leygardagur 28. oktober 2000síða 12

gult cyan magenta svart Sosialurin Nr. 208 - 28. oktober 2000 23 22 Sosialurin Nr. 208 - 28. oktober 2000 Birgir Kruse Fyrst vil eg siga tillukku vi› formanssessinum í Mentanargrunni Landsins. Hvør er tín bakgrund, tá vit hugsa um henda sess? Takk fyri, Birgir. Ta › mentanarliga hevur altí› havt mín allarstørsta áhuga - serstakliga bókmentirnar, vísindini og filosofiin. Mín bakgrund annars? Sí›ani august 1988 hevur Føroya Fólkaháskúli - yrk- isliga og arbei›sliga - ver- i› mítt eitt og alt. Eg vóni, at tær royndir, eg havi fingi› í hesum starvi, at var›veita og menna Há- skúlan, eisini kunnu ver›a mær til gagns í slíkum uppgávum, sum Mentanar- grunnurin ber í sær. Nevndararbei›i av hesum slag er ofta kontant og pappírsligt, men sí›st og seinast so sn‡r ta› seg eis- ini um at samskifta vi› nógv ymisk fólk um nógv ymisk ting, royna at sko›a eitt vet út í framtí›ina og at taka ábyrgd av egnum avger›um. Vi› lóg er gamli Ment- unargrunnur Føroya Løgtings lagdur ni›ur, og n‡ggi Mentanargrunnur Landsins tekur vi›. Hvør er munurin á hesum bá›- um grunnum? Tann gamli grunnurin virka›i vi› stø›i í eini regluger›. Nú er ta› Løg- tingslógin frá 17. mai og kunnger›in frá 21. sep- tember 2000, sum áseta karmar, krøv og heimildir. Bæ›i í tí gomlu regluger›- ini og í n‡ggju lógini ver›- ur sta›fest, at endamál grunsins er "at sty›ja starv fyri føroyskum máli, bók- mentum, list, vísindum og mentanarmálum." Men lógin leggur afturat "bæ›i hjá leikum og lærdum". Og tá lógin eisini leggur dent á, at nevndin skal hava "brei›a samfelagsliga og mentanarliga umbo›an" so bo›ar hetta frá einum ynski um, at nevndin skal hugsa og virka á tí brei›ast møguliga grundarlagnum. Samtí›is ásetur kunnger›- in, at nevndin skal meta um listarlig og faklig dygdarey›kenni og sostatt skal grundgeva -estetiskt og innihaldsliga, gangi eg útfrá - fyri øllum avger›- um. Eisini ver›ur lagt upp til eina grei›ari ra›festing: starvslønir, íverksetanir (serstakliga fyri ung lista- fólk) og verkætlanir í fyrsta umfari - og sí›ani stu›ul til útgávur av ym- iskum slagi. Alt hetta er lættari sagt enn gjørt - og ta› skal gerast. Kann ein siga, at henda avger› ber bo› um eitt n‡tt mentanarhugtak, ella mentanars‡ni, her á landi? Ein livandi mentan er pr. definitión altí› í broyting, men hinvegin krevst óiva › anna› og meir enn løg- tingssamtyktir og nevndar- avger›ir fyri at broyta mentanars‡ni› -tíbetur. Spurningurin er, um ta› yvirhøvur er naka›, sum vit kunnu kalla eitt "før- oyskt mentanars‡ni", og um ta› eigur at vera eitt slíkt? Tú bert ongan ótta fyri, at n‡ggi grunnurin leggur upp til meiri professionell- ar umsøkjarar og útilokar t. d. fólksligu mentanina? Teir fíggjarligu karmar- nir eru trongir, og nevndin skal grunda sínar avger›ir í kvalitetsmetingum. Tískil kann ta› vera eitt vanda- mál, at ta› í summum før- um ver›ur lættari hjá nevndini at velja ta› pro- fessionelt snøgga, men kanska grunna, framum okkurt livandi og n‡skap- andi, men sum at síggja til virkar óruddiligt ella ribb- aldsligt. Ta› er einki ein- falt svar til henda spurn- ing. Hetta er naka› sum setir krøv til nevndarlimir- nar um