hósdagur 26. oktober 2000síða 10

Brúkararnir hava als onga frágrei›ing fingi › – sum bara nøku- lunda kann grund- geva fyri verandi n‡tslugjaldi, føstum gjaldi og íbindingar- gjaldi. Vit settu okk- um frá byrjan av fyri, at arbei›a sakliga vi › hesum málinum. Vit valdu tí at byggja okkara grundgeving- ar á sama grundarlag, sum Hitafelagi› L/f í síni tí› og seinni Fjar- hitafelagi› P/f søgdu seg byggja á Fjarhitanevndin hjá eigarafeløgunum Christian Poulsen Ey›finnur Stefansson Johan Poulsen Súni Poulsen Fyrst í vikuni fingu allir fjarhitabrúkararnir kunn- ingarskriv frá P/f Fjarhita- felagnum. Skrivi› er í full- ari longd endurgivi› sum vi›merking í Sosialinum 18. oktober. Í hesum skrivinum váttar Fjarhitafelagi› alment nakrar av teimum skeiv- leikunum, sum eigarafeløg- ini í Hoyvíkshaganum og Fjarhitanevndin hava víst á vi›víkjandi prísásetingini á fjarhita. Vit skulu ikki fara í smá- lutir vi› øllum, men halda okkum til nakrar høvu›s- tættir. Máli› er gjølligari l‡st í skrivi til B‡rá›i› tann 8. oktober og í 4 hjáløgdum notatum, sum eru á heima- sí›uni hjá Eigarafelagnum Lítlagil www.litlagil.com. N‡tslugjaldi› Tá vit keypa 1 kWh av orku frá Fjarhitafelagnum, skulu vit gjalda 43% meira fyri henda kilowatttíman, enn vit høvdu goldi›, um vit keyptu samsvarandi orku- nøgd í olju. Hesin prísmunurin fram- gongur eisini av uppl‡sing- unum í kunningarskrivi Fjarhitafelagsins. Brúkaraumbo›ini vilja hava eina gó›a grundgev- ing frá Fjarhitafelagnum upp á hendan prísmunin ella eina príslækking. Í stuttum er hetta ósemjan um n‡tslugjaldi›. Fjarhitafelgi› hevur sagt, at hesi 43 %´ini eru ta›, sum vit vildu brúkt meira um vit høvdu oljuf‡ring. Og hetta er væl at merkja hiti, sum hev›i fari› til spillis. Vit eru grei› yvir, at nak- a› meira av orku fer til spillis í einum oljuf‡rdum ketli enn í eini fjarhitaskip- an, men ikki 43%, og langt frá tí. Hetta vístu vit á í eini frágrei›ing í mars 1998, har vit samstundis vístu á, at Fjarhitafelagi› (og Hita- felagi› L/F undan teimum) misn‡ttu ta› grundarlagi›, sum teir sjálvir søgdu seg byggja á. Seinni sama ár ásanna›i Fjarhitafelagi› helst, at grungevingarnar fyri prís- leguni hildu ikki. Tá skifti fjarhitaveitarin - aftaná 10 ár - grundgevingar fyri støddini á n‡tslugjaldinum. Teir gjørdu nú av, at fjarhit- averk eru munandi bíligari í vi›líkahaldi og endur- n‡gging enn oljuf‡rdir ketl- ar, og hesin munurin ver›ur sí›ani tikin vi› sum partur av grundgevingini fyri n‡tslugjaldinum. Eingin sum helst doku- mentasjón ver›ur givin fyri hesum pástandunum, og vit hava meira enn varhugan av, at ta› fyriheldur seg beint tvørturímóti. Tey eru nógv, sum hava havt stórar og d‡rar umvælingar á fjar- hitavekslararnar. Hvat endurn‡gging (av- skriving) vi›víkur, so held- ur pástandurin heldur ikki. Vit eru vitandi um fleiri húsarhald, sum hava veri› noydd at skifta hitavekslar- arnar út 8-9 ára gamlar. Hetta hevur kosta› teimum umlei› 17.000 kr umframt arbei›sløn. Vit kunnu spyrja: "Hvussu nógvir ketlar og oljuf‡r munnu vera skift út í 8 ára aldri í Føroyum