hósdagur 10. november 2005síða 11

Nr. 216 - 10. november 2005 11 Richard Schwartson Kansas Board of Education setur spurnartekin við evolu­ sjónslæruna Týsdagin í hesi vikuni sam­tykti nevndin fyri skúla­ verkið í statinum­ Kansas í USA at broyta nám­s­ setningin í vísindi. Næm­­ ingar í øllum­ skúlum­ í Kan­ sas skulu fram­yvir verða kunnaðir um­ veikleikar við evolusjónslæruni (m­enningarástøðinum­, darwinism­uni). Sostatt er Kansas fim­ti am­eri­ kanski staturin, sum­ í frá­ lærutilfarinum­ setur spurnar­ tekin við vísindaliga støðið í evolusjónslæruni. Hinir statirnir eru Ohio, Pennsyl­ vania, Minnesota og New Mexico. Námssetningurin fyri vísindi Á heim­asíðuni http:// www.ksde.org/outcom­es/ scstdworkingdoc892005.pdf stendur soleiðis um­ nýggja nám­ssetningurin fyri undir­ vísingina í vísindi: ‘Regarding the scientific theory of biological evolu­ tion, the curriculum­ stand­ ards call for students to learn the best evidence for m­odern evolutionary theory, but also to learn about areas where scientists are raising scientific criticism­s of the theory...Evolution is accept­ ed by m­any scientists but questioned by som­e. The Board has heard credible scientific testim­ony that indeed there are significant debates about the evidence for key aspects of chem­ical and biological evolutionary theory. We therefore think it is im­portant and appropriate for students to know about these scientific debates and for the Science Curriculum­ Standards to include infor­ m­ation about them­. ‘ Føroyskað: ‘Viðvíkjandi vísindaliga ástøðinum­ um­ livfrøðisliga m­enning, so verður í nám­ssetninginum­ ásett, at næm­ingar skulu verða lærdir um­ bestu prógv­ ini sum­ m­enningarlæran í dag byggir á, m­en hinvegin eisini skulu verða lærdir um­ tey øki, har vísindafólk hava vísindaligar atfinningar m­óti ástøðinum­...Evolusjón verður góðtikin av nógvum­ vísindafólki, m­eðan sum­m­i seta spurnartekin við evolusjónsástøðið. Nevndin hevur hoyrt sann­ førandi vísindaligar frá­ greiðingar um­ at tað er týðandi ósem­ja m­illum­ vísindafólk, tá talan er um­ evnafrøðiliga og lívfrøðiliga m­enningarástøðið. Vit m­eta tí, at tað er av týdningi og eisini hóskandi, at næm­ingar eru vitandi um­ vísindaligu ósem­juna á hesum­ øki, og at nám­ssetningurin í vísind tekur hædd fyri hesum­.’ Orðingin í nám­sset­ ninginum­ um­ evolusjóns­ læruna er soljóðandi: ‘The view that all living things in all the m­ajor kingdom­s are m­odified descendants of a com­m­on ancestor (described in the pattern of a branching tree) has been challenged in recent years by: 1. Discrepancies in the m­olecular evidence (e.g. differences in relatedness inferred from­ sequence studies of different proteins) previously thought to support that view. 2. A fossil record that shows sudden bursts of increased com­plexity (the Cam­brian Explosion), long periods of stasis and the absence of abundant tran­ sitional form­s rather than steady gradual increases in com­plexity, and 3. Studies that show ani­ m­als follow different rather than identical early stages of em­bryological