týsdagur 22. november 2005síða 9

Nr. 224 - 22. november 2005 9 Ískoyti til kjakið um broyting í anti-dis­ krimina­tións­para­ graffini Heini í Skorini lesandi “Demokrati er respekt for den andens anderledeshed”. Soleiðis sigur danski demo­ kratiteoretikarin Hal Koch í bókini “Hvad er demokrati” frá 1945. Men hendan meginreglan tykist ikki vera galdandi í lóggevandi forsamlingini í Føroyum. Upp­skotið hjá ting­limun­um Annitu á Fríð­ riksmørk og Finni Helms­ dal um, at tey sam­­kyndu eisini skulu vera um­fat­aði av anti-dis­krimina­tións­para­ graffini í revsilógini, var til fyrstu viðgerð í tinginum fríggjadagin, og tað tyktist vera greitt, at meirilutin av okkara fólkavaldu ikki ynsk­ ir minnilutaverju fyri tey sam­kyndu. Høvuðsgrundgevingin er, at ein slík broyting er ein hóttan móti trúarfrælsinum og skrivi- og talufrælsinum, sum jú er lívsnervin í ein­­­ um og hvørjum fólka­ræði. Víst verður á, at broyt­ing­ ar­uppskotið hjá Finni og Annitu í veruleikanum krimi­naliserar tað, Bíblian sigur um samkynd, og at økt rættindi til samkynd sam­ stundis skerjir rættindini hjá teimum, sum taka frástøðu frá samkyndum livihátti. Trúarfrælsið skal varðveitast Men hesin argumentatións­ hátt­urin er antin ein mis­ skilj­ing ella ein tilvitað polit­isk strategi. Endamálið við uppskotinum er ikki, at føroyingar ikki skulu hava loyvið til at hava sín­ ar egnu sannføringar. Har stendur einki um, at trúgv­ andi føroyingar ikki skulu sleppa alment at taka frá­ støðu frá samkyndum livi­ hátti. Har stendur einki um, at bíbilsku boðskapirnir skulu kriminaliserast. Og har stendur einki um, at trúar­ frælsið skal skerjast. Harvið er ikki sagt, at teir vandar, sum kristni vong­ ur­in hevur kast­að ljós á, skulu ignorerast. Víst kann ov nógv regu­lering skapa eina “korrekt­heit”, sum kann drepa al­menna kjak­ ið og elimi­nera mein­ing­a­r og kon­fliktir, sum veru­liga eksistera, har ein dýna verður løgd oman á fakt­iska veru­leikan. Tí hava skept­ isku rødd­ir­nar mót­vegis hes­um upp­skoti rætt í, at ov nógv regulering kann hótta skrivi-, talu-, og trúar­frælsið. Og sjálvandi skulu vit ansa okkum, at ein slík lógar­broyt­ ing ikki elvir til eina totalitera sekularisering, sum talan av og á tykist vera um í okkara grannalondum. Konstuktivt klandur Men hetta er ikki ein haldgóð grundgeving fyri at forkasta uppskotið, tí ætlanin er nevni­ liga á ongan hátt at útihýsa sjónarmið, sum løgtingslimir í tinginum fríggjadagin vildu vera við. Tvørturímóti er endamálið heilt einfalt at útbyggja eina paragraff við tí fyri eyga at fyribyrgja diskriminatión, for­ fylging og happing av minni­ lutum. Talan er við øðrum orðum um at fyribyrgja ósak­liga chikanu og tryggja eitt ávíst støði, tá meiningar bresta saman á vígvøllinum. Tað snýr seg um at seta krøv til tey, sum bera fram síni sjónarmið. Tað snýr seg um at skapa nakrar karmar, sum tryggja eitt konstruktivt kjak. Tað, og einki annað, eigur at vera endamálið við uppskotinum. Vit skulu sjálvsagt sleppa at klandrast