geva gætur. Høvuðspersónurin í hesum leiki, Davis, er eitt gam- alt, lurvut landastrok, sum eina stutta tíð fær innivist í einum rúmi í einum húsum í Vestur- london, har brøðurnir Mick og Aston halda til. Tann góðvarni, seini og lítið vitugi Aston vísir hesum fremmanda beinasemi og býður honum at fáa starv sum húsavørður. Men tá ið tann meira gløggi og at sær komni Mick kemur upp í leikin, fellur Davis fyri tí freist- ing at svíkja sín fyrsta vælgerara. Aston hevur avdúkað, at hann einaferð hevur fingið elektro- sjokk og er skaddur av hesi við- gerð, og Davis brúkar hesa vitan til at fáa fyrimunir hjá Mick. Hetta kostar honum hansara einasta møguleika at koma burtur úr síni oyðimørk. Tá ið leikurin endar, er hann aftur úti á gøtuni - heimleysur. Húsavørðurin er uttaná ein neyvt naturalistiskur leikur við eyðkendum London-dámi, sum sæst m.a. bæði av staðanøvnum og orðalagi. Men hóast høvund- urin ikki, ella næstan ikki, brúkar ímyndir, er leikurin samstundis metafora, eitt bílæt av einum ævinligum menniskjansligum drama. Á gáttini til endan á sín- um andaliga og handaliga troyst- arloysi letur Davis seg føra av leið av teirri vælkendu freisting- arrødd, sum grikkar róptu hubris, og noyðist at rinda fyri hetta. Tá ið undirritaði einaferð var so heppin at síggja henda leikin framførdan, við fyrimyndarligum hegni, í London, tað mundi vera mitt í sjeytiárunum, var tann uppliving, ein fekk, týðiliga bíb- ilsk. Hetta var einki minni enn sjálvt syndafallið, framført í ónossligum og vesælum stór- býarhami, við Mick sum Vár- harra og Davis sum Ádam. SAMANSTÚGVAÐIR MENN Tá ið tann næsti høvuðsleikurin hjá Pinter - Heimkoman - varð frumsýndur í London í 1964, høvdu tíðarinnar leikstjórar sett nýggja dagsskrá í kvøldlandin- um. The Beatles og Bob Dylan dagaðu á pallinum, Marcuse, Watts og Paul Goodman gjørdu vart við seg, úr Kalifornia seyr- aði angin av zen, og í Fraklandi og USA høvdu lesarar langt síðani vant seg við orðalagið hjá Jean Genet og Henry Miller. Kortini megnaði Pinter við hesum leiki at skelka bæði hyggjarar og ummælarar. Vit eru stødd í einum húsum í Norður- london. Her búgva Max, sum er slaktari og einkjumaður, synir hansara Joey og Lenny, og beiggi hansara Sam, sum koyrir hýru- vogn. Joey, sum droymir um at gera brøgd sum nevaleikari, er nakað av einum drumbi, Lenny er hinvegin bæði gløggur og skarpur, við eini tungu, sum bæði kann vera slokt, fúl og órein. Hvat hesin garpur ger, vita vit ikki enn. Inn í hetta umhvørvi, har orða- lagið er bonskt og kvettut, og kenslan av mannligari klaustro- fobi rom, koma eitt kvøldið seint tvey fólk: Teddy og kona hansara Ruth. Tað vísir seg, at Teddy er tann triði sonurin hjá Maxi. Hann býr nú við sínum húski í Kalifornia, har hann undirvísir í heimspeki. Hjúnini hava verið eina ferð í Italia og vilja nú á heimvegnum støkka inn á gólvið í faðirlonini. KVINNAN SUM VERU- LEIKI - ELLA DREYMUR Tann vakra, eleganta og sexuta Ruth verður skjótt miðdepil í hesum mannliga trongrúmi, har óndskapur og ónøktaður gessur seyra úr hvørjari rivu. Ein orða- dráttur tekur seg upp millum Ruth og Lenny, har Ruth sum einki er við yvirlutan. Tá ið tað samstundis verður greitt, at hjúnalagið millum Ruth og Teddy stendur fyri falli, at tann hálv-intellektuelli Lenny livir av at vera alfonsur, og at eisini Ruth hevur eina ivasama fortíð, klárnar fyri hyggjaranum. Ruth stendur nú í boði at velja burtur úr hesum skara av áhuga- verdum heiðursmonnum. Hon velur Joey, sum hon fær í lag eitt samband við, ið er av greidliga holdligum slag. Seinni í leiki- num skjýtur Lenny upp, at hon kann fáa starv hjá familjuni sum yrkis-gleðigenta. Ruth tekur av, men leggur samstundis treytir við, m.a. at sáttmáli verður skriv- aður, og at hon fær eina íbúð við trimum kømrum, baðirúmi og arbeiðskonu. Henda gongd kann tykjast lítið sannlík, men lesarin eigur at hava í huga, bæði at tað um- hvørvið, høvundurin her lýsir, er meira ógagnsasligt og kriminelt, enn tað tykist, og at leikirnir hjá Pinter altíð virka á ymiskum hjallum samstundis, á veruleik- ans, dreymsins ella metaforunnar stigi í senn. Ruth, sum er lýst við neyvum strikum, kann samstundis vera dreymahugmynd ella persóns- gerð í einum rúmi, har ein ødipalur uppreistur fer fram. Onkur ummælari hevur enntá hildið leikin verið feministiskan. Ruth fer við síggjandi eygum inn í eina tilveru sum yrkisprostitu- erað, men tað er hon, sum setir treytirnar, og tað er hon, sum við Tann myrki skjálvtin Portrett av skaldinum Harold Pinter sum fekk Nobelvirðislønina í 2005 Leikurin Mountain Language, framførdur á Lyttelton í 1988, sipar til Turkalands blóðugu herferð móti kurdum. Á myndini sæst Miranda Richardson sum ung kvinna