mikudagur 28. desember 2005síða 9

Nr. 249 - 28. desember 2005  Ein jarðfrøðingur vil vera við, at hægsti bygningurin í heiminum kann elva til jarðskjálvta Taiwan Árni Joensen fartekst@mail.dk Við sínum 508 metrum er ”Taipei 101” í taiwanska høvuðsstaðnum Taipei hægsti bygningur í heimi­ num. Hann vigar 700.000 tons og er gjørdur soleiðis, at hann kann tola ein jarð­ skjálvta, sum er 7,0 á Richter-stiganum. Men nú sigur jarðfrøðing­ urin Lin Chang-Hong á lærda háskúilanum í Taipei, at í veruleikanum kann bygn­ingurin sjálvur elva til jarðskjálvta. Í einari grein í tíðarritinum Geophysical Research Letters skrivar hann, at síðani ”Taipei 101” bleiv bygdur, hevur jarð­frøðistovnurin í bý­num skrásett munandi fleiri smáar skjálvtar enn framm­ anundan. Økið kring taiwanska høv­ uðsstaðin verður ikki hildið at vera eitt serliga virkið jarð­ skjálvtaøki, men Lin vísir á, at undirgrundin er rættiliga bleyt, og at ”Taipei 101” er so tungur, at tað kann seta hol á ballónina, sum hann tekur til. - Kemur ein riva í und­ir­ grundina av tí stóra trýst­ inum frá bygninginum, skal lítið til afturat, at vit fáa ein jarðskjálvta. Vit kunnu bera tað saman við tað kenda orðatakið um bikarið, sum er fult, áðrenn tað flýtur yvir, skrivar Lin í greinini. Hann skrivar eisini, at síðani tann stóri bygningurin varð bygdur fyri tveimum árum síðani, hevur jarðfrøðistovnurin mát­að tveir skjálvtar beint undir honum. Soleiðis var ikki frammanundan, sigur hann. - Verður hetta lagið fram­ eftir, so er stórur vandi fyri, at bygningurin kann elva til ein harðan jarðskjálvta, skrivar taiwanski jarðfrøðingurin. Aðrir jarðfrøðingar ivast, men teir ávara tó ímóti at byggja ov høgar og tung­ar bygningar í økjum, sum kunnu verða rakt av jarð­ skjálvta. Eitt nú hava teir ávar­að eina japanska fyri­ tøku, sum ætlar at byggja ein 1.000 metrar høgan bygn­ing. Moskva steðgar útvarpi Russisku myndugleikarnir eru ikki so fegnir um alt, sum russar kunnu hoyra á teimum vesturlendsku út­varpsrásunum, og tað fingu fleiri útvarpsstøðir at kenna í døgunum undan jól­ um. Tá misti týska støðin Deutche Welle rættindini at senda í Moskva, og støð­ir sum bretska BBC, franska RFI og tann kristna útvarpsstøðin Trans World Radio høvdu eisini trupulleikar í Russlandi. Deutche Welle er almenn týsk útvarpsstøð, og tí kem­ur tað heldur óvart á tey flestu, at russisku mynd­ug­leikarnir hava sýtt fyri at leingja sendiloyvið hjá støðini, skrivar blaðið Handelsblatt. Blaðið vísir á, hvussu góð viðurskiftini millum Týskland og Russ­ land hava verið tey seinastu árini, og at Vladimir Putin, forseti, og fyrrverandi týski kanslarin Gerhard Schröder hittust javnan. Deutche Welle hevur havt sendiloyvi í Russlandi í tíggju ár, og sambært stjóranum, Miodrag Soric, hevur støðin ongantíð havt trupulleikar við teimum russisku myndugleikunum fyrr. Men í seinastuni hava ávís tekin verið um, at ein broyting var á veg, skrivar Handelsblatt og vísir á, at ein av ráðgevunum hjá Putin hevur lagt tær vesturlendsku út­varpsstøðirnar undir at virka sum undir kalda krígnum. Tað er eingin ivi um, at sendingarnar hjá týska út­varpinum eru væl um­tóktar í Russlandi, tí tá støðin tagnaði tann 21. desember, ringdu fleiri hundrað fólk í Moskva at vita, hvat bagdi. Hitler skuldi í elektriska stólin Bretski forsætisráðharrin undir seinna heimsbardaga, Winston Churshill,. duldi ongantíð fyri, at hann var harðliga ímóti øllum tí, sum týski leiðarin, Adolf Hitler, stóð fyri. Nú er komið fram, at Chur­chill ætlaði at geva sín­um monnum boð um at beina fyri Hitleri, eydnaðist