n‡- iga" ? Fasta gjaldi› Fjarhitabrúkararnir rinda í dag 480 kr/ár í føstum gjaldi. Hetta hevur øll árini veri› nevnt eitt tænastu- gjald, sum skuldi samsvara vi› ta›, sum onnur gjalda fyri oljuf‡rstænastu. Eftir tógvi strí› eydna›ist okkum at fáa Fjarhitafelag- i› at ásanna, at brúkararnir fingu líti› ella einki fyri fasta gjaldi›. Hetta hendi aftaná, at Fjarhitafelagi› skrivliga hev›i bo›a› frá, at teirra ábyrgd bert gongur til høvu›sventilarnar, og at teir tí ikki arbei›a upp á fjarhitaeindina hjá brúkaru- num. Okkara ni›urstø›a er grei›. Vit kunnu ikki brúka ein tænastuveitara, sum ikki kann arbei›a upp á hit- avekslaran og ei heldur hevur eykalutir til hann. Fasta gjaldi› eigur tí at ver›a strika›. Nú hendir ta› løgna, at Fjarhitafelagi› skiftir grundgeving fyri fasta gjaldinum eisini. Teir bo›a nú skrivliga frá, at at ta› fasta gjaldi› er ásett fyri at samla›i kostna›urin av at n‡ta fjarhita skal vera tann sami, sum hjá teimum, sum n‡ta olju til upphiting. Ta › vil siga, at fasta gjaldi› er vor›i› til eitt útjavningar- gjald. Seinni hava vit fingi› onkra a›ra grundgeving, sum gevur líka so lítla meining. Hví nevnir fjarhitafelagi› ikki fasta gjaldi› í kunning- arskrivinum til brúkarar- nar? Íbindingargjaldi› Vit skulu ikki gera stórveg- is vi›merkingar til hetta gjaldi› á hesum sinni, men kunnu vísa til notat okkara um hetta á heimasí›uni www.litlagil.com. Okkara ni›urstø›a er, at íbindingar- gjaldi› átti at veri› sett ni›- ur í helvt, ella gott og væl ta›. Ni›urstø›a Brúkararnir hava als onga frágrei›ing fingi›, sum bara nøkulunda kann grundgeva fyri verandi n‡tslugjaldi, føstum gjaldi og íbindingargjaldi. Vit settu okkum frá byrjan av fyri, at arbei›a sakliga vi› hesum málinum. Vit valdu tí at byggja okkara grund- gevingar á sama grundar- lag, sum Hitafelagi› L/f í síni tí› og seinni Fjarhita- felagi› P/f søgdu seg byggja á. Or›askifti›, sum var vi› Fjarhitafelagi› í næstan 3 ár um máli› hevur víst, at Fjarhitafelagi› hevur ongan vilja til at vi›gera máli› á sakligum grundarlag, og teir skifta grundgevingar hvørja fer› teir renna seg fastan vi› teimum gomlu. Vit hava tí ikki stórvegis grund til at seta Fjarhitafel- agnum fleiri spurningar, men vit hava allar gó›ar or- søkir til at bi›ja um eina frágrei›ing frá b‡rá›num: o Heldur b‡rá›i›, at ta› er rímiligt, at Fjarhitafelag- i› uttan ví›ari skiftir grundgevingar fyri prísun- um, tá brúkararnir vísa á skeivleikar í prísgrundarlagnum? o Heldur b‡rá›i› ta› vera rímiligt, at Fjarhitafelagi› brúkar egnar ódokumenter- a›ar pástandir sum grund- arlag undir prísunum. o Ætlar b‡rá›i› sær at gera sínar egnu ni›urstø›ur í málinum? Brúkararnir hava fingi› eitt lyfti um, at teir ongan- tí› skulu gjalda meira fyri fjarhitan, enn teir vildu goldi›, um teir brúktu olju til upphiting. Vit halda okkum fram- vegis hava eina gó›a sak, og fara ikki at sleppa hes- um málinum. Næsta stigi› ver›ur at brúkararnir fara at venda sær til b‡rá›i› enn eina fer›. Hoyvík, 19. oktober 2000 Nr. 206 - 26. oktober 2000 19 gult cyan magenta svart 18 Nr. 