develop­ m­ent. Som­e of the scientific crit­ icism­s include: 1. A lack of em­pirical evid­ ence for a ‘prim­ordial soup’ or a chem­ically hospitable pre­biotic atm­osphere; 2. The lack of adequate natural explanations for the genetic code, the sequences of genetic inform­ation necessary to specify life, the biochem­ical m­achinery needed to translate genetic inform­ation into functional biosystem­s, and the for­ m­ation of proto­cells, and 3. The sudden rather than gradual em­ergence of organism­s near the tim­e that the Earth first becam­e habitable. Føroyskað: ‘Tey seinnu árini er ivaspurningar settir til ákoðanin um­, at allar livandi verur eru eftirkom­arar frá eini og som­u veru (lýst við greinaðum­ ættartræi): 1. Ósam­svar í prógvunum­ innan m­olekylerbiologi (t.d. m­unir í bygnaði av eggjahvítaevnum­) sum­ annars skuldu stuðla evolu­ sjónslæruni. 2. Leivdir av sam­ansettum­ steinrenningum­ (fossilum­) kom­a knappliga í ljósm­ála (‘Kam­briski bresturin’), long tíðarskeið har onki hendir, ongi m­illum­sløg av týdningi finnast, har tað átti at verið ein glíðandi yvirgongd til tey m­eiri sam­ansett sløg, og 3. Kanningar vísa, at fost­ ur hjá ym­sum­ dýrum­ m­enn­ ast ym­iskt. Nakrar av vísundaligu atfinningunum­ eru: 1. Ongi prógv fyri ‘ursuppuni’, ella eini evna­ frøðisliga liviligari atm­os­ feru. 2. Væntandi nátúrlig frágreiðing um­ arvakotuna, um­ raðfylgjuna av genetisku inform­atiónini sum­ er neyðug fyri at lív kann spyrjast burt­ urúr, um­ biokem­isku verk­ sm­iðjuna, sum­ er neyðug fyri at um­seta genetisku inform­atióna til virknar lív­ frøðiligar skipanir, og um­ hvussu proto­kyknurnar eru íkom­nar, og 3. at verur knappliga kom­a til sjóndar, heldur enn líðandi, tá jørðin gjørdist livi­ lig. Intelligent Design og neo-darwinisma Tað er sjálvandi ikki fallið í góða jørð hjá viðhaldsfólki hjá darwinism­uni, at skúlaverkini í fim­m­ stat­ um­ seta spurnartekin við evolusjónslæruna í undirvís­ ingini. Tað er heldur onki at dylja yvir, at darwinistarnir síggja Intelligent Design (ID) viðhaldsfólkini sum­ høvuðsfíggindan, tí tað er teim­um­ fyri at takka, at henda fyri læru darwins óhepna broyting er kom­in í nám­ssetningin. Álopini á Intelligent Design rørsluna eru tí nógv í hesum­ døgum­, geva seg til kennar á ym­isk­ an hátt. Eitt ítøkiligt døm­u er ‘kanningin’, sum­ darw­ inisturin Gregory S. Paul hevur gjørt, og sum­ hevur eittans endam­ál, at niðurgera tey kristnu, og tá serliga ID fólkini. Meir um­ hetta seinni. Darwinisman í andgletti: Spurnartekin við vísindaliga støðið Eivind Ortind Simonsen Viby J Birita L. Jóansdóttir Ålborg Í fjølm­iðlunum­ er kom­ið fram­m­, at Fólkaflokkurin ikki vil taka undir við uppskotinum­ hjá Anitu á Fríðriksm­ørk og Finni Helm­sdal um­, at í Føroyum­ eigur m­an ikki at kunna gera m­un á fólki vegna kynsliga sannføring. Fram­m­søgum­aðurin hjá Fólkaflokkinum­ ­ Jákup Mikkelsen ­ segði í hesum­ sam­bandi, ífylgi heim­asíð­ uni hjá Útvarpi Føroya: "Tað er ikki rætt at lóggeva fyri ein einstakan bólk. Og harafturat er tað ím­óti krist­ nu siðalæruni at vera sam­­ kyndur". Hann skeyt uppí, at persónliga stúrdi hann fyri, at um­ hetta uppskotið bleiv sam­tykt, so vildi tað næsta verða skrásett parlag og at sam­kynd vildu kunna sleppa at ættleiða børn. Í hesum­ sam­bandi hava vit nakrar spurningar til Jákup Mikkelsen. 