mánadagur 30. januar 2006síða 12

12 Nr. 21 - 30. januar 2006 Formaður Miðfloksins tykist hava misskilt míni sjónarmið, skrivar Heini í Skorini Í seinastu viku hevur for­ maður Miðfloksins, Jenis av Rana, nakrar viðmerkingar til undirritaða í sambandi við støðu teirra samkyndu í Føroyum. Samdir Jenis fýlist á, at undirritaði »skuldsetur Bill Just­ inus­sen fyri at villleiða í hesum sama máli, tá hes­in førir fram, at málið í veru­ leikanum viðvíkur homo­ sexualiteti«. Til hetta er at siga, at sjálvandi er mo­tiva­tión­in handan broyt­ing­ar­­upp­ skotið støða teirra sam­ kyndu, og ta sann­roynd havi eg ikki dult. Tvørt­ urímóti skrivi eg, at para­ graffin »sjálvsagt er ætlað serliga hóttum og trýst­um minnilutum«. Eins og myndugleikar hava ítøki­ ligar samfelagsbólkar í huga, tá teir velja at nevna rasu, húðarlit, nationalitet, etniskan uppruna og trúgv í somu paragraff, vóru tey samkyndu hesa­ ferð bakgrundin fyri broyt­ingaruppskotinum um at skoyta seksuella orien­ter­ing uppí. Tað er eing­in loyna, at ítøkiligar støð­ur hjá ítøkiligum sam­ felagsbólkum er orsøkin til paragraff 266b og allar manna­rætt­inda­kon­ven­ tión­ir annars. Hetta er und­ir­ritaði púra samdur við Jenisi í, og tí raka at­finningar Jenisar við síð­ una av. Tað, eg harafturímóti skuldseti Bill fyri, er, at hann í Kjakinum í SvF gjørdi mun á hesum sein­ asta initiativinum fyri tey samkyndu og síðani rest­ ini av paragraffini. Bill vildi tí ikki viðurkenna ta sannroynd, at broytingar­ uppskotið byggir á júst sama logikk og motivatión, sum restin av paragraffini ger, nevniliga at verja hóttar og trýstar minnilutar. Hetta er tað, míni sjónar­ mið snúðu seg um, og hava tey tí lítið við atfinningar Jenisar at gera. Viðmerkingarnar Jenis av Rana vísir síðani til viðmerkingarnar til broyt­ingaruppskotið um at víðka mannamunsgreinina og sigur, at her royna upp­skotsstillararnir »at sannføra um, hvussu neyð­ ugt tað er við serverju fyri hesi«. Aftur her fer Jenis skeivur. Orðini »ser­ verja«, serrættindi ella ser­lóggáva eru ongantíð nevnd gjøgnum allar við­ merkingarnar, og er hetta enn ein roynd at billa før­ oyingum inn, at samkynd nú skulu takast fram um aðrar samfelagsbólkar. Mótvegis pástandinum hjá Jenisi stendur orðarætt at lesa í viðmerkingunum hjá Finni og Annitu, at »málið snýr seg um at tryggja einum bólki nøk­ ur mannarættindi. Mál­ið snýr seg um, at vit í Løg­ tinginum eiga at verja ávís fólk móti mannamuni og happing«. Hetta, og einki annað, er endamálið við uppskotinum, og tí kann eg endurtaka míni orð um, at talan ikki er um ser­ lóggávu ella serrættindi, men um javnrættindi og fyribyrging av mannamuni. Tí siga viðmerkingarnar onga aðra søgu enn hana, sum undirritaði hevur víst á, og tí byggir partur av kampagnuni hjá nei-síðuni framvegis á bluff. Miðflokkurin og mismunur Og tað gerst heilt tragi­kom­ iskt, tá Bill Justinussen í almennari heilsan til Ger­­hard Lognberg í sein­ astu viku skrivar, at Mið­ flokkurin ikki tekur undir við at gera mismun á fólki. Um Miðflokkurin ikki tekur undir við at gera mismun á fólki, og um lógaruppskotið orðarætt snýr seg um »at verja fólk móti mismuni«, hvør er so trupulleikin hjá Miðflokkinum? Vegleiðing til Jenis av Rana – Fleiri av stovnarum Sambandsflokkin hava skapt tjóðskaparverk á høgum støði. Tí kunnu vit av røttum spyrja, hví føroyskar søgubøkur ikki hava gjørt