bæ›i kritiskt innlit, hugflog og ví›skygni. Annars fer fram ein pro- fessionalisering innan øll mentanarøki í dag, eisini innan ta fólksligu ment- anina, og ta› óansæ›, hvønn politikk, grunnar og myndugleikar hava. Mong plaga at all‡sa - definera - hugtaki› ment- an. Og mong eru bo›ini. Hvussu vildi tú all‡st hug- taki› mentan? Ja mong eru bo›ini; sambært Encyclopædia Britannica eru ta› í minsta lagi 165 definitiónir av mentanarhugtakinum. Hvør í sínum lagi eru hes- ar definitiónir rímiligar, men tá i› av tornar eru tær ikki nøktandi allíkavæl. Eg skal ikki koma vi› nøkrum íkasti til hesa definitións- Ansni og skapan MENTAN: Ísta›in fyri at definera naka› ávíst sum mentan kunnu vit heldur minna hvønn annan á tann subjektiva partin vi› ansni og skapan, sum bert vit sjálv hava ábyrgd av, tey vi›kvomu sporini frá farnum ættarli›um og ta› ney›uga samskifti› um, hvat i› er t‡dningarmiki› — og hví rúgvuna, men heldur vi› einari mynd: Mentanin er sum ein søga, i› fortelur seg sjálva, og sum dregur fólk og fæ vi› sær í søgu- meldrinum. Okkara leik- lutur sum menniskju er tó ikki læstur og loka›ur. Vit kunnu leggja uppí og ríka hesa annars óst‡riligu søg- una vi› máli, myndum og virksemi ella vit kunnu, í líkasælu t. d., viska spor burtur og oy›ileggja óbøti- lig vir›i. So ísta›in fyri at definera "mentan" kunnu vit heldur minna hvønn annan á tann subjektiva partin vi› ansni og skapan, sum bert vit sjálv hava ábyrgd av, tey vi›kvomu sporini frá farnum ættar- li›um og ta› ney›uga sam- skifti› um, hvat i› er t‡dn- ingamiki› - og hví. Hvørjar eru upphæddir- nar, Mentanargrunnur Landsins hevur at arbei›a vi› beint nú og so tey kom- andi árini? Til at brúka í 2001 eru játta›ar 3 milliónir danskar krónur í føroyskum se›l- um. Eg havi skilt ta› so, at tey komandi árini er ætl- anin, at henda játtan skal veksa vi› eini hálvari mill- ión árliga. Hvussu ver›ur grunn- urin umsitin? Grunnurin ver›ur stjórn- a›ur av eini nevnd vi› fimm limum. Henda nevnd skal semjast um gjøllari arbei›sreglur, sum sí›ani skulu gó›kennast av lands- st‡rismanninum. Annars umsitur nevndin játtanina sjálvstø›ugt og óheft av politikarunum. Eina fer› um ári› ver›a kunnger› og vi›tøkur í grunninum eftir- mett av mentamálast‡ri- num og nevndini í felag. Samla›a virksemi› hjá grunninum skal so eftir- metast tri›ja hvørt ár. Hvussu mangir fundir hava vanliga veri›? Vanliga hava fimm til seks árligir fundir veri›. Eg rokni vi›, at ta› ver›a tíggju til tólv um ári› í framtí›ini - minst. Hvussu mangar umsókn- ir koma vanliga inn? Í 1998 komu heilt ná- greiniliga 194 umsóknir, í 1999 var tali› 234 og higartil í ár eru komnar 190 umsóknir. Eisini her rokni eg vi›, at tali› á um- sóknum fer at vaksa, ser- stakliga eftir teimum mun- agó›u starvslønunum. Um ein hevur hug at royna n‡ggja møguleikan at fáa starvsløn, heilt upp í tr‡ ár, hvør er so mána›- arliga lønin í krónum og oyrum? Starvslønin svarar í upp- hædd til læraraløn, sum er á lønarstigi 21, stig l - heilt nágreiniliga vil ta› siga 17.876,26 kr um mána›in. Hvussu ver›ur hetta vi› starvsløn gjørt av? Hvør kann og hvussu? Eg ímyndi mær, at henda avger› ver›ur grunda› á eina dygga vi›ger› og