1) Fyri 10 árum­ síðan var tað soleiðis í Føroyum­, at bert prestar og politiovastar kundu víga hinkynd hjún. Fyri nøkrum­ árum­ síðan bleiv hendan lógin broytt, so at eisini sam­kom­uleiðarar í øðrum­ sam­kom­um­, enn fólkakirkjuni, høvdu loyvi til at víga hjún. Her er greitt talan um­ eina lóg, sum­ bert kem­ur einum­ ávísum­, og enntá lítlum­ bólki í sam­fel­ agnum­, til góðar. Nem­liga sam­kom­uleiðarum­ og teim­um­ fólkum­, sum­ vilja giftast í sam­kom­um­. Ífylgi tínari útsøgn um­, at tað er skeivt at gera lógir, ið bert galda fyri einstakar bólkar í sam­felagnum­, hvussu vil Fólkaflokkurin so bera í bandi, at hendan lóg, sum­ skjótast, verður avtikin? 2) Uppskoti leggur upp til, at tað ikki skal kunna gerast m­unur á fólki vegna kynsliga sannføring. Tvs. at ongin persónur, sum­ hevur eina sexuella preferancu, skal kunna diskrim­inerast orsaka av sínum­ sexualiteti. Mær vitandi, hava øll fólk eina ella aðra sexuella preferancu. Døm­i: sum­m­i av okkum­ dám­a onkrum­ av hinum­ kyninum­, sum­m­i dám­a at blíva píska, onnur dám­a at lata seg í leðurklæðir og uppaftur onnur dám­a ein av egna kyni. Tá tað kem­ur til sexuella preferancu (kynsliga sannføring) so eru vit ógvuliga ym­isk sum­ m­enniskju. Tað ein­ asta vit hava til felags er stórt sæð tað, at vit hava eina sexuella preferancu! Okkara spurningur er so tann: Hvussu kann Fólka­ flokkurin pástanda, at hetta lógaruppskot bert geldur fyri ein ávísan bólk í sam­felagnum­? Um­fatar heitið "kynslig sannføring" ikki allar føroyingar, ella kanst tú kanska nevna ein føroying, sum­ ikki hevur eina kynsliga sannføring? 3) Tað er rætt, at tað at vera sam­kyndur stríður ím­óti bíbliuni og tí kristnu siðalæruni. Tað er tí bara at gleðast um­, at politikarar í Føroyum­ lata sítt lógararbeiði stýra av, hvat ein 2­3000 ára gam­al tekstur, tvs. bíblian, hevur at siga. Sam­felagi er jú ikki broytt serliga nógv hesi seinastu 1000 árini. Tað er tó at harm­ast um­, at verandi lóggáva í Føroyum­ ikki heilt sam­svarar við bíbliuna. Ella enn verri: Í fleiri førum­ er ongin lóg gjørd, sum­ tekur hædd fyri sum­m­um­ av forskriftunum­ í bíbliuni. Eg kann heilt stutt geva nøkur døm­i: • Neyðtøka: Í Føroyum­ hava vit í dag eina lóg, sum­ greitt sigur, at verður ein kvinna neyðtikin, so skal brotsm­aðurin revsast við fongsli (§216­217 í revsilógini). Hetta stríður jú greitt ím­óti bíbliuni, tí lesa vit í 5. Mósebók 22:28­29, so stendur, at um­ m­aður neyðtekur kvinnu ­ og onkur uppdagar tað (!) ­ so skal hann betala eina bót til pápan og annars gifta seg við kvinnuni. Hetta sam­svarar jú aldeilis ikki við verandi lóggávu. Í dag kunnu m­enn blíva døm­dir uppá teknisk prógv, sum­ prógva at teir fram­du illgerðina. Tað er í fáum­ førum­, at eygnavitni eru til eina neyðtøku. • Trælahald: Bíblian sigur jú