206 - 26. oktober 2000 Tillukku vi› degnum. Aft- aná skúlagond í 13 ár og stravnan eksamenslesna› hava tit nú frí. Eksamenso- ki› og tann stø›uga óró›in og spenningurin, kann nú leggjast aftur um bak. Ikki nógv er so herligt sum løtan beint aftaná náttarlesna og eksamenspress vi› høgum adrenalini at koma heil- skapa› út í hinum end- anum. Beint nú liggur lívi› ví›- opi› fyri tykkum. Tit hava longsta partin av vaksna- mannalívinum framman- fyri tykkum. Tit standa á einum sera áhugaverdum vegamóti. Frælsi Tit hava eitt frælsi, sum tit ikki fáa aftur - fyrr enn kanska seint í lívinum. Eitt frælsi at velja og frávelja. Tit eru leys av foreldru- num, fara nú av álvara úr rei›rinum og kunnu í hósk- andi fjarstø›u frá teimum gera tykkara egnu ásko ›- anir. Lættari er at finna síni egnu bein burturi frá van- liga umhvørvinum. Parforhold binda tykkum ikki. Enn skuldu hesi helst bara veri› romantisk og trupulleikaleys. Ta› liggur so væl fyri hjá tykkum beint nú. Nógva orku n‡tast tit ikki at brúka at hugsa um onnur. Ta› kemur seinni. Útbúgvingarliga/vinnulig a eru møguleikarnir gó›ir í ár. Ein studentaskúlarektari seg›i nú um dagarnar, at møguleikarnir eru so stórir (tí árgangirnir eru so smáir og vinnulívi› rópar eftir fólki) - at tey ungu vita ikki síni livandi rá›. Valmøgu- leikarnir eru ov nógvir. Eg veit ikki um valmøguleik- arnir kunnu vera ov nógvir. Frælsi› at sleppa at royna tær útbúgvingar, ein hevur hug til, er nógv vert - og so- lei›is hevur ikki veri› nú í mong ár. Ábyrgd Vi› frælsi fylgir ábyrgd. (Hesi or›ini haldi eg vit hava hoyrt fyrr!). Kanska var ta› eisini ábyrgdina, nevndi rektari sipa›i til, tá hon helt, at tey ungu vóru so ótrygg - tí møguleikarnir vóru ov nógvir. Ta› var onkursvegna lættari, tá onnur tóku avger›irnar, t.d. avmarka›u tali› av útbúgv- ingarplássum. Fleiri møgu- leikar seta størri krøv til á- byrgd, til at tora, at taka avger›ir. Fíggjarliga eru tit ikki fræls enn, men minnist meg rætt, so vóru størstu projek- tini tá ikki fíggjarvánirnar, men hvussu best kundi fáast burtur úr teimum longu vikuskiftunum. Og strævi› kundi ta› eisini vera. Og vi› frælsinum kundi ta› eisini kennast so sum so, tá hormonini gjørdu um seg, komu uppá tvørs á øll- um planum. Og so ver›a ta› allarhelst hesi, sum koma at hava avgerandi t‡dning fyri lívslei› tykk- ara. Tilvildini mugu vit eis- ini rokna vi›. Vit kunnu ikki velja okkum fram til alt. Tvey projekt fyri framman Fyri framman ligga 2 stór projektir og bí›a eftir tykkum. Tveir maktpolar sum hála í og kappast um tykkum. Fyri 50 árum sí›ani, tá ommur og abbar tykkara - og serliga abbar - gjørdust pisur, var ein pisurø›u neyvan n‡tt sum pallur at fortelja vælútbúnum pis- um, at tær skulu n‡ta evnir og orku eisini til at fjálga um heimalívi›. Heimalívi›/ fam.lívi› var ikki naka›, sum alment var tosa› um. Fólk kendu sítt pláss. Familjulívi › Solei›is er ikki í dag. Ru›- ulleiki valdar innan fam- iljuna og ávirkar útum fam- iljuna, rakar vinnuna og teir almennu kassarnar. Trup- ulleikin er ikki bert privatur. Hetta byrja›i tá