og bresta saman á almenna vígvøllinum, so gal­ið vit vilja, men tað snýr seg um at klandrast á einum konstruktivum støði. Tað snýr seg um at hava nakrar etisk­ar spæli­ reglur í øllum klandr­inum millum ymsu konkurrerandi sam­felagsbólkarnar, so tað stríðið, sum samkynd, marx­ ist­ar, kristin, atheist­ar, human­ istar og fundamentalistar skulu sleppa at føra, sam­ stund­is skal vera “fair”. Enda­málið við uppskotinum eigur við øðrum orðum ikki at vera, at Harra Lognberg skal ganga heima í Skopun við eini meining, sum hann ikki sleppur at bera fram, men at umheimurin skal krevja eitt ávíst støði fyri sak­ ligheit, tá hann úttalar seg. Opnar konfrontatiónir og ósemjur eru fortreytir fyri einum aktivum fólkaræði, men vit eiga at berjast sum mót­støðu­fólk og ikki sum fígg­ind­ar. Og vit eiga til eina og hvørja tíð at viður­ kenna rættin hjá okkara mót­ støðufólki til eisini at hava eina meining og stríðast fyri henni. Hetta er sjálvur kjarnin í einum og hvørjum robustum demokratii. Kúgingarfrælsið Frælsið til at bera fram sína hugsan er nevniliga ikki tað sama sum frælsið til at niðurgera øðrvísi hugsandi. Trupulleikin hjá fleiri ting­ monnum fríggjdagin var, at teir ikki megnaðu at skilja ímillum hesar báðar formar fyri frælsi. Og her er ein himmalvíður munur. Vit, sum fylgja við almenna kjakinum, eru dag og dagliga vitni til, at skrivi- og talufrælsið í veruleikanum er vorðið eitt hent amboð hjá mongum føroyingi til at kúga, vanvirða og niðurgera øðrvísi hugsandi menniskju. Undir heitinum “skrivi- og talufrælsi” verða minnilutar og einstaklingar dag og dag­ liga vanvirdir og drignir gjøg­ num díkið, og tað tykist sum fleiri viðmerkjarar í føroysku bløðunum ikki hava skilt, at eisini skrivi- og talufrælsið hevur síni mørk.Vit eru ferð eftir ferð vitni til, at hetta mark verður brotið, tá skrivi- og talufrælsið verður mis­nýtt og gjørt til eitt effek­tivt terror­instrument mót­vegis øðrvísi hugsandi. Tá er fruktagóði dialogurin horvin, og í staðin økist ótt­in, fordómarnir, hatr­ið, intoleransan og dis­re­spekt­ in. Eitt tragiskt scenarium, sum meirilutin í tinginum eftir øllum at døma vil varð­ veita. Kunnu vit sum demo­krat­ iskir borgarar vænta, at minni­ lutar uppliva skrivi- og talu­ frælsið sum eina dygd, um sama skrivi- og talufrælsið konstant verður nýtt sum vápn at niðurgera onnur? Er demokratiið ikki vorðið ódemokratiskt, tá skrivi- og talufrælsið er vorðið eitt hent amboð at vanvirða lívs­ virðir hjá øðrum? Tá vit í fólkaræðisins navni traðka á øðrvísi hugsandi? Tá okkara sokallaða fólkaræði ikki er annað enn okkara heilagi rættur til at diskriminera og leypa á øðrvísi hugsandi? Rætturin til at demonisera ein heilan fólkabólk verð­ur í dag vardur av land­­sins fólka­ valdu við grund­gevingini um, at skrivi-, talu- og trúar­frælsið er í vanda. Ein perverterað útgáva av frælsi, mugu vit bert konstatera. Og avleiðingarnar eru, at polari­ser­andi kjakið, sum vit t.d. vóru vitni til eft­ ir ANSO-ráðstevnuna í Norð­urlandahúsinum, onk­ untíð líkist einum asym­ metrisk­um álopi á út­vald­ar minnilutabólkar. Alterna­ tivið er ein frukta­góð­ur dia­ logur millum ósamdar sam­ felagsbólkar, men hendan visiónin tykist tíverri ikki at vinna frama í hesum um­ fari. Víst standast ávísir trupul­leikar av at avmarka skrivi- og talufrælsið við lóg­um og paragraffum, og í einum ideellum samfelagi hevði hetta heldur ikki ver­ið neyðugt. Men slíkir ven­tilar eru (tíverri) neyð­ugir og gagn­ ast øllum. Eis­­ini teimum, sum í dag berjast ímóti hes­­um broyt­ingaruppskoti, tá tey einferð standa fyri skotum. Hetta er nevniliga ikki ein spurningur um sam­kyndleika sum so, men um grundleggjandi mekan­ ismurnar handan demo­­krat­ isku prosessina. Fjølbroytt í felag Vissuliga er eitt vælvirkandi fólkaræði annað enn fleir­ talstyranni við nøkrum neyð­­ars ekskluderaðum minni­­lutum. Sum borg­arar í einum plural­ist­isk­um sam­ fe­lagi mugu vit læra kynstr­ ið at sam­eksistera við menn­ iskju, sum ikki hugsa og liva sum vit. Og tí mugu vit hava nakrar etiskar spæli­reglur, nøkur mørk á vígvøllinum, har meiningar møtast og áhugamál kappast. Grund­ súlan í modernaða demo­ kratinum má tí vera, at vit eru fræls til at vera fjølbroytt, og at vit eru fjølbroytt í felag. Ótálmað frælsi gongur altíð út yvir onkran. Eisini tá tað kemur til skrivi- og talufrælsið. Tí kann skrivi- og talufrælsið skjótt koppa yvir í frælsið til at diskriminera onnur. Og uttan nakra regu­ ler­ing hava vit í staðin fing­ ið frítt kúg­ingar­frælsi í Før­ oyum. Tí hava vit harð­liga brúk fyri at útbyggja anti- diskriminatiónsparagraffina í føroysku lóggávuni. Og tí fari eg at ynskja Annitu, Finni og teirra stuðlum góða eydnu, nú onnur og triðja við­ gerð av uppskotinum standa fyri durum. Gáttir, smalar hurð­ar, trappir og ójavnt lendi gera atkomumøguleikarnar truplar fyri fleiri av okkara sam­felags­ borgarum Samfelag fyri øll tíðindaskriv frá Ráðnum fyri brekað Ráðið fyri brekað hevur í hesum døgum tikið stig til eina fundarrøð við komm­ unufeløgini og av­varð­andi landsstýrismenn við tí enda­ máli at fáa almennar mynd­ ugleikar at ganga á odda fyri at tryggja atkomuviðurskifti fyri allar borgarar í Føroy­ um. Ráðið fyri brekað arbeiðir við málin­um at broyta hug­ burð­in hjá al­mennu myndug­ leik­un­um. Í flestu før­um er trupul­leik­in mangl­­andi til­ rættar­legg­ing. Um hugsað verður um at­komu­viður­skift­ ini, tá ein verkætlan byrjar, kost­ar hetta ikki stórvegis meira. Tað er tí eingin um­bering fyri, at fyrilit fyri atkomuviðurskifti ikki verða tikin, tá ið verkætlanir verða framdar. Ráðið ynskir at vísa á, at tá ið tosað verður um fólk við avmarkaðum før­ leika, so er ikki talan um ein ávísan avmarkaðan sam­ felagsbólk. Veruleikin er tann, at vit øll kunnu verða fyri hendingum, ið gera at vit í einum tíðarskeiði ella restina av lívinum hava skerd­­an førleika. Trupul at­ komuviðurskifti skerja eis­ini møguleikarnar tá eitt nú hjá foreldrum við barna­vogni og hjá fólki, ið eru illa gongd. Demokratiráðstevna