meira fyri at lýst hendan partin av søguni, skrivar Kaj Leo Johannesen Føroysk tjóðskaparrørðsla byrjaði at gera um seg í Keypmannahavn í 1870- árunum. Í 1876 tóku 12 føroyskir studentar seg sam­an um at skipa eina før­ oyaveitslu. Veitslan stóð á Regensen, hjá John Effersøe sum læs til lækna. Til veitsluna hevði tann tá 23 ára gamli Fríðrikur Petersen, sum las gudfrøði, yrkt tvær fostur­ landsyrkingar, tær fyrstu av sínum slag nakrantíð á før­ oyskum. Yrkingarnar vóru »Føroya skál« og »Føroyska málið« (O,móðurmál…) Sam­an við Hjalmari Hamm­ ershaimb yrkti hann eisini »Drykkjuvísa« og árið eftir »Fyri minninum«. Av yrkingum eftir Fríðriki Petersen kunnu nevnast: Eg oyggjar veit (1877) Hvat kann røra hjartastreingir (1878) Gevið Brøður (1878) Bróður skál (1879) Gleðilig Jól (1891) Tíðin rennur sum streymur í á (gamlaárskvøld 1891) Deyði hvar er nú broddur tín (1900) Hvørjum man tykjast vakurt hjá sær Jógvan Poulsen Lat okkum nevna ein ann­ an fosturlandsson, sum kall­­aðist Jógvan Poulsen. Hann sæt á tingi í samfull 45 ár (frá 1883 – 1928) og var ein av stovnarum Sam­ bandsfloksins. Jógvan Poulsen skrivaði ta fyrstu føroysku skúlabókina (bíbliusøguna) sum før­oy­ ingafelag gav út 1900. Jógvan Poulsen skrivaði eisini, saman við Christiani Ludvig Johannesen, tað fyrstu før­oysku stavingar­ bók­ina og lesi­bók­ina, og var somuleiðis við til at stovna Føroya lærarafelag í 1898 Meginparturin av hesum valaverkum frá mætum fost­ur­­landssynum og fyrr­ verandi tingonnum Sam­ bandsfloksins, hava tað til felags, at verða tjóð­skap­ arverk á høgum støði, og kunnu vit av røttum spyrja, hví føroyskar søgubøkur ikki hava gjørt meira fyri at lýst henda partin av søguni? VIÐMERKINGAR Lesandi Heini í Skorini Fríðrikur Petersen, fyrsti formaður Sambandsfloksins Sambandsflokkurin Kaj Leo Johannesen – Føroyingar við ávís­um treytum kunnu vinna sær rætt til ískoytis­ pensjón frá øðrum norðurlandi enn danska kongaríkinum, og Almannastovan metir, at hon kann kunna betur um hesar møguleikar, sigur Hans Pauli Strøm Finnur Helmsdal, løg­tings­ maður setti í opnum brævi, sum var at lesa í bløðunum tann 6. januar í ár, undirritaða landsstýrismanni í almanna- og heilsumálum fyrispurning um møguleikarnar ella rætt­ in hjá føroyingum at fáa ískoytispensjón fyri tíðar­ skeið, ein hevur arbeitt í Svøríki, Noregi ella øðrum norðurlandi. Um svarið varð játtandi, ynskir Finnur Helmsdal harumframt at vita, um Almannastovan kunnaði nóg væl um henda møguleika. Finnur Helmsdal setti spurn­ingin av tí at tað í Dan­mark er komið fram, at rætti­liga fáir danir hava fingið tað, teir hava havt rætt til í hesum sambandi, tí teir, sambært Finni Helmsdal, verða ov illa kunnaðir um rættindi teirra. Í stuttum er svarið, at fc. Alt hetta verður greitt gjøll­ ari frá niðanfyri. Rætturin til pensjón Í øllum norðurlondum er pen­sjónsskipanin bygd upp við eini grundpensjón og eini ískoytispensjón (ella arbeiðspensjón), ið eru lógarfestar. Grundpensjón svarar til okkara fólkapensjón (grundupphædd og viðbót). Ískoytispensjónin kann sam­an­berast við arbeiðs­ marknaðar­eftir­lønar­grunn­ in, “Samhaldsfasti” hjá okk­­um. Tó bara á tann hátt, at allir løntakarar og ar­beiðs­gevarar gjalda inn í grunnin. Útgjaldstreytir og útgjaldsupphæddir kunnu ikki samanberast. Útgjaldið í hinum norður­ londunum er ikki treytað av, at tú býrt í viðkomandi landi. Hevur