gentu- rnar fóru at fáa sær út- búgvingar á sama stø›i sum dreingirnir. Og genturnar vildu vinna pening eisini. Tær trá›a›u eftir somu vir›ing og vi›urkenning sum útbúgving og arbei›i góvu dreingjunum. Ta › virksama arbei›slívi› dreg- ur, meiri enn ta› ofta eins- amalla lívi› heima vi› hús vi› barnaansing, matger› og vaksing - og ongari inn- tøku. Henda kollveltingin vi› gentunum, sum vit síggja eisini er galdandi fyri Su›- uroynna, og sum er kanska ein tann størsta kollvelting seinastu 50 árini, setur nú spor síni í heimalívi›, vinnulívi› og í politiska lívi› eisini innan leingi. Kollveltandi, tá hugsa› ver›ur um, hvussu stutt ta› er sí›ani, at fremsta upp- gávan hjá gentunum var at vera húsmó›ir, og at skúla- gongd tí ikki var hildin so ney›ug. Og ma›urin var forsyrgjarin. Restir av ein- um hugbur›i, sum fram- vegis sporast. So stutt sí›- ani, at hetta var dagligdag- urin hjá ommum og abbum tykkara, sum fyri bert 20- 30 árum sí›ani vóru rá›a- ndi ættarli›i› í landinum. Ikki so løgi›, at tey pol- itisku tiltøkini so ofta koma haltandi aftaná, nakrar gen- eratiónir ov seint. Gentur og dreingir, tit fara nú undir ví›ari útbúgv- ingar og út í vinnuna og in- nan leingi fara nógv av tykkum at rei›rast, ikki sum pisur, men sum foreld- ur. Eg rokni tíverri ikki vi› at fara skeiv, tá eg sigi, at neyvan er ru›ulleikin sum valdar í løtuni: at fáa fam- ilju/privatlív at sampakka vi› vinnulív, av, tá tykkara túrur kemur. Hetta ver›ur ein trupul- leiki hjá tykkum bæ›i gent- um og dreingjum. Tá børn- ini, sum krevja bæ›i tí› og orku. koma. Tá standa tit aftur fyri einum vali, sum tit nú eru tvey um at taka. Og vali› liggur ikki so beint fyri. Tr‡sti›, um at fáa familj- ulív og vinnulív at ganga hond í hond, liggur í dag størri á gentunum enn á dreingjunum. Men hava genturnar ein trupulleika, so fáa tit dreingir ta› eisini - skulu tit liva saman. Til genturnar vil eg siga: at húsmó›iryrki› og um- sorganin ikki liggur so langt afturi í bakhøvdi tykkara, koma tit uttan iva at merkja. Nógv tr‡st kem- ur uttanífrá, frá vinnuni og teimum treytum hon setir, men tr‡sti› kemur eisini frá tykkum sjálvum av egnum krøvum. Sleppi› nøkur av hesum krøvum og sleppi› dreingjunum(makunum) framat. Teir eru kanska ikki altí› so altrá›ir, og skulu vi›hvørt haldast til vi› har›ari hond ella motiver- ast, men kortini hoyrast teir ofta nøkur ár seinni sita og siga seg hava eina kenslu av at standa uttanfyri familj- una, børnini. Teir sluppu ikki uppí part. Bá›ir partar hava naka› at læra her, og veruleikin er, at ta› er alney›ugt, at tit sum í dag standa javnbjó›is útbúgvingarliga nú taka fel- ags - og eins stór tøk í heimalívinum. Og bæ›i hava naka› at vinna, tí eitt gott privatlív er onnur helvtin av tí heila lívinum. Útbúgvingin Hitt projekti›, sum kanska liggur meiri frammaliga hjá tykkum beint nú, er útbúgvingin og vinnulívi›. Ta› er ein t‡dn- ingarmikil partur av lívi- num, og ver›ur kanska tey fyrstu árini dyrka› meiri eldhuga› enn hin privati parturin. Solei›is kann ta› eisini væl vera. Men ansi› eftir