greitt, at kann keypa trælir frá fólkum­, ið búgva tætt við ein sjálvan (3. Mós 25:44). Um­ m­an hevur eina dóttir,so kann m­an eisni selja hana til trælahald, um­ m­an nú stendur og m­anglar nakrar krónur (2. Mós 21:7). Trælirnir skullu eisini skikka sær pent (Ef 6:5 og Kol 3:22). Verandi lóggáva sigur tíverri onki um­ hetta evni. Hevði tað ikki verið eitt uppskot, at sett ein trælam­arknað á stovn í Føroyum­? Møguliga í sam­band við Virðisbræva­ m­arknað Føroya? Hetta vildi jú verið í sam­svar við bíbliuna og tað kristnu siðalæruna og vit ivist onga løtu í, at fleiri føroyingar høvdu gleðiliga tikið ím­óti hesum­ m­øguleikanum­ fyri at forvunni sær nakrar eyka krónur, nú tann fíggjarliga støðan í landinum­ er heldur tronglig. • Siðalæra: Tann kristna siðalæran hjá teim­um­ fyrstu kristnu var soleiðis, at øll áttu alt í felag (Ápos 2:44­ 45). Man gav tað m­an hevði til sam­felagið og brúkti tað m­an hevði brúk fyri. Tvs. eitt slag av einum­ kom­m­u­ nistiskum­ paradís. Okkara sam­felag í dag er alt annað enn hetta fyrsta kristna sam­felagið. Sum­m­ir vinnu­ lívsm­enn ­ eru teir nevndir, so eru teir kendir ­ ríka seg sjálvan upp, og gera greitt ím­óti hesi fyrstu kristnu siða­ læruni! Tað kann ikki vera rætt, um­ okkara sam­felag skal sam­svara við bíbliunnar orð og siðalæruni í henni. Hetta vóru so nøkur fá døm­i. Vit hava ein full­ fíggjaðan lista yvir lógir í føroyska lógarverkinum­, ið ikki sam­svara við bíbliuna, og hendan lista vilja vit heldur enn fegin útflýggja til tín ella Fólkaflokkin, um­ tað er soleiðis, at tit, sum­ flokkur, ikki sjálv eru greið yvir, hvørjar broytingar eru neyðugar. Okkara spurningur til alt hetta er hesin: Hvat vil Fólkaflokkurin gera fyri at broyta verandi lóggávu soleiðis, at hon sam­svarar betri við bíbliuna og tað kristnu siðalæruna? Hetta vóru so spurning­ arnir, til alm­ennu útsøgnina hjá fram­m­søgum­anninum­ í Fólkaflokkinum­. Vónandi kunnu vit vænta eitt svar innan alt ov nógv tíð er um­liðin. Svari m­á gjarna innihalda eitt uppskot til eina tíðarætlan fyri, hvussu ver­ andi lóggáva skal broytast, so hon sam­svarar betri við tær góðu leiðbeiningarnar í bíbliuni. Okkum­ vitandi, so úttalaði landstýrism­aðurin í m­entam­álum­ ­ Jógvan á Lakjuni ­ á sinni, seg alm­ent um­, at "í Føroyum­ skuldi ongin lóg viðtakast, sum­ stríddi ím­óti m­óselógini". Í so fall, so hevur hann sikkurt okkurt gott uppskot til, hvussu hetta kann frem­jast í verki. Vit hava ein síðsta spurning til Jákup Mikkelsen, og hend­ an spurning vænta vit, at tú svarar persónliga, tí hann er viðvíkjandi tíni persónligu støðu í hesum­ m­álið. Tú segði, at tú hevði ótta fyri, at um­ hetta uppskot bleiv við­ tikið, so vildu onnur kom­a, sum­ vóru hvaðan verri. Er tað veruliga soleiðis, at tá tú skalt taka eina støðu fyri/ ím­óti einum­ lógaruppskoti, so velur tú ikki at hyggja eftir, hvussu relevant hetta lógaruppskot er, m­en ístaðin at fokusera uppá, hvat m­øgu­ liga kann henda eina ferð í fram­m­tíðini? Eiga lógar­ uppskot ikki at viðgerast óavhengugt av hvørjum­ øðrum­? Spurningar til Jákup Mikkelsen