tú arbeitt ávíst minstatíðarskeið (1 ár) í landinum, hevur tú rætt til útgjald av inn­ vunn­ari ískoytispensjón. Út­gjaldsupphæddin er treyt­ að av innvinningartíð og inngjaldi. Í einstøkum norðurlondum (t.d. Svøríki) minkar grund­pensjónin tá ískoytis­ pensjónin veksur. Í Noregi og Danmark (ATP) ávirkast grundpensjónin ikki av ískoytispensjónini. Føroyingar, sum fara í onnur norðurlond at ar­beiða, vinna rættin til ískoytis­ pensjón frá við­komandi landi, tá teir hava starvast í samanlagt 1 ár, grundað á inntøku frá fyrsta degi. Uppspard pensjónstíð verður roknað í 40.-partum, tí at ein persónur hevur rætt til fulla pensjón í Føroyum um so er, at viðkomandi hev­ur verið búsitandi í danska ríkinum í 40 ár eftir at vera fyltur 15 ár. Tað eru 52 ár millum 15 og 67 ár. Sostatt ber í mesta lagi til at vinna rætt til 12/40 afturat føroysku pensjónini, uttan at hetta ávirkar føroysku pen­ sjónina. Møgulig pensjón (grund­ pensjón og ískoytispensjón) frá einum øðrum norðurlandi verður útgoldin frá arbeiðs­ landinum. Sum er, eru nógvir føroyingar, sum fáa pensjón, herundir ískoytispensjón, frá einum øðrum norðurlandi, uttan at tað ávirkar føroysku pensjónina. Er talan um privata (sátt­ mála­bundna) eftirlønar­ skipan, sum arbeiðstakarin/ arbeiðsgevarin rinda í arbeiðs­ landinum, er tað vanliga tann stovnurin, sum umsitur hesa pensjónsskipan, sum kunnar sínar limir og ger vart við rættindi og skyldur. Kunning Ein av spurningunum á um­sóknarbløðunum hjá Al­mannastovuni um fólka- og fyritíðarpensjón er, um ein hevur havt bústað uttan­lands, t.v.s. uttan fyri danska ríkið aftaná 15. árið. Umsóknarblaðið verður nú broytt, fyri at nágreina spurningin um arbeiðið uttanlands, og verð­ ur spurningurin um bú­stað uttanlands tá broyttur til, um umsøkjarin hevur havt bústað og/ella arbeitt uttan­ lands. Almannastovan hevur fald­ arar um fyritíðar- og fólka­ pensjón, har kunnað verður um møguleikan fyri pensjón úr øðrum norðurlandi, um ein hevur havt bústað/arbeiði har. Í kunningarritinum, sum sent varð í hvørt hús í Føroyum seinasta heyst, verður møguleikin nevnd­ ur. Á heimasíðuni hjá Al­mannastovuni verður kunn­ að um arbeiði uttan­lands, men bert um møguleikan at sleppa undan at rinda til sosialu skipanirnar í arbeiðslandinum. Orsøkin til at fólk ynskja at verða undantikin fyri at rinda hesi gjøld er, at talan er um rættiliga nógvan pening. Men tey, sum venda sær til Almannastovuna hesum viðvíkjandi, verða eisini kunnað um, at tey samstundis frásiga sær rættin til m.a. pensjón frá arbeiðslandinum seinni í lívinum. Kunning um hetta verður lagt út á heimasíðuna í næstum. Landsstýrismaður Hans Pauli Strøm Svar til Finnur Helmsdal løgtingsmann viðvíkjandi ískoytispensjón úr øðrum norðurlandi Innsent tilfar Av tí at vit fáa rættuliga nógv innsent tilfar sendandi – meira enn vit fáa í blaðið – hevur blaðleiðslan verið noydd at gjørt nakrar avmarkingar. Enn sum áður skal fult navn skal vera undir øllum innsendum greinum – annars verða tær ikki prentaðar. Harnæst tilskila vit okkum rætt til at ikki at taka við tilfar, sum eisini er sent øðrum bløðum ella hevur verið prentað aðrastaðni. Drúgvar greinar – greinar sum eru longri enn áleið 5.500 tekn, verða raðfestar lægri, og koma bert í blaðið, um pláss er fyri teimum. Tað er ein fyrimunur um vit fáa tilfarið umvegis teldupost ella á diskli. www.sosialurin.fo