ikki at gloyma privata partin - og ta› ver›ur ser- liga sagt til dreingirnar. Eitt gott lív krevur bá›ar partar, sum í veruleikanum eru treyta›ir av hvør ø›rum. Studentsprógv Tit hoyra til tann umlei› 1/3 av einum ungdómsár- gangi sum hevur valt at taka studentsprógv. Ein gó› barlast fyri ví›ari útbúgv- ing og persónligari menn- ing. Ta› sjálvsálit skúla- gongdin hevur givi› tykk- um, skal haldast vi› líka og styrkjast. Ta› gera tit best vi› at brúka tykkum sjálvi, evnini og orkuna. Tit hava lært sjálvstø›uga stø›u- takan, og at formulera tykkum. N‡ti› hesi evnini. Seti› spurningar vi› ta› verandi og veri› ikki bang- in alment at koma fram vi› ásko›anum tykkara. Sjálvsáliti›, sum er so t‡dningarmiki›, veksur ikki av sær sjálvum. Ta › veksur ein tumma hvørja fer› ein fær prógva›, at ta› ein gjørdi ella seg›i, var rætt. Eldhugi og dirvi, sum eru serey›kenni fyri ung- dómin eru gó› ambo› til vaskandi sjálvsálit. Framtí›in Tá eg frætti, at her í Su›ri vóru bert 8 dreingir, sum gjørdist pisur og 23 gentur, og at tølini í Havnini vóru 73 gentur og 37 dreingir, (á Kamsdali var tali javnt 19/19), á landsplan eru genturnar í stórum fleirtali (% 69 gentur og 31 dreing- ir) - tá undra›ist eg. Hetta er grei› ábending um, at vi›urskifti í samfelagnum eru, sum gera stø›una fyri gentur og dreingir so ym- iska. Hvat merkir hetta? Hví er ta› so? Hvar eru dreingir- nir? Vit kunnu bert gita. Í Danmark har gongdin er tann sama, helt ein mannligur granskari, at ta› var tí, at skúlin var meiri lokkandi fyri gentur, hósk- a›i betur til tær, hetta at sita og arbei›a undir skipa›um vi›urskiftum. Ein kvinnu- ligur granskari helt orsøki- na vera, at dreingirnir høvdu lættari vi› at vinna sær skjótan og nógvan pen- ing, og at ikki nógv slík ar- bei›i eru til genturnar. Hin vegin helt hon eisini, at hetta kundi vera óheppi› fyri dreingirnar í longdini, tá samfelagshjólini aftur fóru at mala spakuligari. Hetta er vert at hugsa um. Hvar blíva dreingirnir av, og koma tær innaftur í út- búgvingar seinni. Vit hava ongar kanningar á økinum. Løgi›, tá hugsa› ver›ur um, hvønn t‡dning ta› hev- ur fyri framtí›ar samfelags- strukturin at vita, hvussu í- búgvarnir skipa seg vi› út- búgvinum, yrkjum osv. Og ver›ur hugsa› um decentralisering (útja›ara- politikk), og at eitthvørt samfelag krevur bæ›i kyn- ini, er nærliggjandi at spyrja, hvar allar hesar væl- útbúnu genturnar eru um nøkur ár og hvar eru dreingir, bæ›i teir sum standa her í dag, og teir sum ikki eru her. Og vit vita, at ein stø›ugt størri partur av ungdómi- num fær størri útbúgvingar. Vit vænta okkum nógv av tykkum, og gongur sum ta› plagar, so mynda tit ella ein stórur partur av tykkum um eini 20 ár, ta› rá›andi stætt- ina í Føroyum. Tit eru tá í lei›andi størvum innan ta› almenna, privatu vinnuna og í politikkinum. Hvørji tey átro›kani málini tá vera hjá tykkum at grei›a er ikki lætt at at spá›a um vi› tí rúkandi fer›, sum er á øll- um. Gó›an byr› og enn einafer› tillukku. Turi› Gloymi› ikki heimalívi›! Pisurø›a, sum Turid Debes Hentze helt í Vági í summar