í Keypmannahavn Norðurlendska handikapp politiska ráðið NHR, hevur skipað fyri eini kanning undir heitinum: “Demokrati for alla”. Kanningin snýr seg um atkomuviðurskiftini í parlamentunum í Norður­ lond­um. Føroyar eru við í hesi kanning, og verða úrslit­ ini løgd fram á ráðstevnu á Christiansborg tann 2. de­cember 2005. Íblástur uttanífrá Fyri at kunna seg um, hvussu arbeitt verður í okk­ ara grannalondum á hesum økinum, fer Ráðið at hava ein innanhýsis temadag mið­skeiðis í desembur við Mogens Wiederfelt, sum er aðalskrivari hjá “ center for ligebehandling af handicappede” í Danmark. Henda miðstøð er knýtt at danska Ráðnum fyri brek­ að. Í Ráðnum fyri brekað sita Sólja í Ólavs­stovu, for­­maður, Jan Simon­sen, um­boð fyri Almanna- og heilsu­­mála­ ráðið, Bar­bara á Tjaldra­fløtti, umboð fyri Løg­­mans­skriv­ stovuna, Marj­un S. Olsen, um­boð fyri Før­oya Komm­ unu­felag, Stein­bjørn Jakob­ sen, umboð fyri Kommunu­ sam­skipan Føroya, Uni Ras­ mussen, umboð fyri MBF og Leila Solmunde formaður í MBF. Nærri upplýsingar fáast hjá formanninum Sólju í Ólavstovu, á telefon 21 88 86. Áhugaverdur spurn­ ingur frá Páll á Reynatúgvu Absalon Absalonsen Sosialurin hevði nú um dagarnar spurt løg­tings­ limir, hvør teirra støða var til málið um happing av samkyndum, áðrenn málið kom fyri á tingi , har tað fekk drúgva viðgerð. Undirritaði legði til merkis, at Páll á Reyna­ túgvu svaraði, at hann hevði vilja vita, hvat Jesus hevði sagt um viðkomandi mál. Hetta er sera áhugaverdur og viðkomandi spurningur. Tað er gleðiligt, at ein løg­ tings­limur hugsar soleið­ is. Neyvan nakar kann siga við vissu, hvat Jesus hevði sagt um málið, men vit kunnu loyva okkum at samanbera, tað hann segði og gjørdi í líknandi førum. Ein dagin kom ein spi­ talskur til Jesus. Tað var ikki tespiligur lutur ella lagna at vera spitalskur í Ísrael á Jesusar døgum. Hann skuldi halda seg uttan fyri tilhaldið, og tá fólk nærk­aðust hon­um, skuldi hann sjálvur rópa: “óreinur, óreinur.” Hetta mundi kennast manga ferð­ ir verri og svárari enn at vera happaður av øðrum. Men hesin spitalski, sum vit lesa um í Matteus 8, átti ein dýrgrip, hann átti trúnna á Jesus. Hann fór til hansara, fall niður fyri honum og segði: “Harri, vilt tú, so kanst tú reinsa meg.” Jesus nam við hann og segði: “Eg vil, ver reinur.” Í somu stund varð hann reinsaður frá spitalskuni. Lat hetta vera eina heils­ an og ein áheitan til teirra, sum av eini hvørju orsøk kenna seg happað ella for­ fjónað. Gerið sum hesin spi­ talski. Hann boygdi seg fyri Jesusi, trúði á hann og segði: “Harri vilt tú, so kanst tú reinsa meg.” Hetta verður ikki skrivað fyri at seta tey samkyndu í sama bás sum tey spi­ tølsku, men fyri at vísa á at sama hvør trupulleikin er, ið vit menniskju hvør sær hava at dragast við, og um so øll menniskju happa okkum og stoyta okkum frá sær, so er Harrin Jesus til reiðar at hjálpa. Hann er tann sami enn, hann koyrir ongan frá sær. Rætturin til at kúga øðrvísi hugsandi Samfelag fyri øll Um happing