tað bretum at taka hann á lívi. Í einum skjali, sum stjórnarskrivarin Norman Brook skrivaði undir kríg­ num, verður Churchill endurgivin fyri at siga, at ”Hitler skal drepast, eydn­ast tað okkum at taka hann til fanga”. Sambært skjalinum hevði Churchill eisini gjørt sær sínar tankar um, hvussu týski leiðarin skuldi avrættast, tí har stend­ur, at bretar skuldu útvega sær ein elektriskan stól úr USA, og at hann skuldi brúkast til at seta Hitl­er í. Skjøl, sum bretsku mynd­ ug­leikarnir hava givið al­menninginum at gongd til, vísa, at tey seinastu stríðs­árini tosaðu teir bretsku ráð­harr­ar­nir um, hvørja við­ferð teir týsku leið­ar­ar­nir skuldu fáa, tá teir komu fyri rættin aftan á krígg­ið. Tað sæst, at ein av ráðharrunum helt tað vera óneyðugt at draga Hitler fyri rættin, og at tað rætta var at taka hann av døgum uttan rættar­mál. Hesum var Churchill samdur við ráðharranum í, tí eftir hans­­ara tykki kundi eitt rættarmál ímóti Hitleri elva til óneyðugar trupulleikar stendur í skjølunum. Men tað eydnaðist ikki bretum ella nøkrum øðrum at taka Hitler á lívi, tí hann valdi sum kunnugt at taka lívið av sær. Tað sama gjørdu nakrir av hinum týsku leiðarunum, men fleiri endaðu í rættinum og fingu harða revsing. Elsta æðan deyð Í Danmark hava náttúru­ mynd­ugleikarnir kunn­ gjørt, at tann elsta æðan í Dan­mark er deyð. Hon var 28 ára gomul. Tann gamla æðan varð funnin á einari strond við Stórabelti í februar. Tað vísti seg, at hon var illa dálkað av olju, og hóast drúgvar royndir at bjarga henni doyði hon nakað seinni. Hendan æð­an sá dag­sins ljós á fyrsta sinni í Finnlandi í 1976, og sam­ bært finsku myndug­leik­ unum var hon minst tíggju ferðir aftur og vitjaði har. Vanliga livir æða eini 1- 15 ár, men tað hendir meiri enn so, at summar gerast nógv eldri. Sambært teimum kønu á økinum var æðan, sum doyði í februar, tann elsta, sum er skrásett í Danmark. Elsta æðan, sum menn vita um í Evropa, livdi í 37 ár. Elsta æðan í Danmark er deyð. Hon var 28 ára gomul. UTTAN ÚR HEIMI Rúmdarmenn, sum hava sæð toruljós úr erva, hava fleiri ferðir spurt, um tey munnu tosa saman. Náttúra Árni Joensen fartekst@mail.dk Toran og toruljós hava al­tíð fingið fólk at undrast á margfaldnið í náttúruni, menn enn er kanska okk­ urt, sum vit ikki vita um hesi fyribrigdi. Fleiri av rúmd­armonnunum, sum hava malið kring Jørðina tey seinastu 40 árini, hava sæð toruljós úr erva, og fleiri teirra hava sagt, at tað tóktist, sum at toruljósini høvdu sam­band sínamillum, sjálvt um fleiri hundrað kilometrar vóru ímillum teirra. Spurningurin er so, um tað er so, og tað hava ís­ra­ elski professarin Yoar Yair og felagar hansara á Open University í Ísrael nú kann­ að við upptøkum hjá ameri­ konsku rúmdarferjuni Co­lumbia. Í einari grein í tíðarritinum Science skrivar Yoar Yair, at sambært kanningunum er eitt ella annað samband ímillum toruljósini. Spurningurin er, hvat samband talan er um, og teir ísraelsku granskararnir halda, at eitt toruljós sendir elektromagnetiskar bylgjur niður á Jørðina, og at tær verða slongar uppaftur í luft­ina og elva til toruljós aðrastaðni. Hetta er ikki óhugs­andi, sigur Yoar Yair, sum tó viðgongur, at kann­ ingarnar vísa ikki, at eitt toru­ ljós kann elva til eitt ann­að toruljós fleiri hundrað kilo­ metrar burturi. - Men kanningar okkara benda á, at eitt ella annað fjalt samband er, skrivar hann í Science. Tosa toruljós sínamillum? ”Taipei 101” er so tungur, at hann kann elva til jarðskjálvta í Taiwan, heldur ein jarðfrøðingur Mynd: Reuters Háhús kunnu elva til jarðskjálvta