eitt rei›iligt kjak millum teir fimm skilagó›u nevndar- limirnar. Øll, sum takast vi› mentanarligt virksemi - ta› kann vera skrivligt, listaligt ella fakligt - og sum vilja hava arbei›s- ná›ir í eitt ávíst tí›arskei›, kunnu søkja. Ta› er so upp til nevndina at meta um, at velja og vraka. Allar av- ger›ir, bæ›i játtanir og frá- vísingar, skulu grund- gevast og umsøkjarin skal kunnast um hesar grund- gevingar. Í samgonguskjalinum ver›ur sagt, at or› skal setast á ein føroyskan mentapolitikk. Ver›ur Mentanargrunnurin eitt ambo› í frábo›a›a al- menna mentapolitikkinum? Í tann mun Løgtingslóg- in um Mentanargrunn Landsins er eitt ambo› í ætla›um mentanarpolitikki er grunnurin eisini eitt ambo›. Annars er setning- ur grunsins ikki at reka ak- tivan mentanarpolitikk, men heldur at geva teim- um virkisfúsu betri møgu- leikar og fríari ræsur. Í mun til tey skapandi, granskandi og mentanar- liga aktivu fólkini er grunnurin passivt tilfeingi, sum vi› hugflog og krea- tivari orku kann umskapast til "mentan". Hvussu fer grunnurin at l‡sa vi› stu›ulsmøguleik- um og virksemi annars; nakra serliga virkisskrá, ella l‡singartiltøk? Heimasí›u eitt nú? Vit fara at l‡sa væl og vir›iliga vi› teimum møg- uleikum sum eru. Her eru fleiri óvi›gjørdir spurning- ar enn, men heimasí›an ver›ur sjálvsagt eitt andlit grunsins úteftir. Sum forma›ur í Mentan- argrunni Landsins, hvørji rá› hevur tú til tey, sum hugsa um at søkja og ong- antí› hava roynt ta› á›ur? Skulu tey fyrst fáa sær grannsko›ara, roknskapar- lei›ara osfr? Nei - ta› er ikki ney›ugt at fáa sær hvørki grann- sko›ara ella roknskapar- lei›ara. Men ta› er ney ›- ugt at l‡sa sínar ætlanir greidliga; sum sagt ver›ur eftirspurningurin óiva › størri enn útbo›i› - so onkursvegna má umsóknin hava sannførandi tyngd, men ta› er ómøguligt frammanundan at siga ná- greiniliga, hvat ta› inniber. Byrjanarstø›i› er, at vit standa á berum - umsøkja- ri so væl sum játtandi nevnd. Næsta ár ver›ur Listah- átí› í Føroyum. Hvat kundi tu hugsa› tær at sæ› ella uppliva›? Eg kundi hugsa› mær at sæ› okkurt eg aldrin hev›i vilja gloymt aftur og upp- liva› okkurt, sum eg næst- an ikki havi uppliva› fyrr. Takk fyri práti› og gó›a eydnu framyvir! Takk somulei›is - og takk fyri, at tit s‡na áhuga fyri hesum virkseminum. Rói Patursson f. 1947 er mag.art. í heimspeki og sí›ani 1988 stjóri á Føroya Fólkaháskúla. Um- framt at hava fingi› M. A. Jacobsens vir›islønina, hevur hann sum higartil einasti føroyingur fingi› fullu Bók- mentavir›isløn Nor›urlandará›sins. Vir›islønin var› latin í 1986 fyri yrkinga- savni› "Líkasum", i› kom ári› fyri. Í n‡ggja Mentunar- grunni Landsins er Rói Patursson for- ma›ur, me›an for- ma›urin í gamla Mentunargrunni Før- oya Løgtings, Hanus undir Leitinum, heldur fram sum næstforma›ur. Hinir nevndarlimirnir í Mentunargrunni Landsins eru: Urd Johannesen, Ey›un Johannessen og Kirsten Brix. Skrivari er Paulivar Andreasen og adr- essa grunnsins er Tórgar›sgøta 42, 100 Tórshavn Rói Patursson er forma›ur í n‡ggja Mentanargrunni Landsins, me›an Hanus undir Leitinum, sum var forma›ur í gamla Mentunargrunni Føroya Løgtings, heldur fram sum næstforma›ur í n‡ggja grunninum