týsdagur 31. januar 2006síða 25

Nr. 22 - 31. januar 2006 25 víðagitna ST- ráðstevnan hildin í Rio de Janeiro har Agenda 21 skjalið varð samtykt. Her verður heitt á heimsins lond at gera ætl- anir fyri burðadygga menn- ing á tann hátt, at tikin verða fyrilit fyri umhvørvi og náttúru, tá avgerðir verða tiknar innan m.a. bú- skaparlig og sosial øki. Hetta merkir at øll lond hvør í sínum lagi skulu gera ætlanir til minking av dálk- ingini, avmarka veðurlags- broytingar, verja um ozon- lagið, minka um tilfeingis- nýtsluna o.s.fr. Áherðsla verður løgd á at loysa umhvørvistrupulleik- arnar út frá eini heildar- mynd av mannaskapaða samfelagnum í mun til "heilsuna" hjá náttúruni, og betur er tá við fyribyrging heldur enn upprudding tá skaðin er hendur. Verður "heilsa" náttúrunar so ván- alig at hon doyr, vilja vit og alt annað livandi fara sama veg av tí einfaldu orsøk, at alt lív er grundað á náttúru- nar treytir. Brundtland- kommissi- ónin gjørdi hesa lýsing av hugtakinum burðardygg menning. Burðardygg menning lýkur tørvin hjá verandi ættarliðum og forðar sam- stundis ikki fyri møguleik- unum hjá komandi ættarlið- um at lúka teirra tørv. Burðardygg menning er tí ikki ein endalig samljóðs- støða, men heldur ein broytingartilgongd, har gagnnýtsla av tilfeingi, skipan av íløgu- og fígg- ingarháttum, gongdin í tøkniligu menningini og umsitingarligu viðurskiftu- num annars, verða sambært framtíðar eins og nútíðar tørvi. ST, ES og Norður- lendskir sáttmálar Føroyar eru sambært grein 5 í heimastýrislógini stjór- narrættarliga bundnar at halda altjóða-rættarligar sáttmálar, ið Danmark hev- ur góðkent - um ikki bein- leiðis undantak er orðað fyri Føroyar. Her eru so- statt Marpolsáttmálin frá 1973 um fyribyrging av dálking frá skipum, Gen- évesáttmálin frá 1979 um minking av langtrøkkandi luftdálking, Wiensáttmálin frá 1985 um verju av ozon- lagnum, Rio-sáttmálin, Ag- enda 21 ætlanin og Veður- lagssáttmálin frá 1992, og so Kyoto protokollin frá 1997, ið politiska leiðsla landsins ikki var før fyri at leggja rygg til, men mátti biða donsku stjórnina um tíðarleyst fyrivarni føroy- inga vegna. Grønlendingar vóru meiri mannsligir og staðfestu Kyoto-protokoll- ina. Annar serstakur ST- sáttmáli er sonevndi Århus- sáttmálin frá 1998, ið fevnir um almenna upplýsingar- skyldu og luttøku borgarans við rættindum at kæra fyri dómstólarnar avgerðir til allar verkætlanir, ið hava við náttúru og umhvørvið at gera. Sáttmálin bleiv settur í gildi í Danmark í 2000 - við fyrivarni fyri Føroyar. ES-reglugerðir og við- tøkur innan burðardygga menning mugu skiljast sum eisini galdandi fyri tey norðanlond, ið ikki eru beinleiðis limir í ES. Innari ES-marknaðurin og hand- ilstreytir gera sítt til at við- tøkur og direktivir vanliga verða fylgd. Í norðurlendskum høpi samtyktu norðurlendsku forsætisráðharrarnir saman við politisku leiðaru-num fyri Áland, Grønland og Føroyar á fundi hin 9. november 1998 í Oslo Deklaration om et bære- dygtigt Norden. Viðtøkur og arbeiðsskrá bleiv sett í gildi í 2001 og langtíðar- ætlanin Nordisk Miljø- handlingsplan kom at galda inntil 2020. Ætlanin var send til hoyringar í øllum norðanlondum. Úr Føroy- um vóru einans viðmerk- ingar frá Føroya Ráfiska- keyparafelag og Føroya Náttúruverndar-felag sam- an við 30 norðurlendskum feløgum og virkjum. Hvussu hevur so gingist við føroysku uppfylgjanini av ST, ES og Norður- lendsku samtyktunum um burðardygga menning? Spurningurin má standa ó- svaraður, tí her er lítið og einki ítøkiligt komið av skafti - annað enn tað ein- staklingar í samstarvi við onkra kommunu royna at virka fyri innan Agenda 21 ætlanina. Demokratisku rættindi borgarans at kæra náttúruverndarmál fyri Før- oya Rætt eru ikki til staðar, og Løgtingsins Umboðs- maður kann ikki viðgerða mál, ið hoyra undir danskt dómsvald. Folketingets Ombudsmand má roknast við ikki at hava áhuga í inn- anhýsis føroyskum viður- skiftum. Burðardygg menning innan orkusektorin Føroyska samfelagið virkar í dag uppá lænta tíð og keyp av orku úr útland- inum. 97% av allari orku- nýtsluni stavar frá olju, ið ikki fer at bera samfelagið gjøgnum 21. øld - soleiðis sum vit kenna tað í dag. Um olja verður tøk í 10, 20 ella 30 ár afturat er sum so uttan týdning. Støðan er ikki burðardygg, men kann skoðast sum ein fella, ið kan flyta samfelagið aftur í miðøldina. Einasta loysn er at leggja um meðan tíð er til varandi orkukeldur, ið allar eru grundaðar á sól- orku sum megin-keldu. Verandi framleiðsla av vatnorku er ikki serstakt máttmikil. Hetta tí landið og affalsøkið er lítið, men einamest tí framdar útbygg- ingar liggja ov lágt í lendi- num og tí ikki geva ta orku, ið fingin kundi verið um farið varð upp í hæddina. Afturat hesum verður stóra vatnnøgdin á vetri ikki gagnnýtt til t.d. hitamið- støðir, men fær loyvi at renna óbrúkt um byrgingar- nar. Sambart áður nevndu ST- og norðurlendsku sátt- málunum skal orkufram- leiðsla við inntrivum í nátt- úru geva so stóra úrtøku sum gjørligt. Eiðisverkætl- an- inar geva bert ein brotpart av tí tær kundu givið, og eru sostatt ikki nóg burð- ardyggar. Fyrilit eru tí ikki tikin hvørki til náttúru- vernd, orkuúrtøku ella bú- skap. SEV hevur ta áskoðan, at tað er lætt at útvega olju, og tí er olja ein støðug og álít- andi orkukelda. Slík áskoð- an frá ravmagnsfelag okk- ara er sera vandamikil fyri samfelagið. Við færri og færri olju-fundum, hækk- andi eftirspurningi og kostnaði er og verður olja av størsta týdningi fyri lond, ið vilja sita á heims- veldinum og tí hetta hevur við sær av ólukkum. Einasta gongda leið er at leggja um fra olju til var- andi orkukeldur. Hetta vil bøta um gjaldjavnan, loysa okkum frá eini ótryggari orkuveitanarstøðu og skapa nýggj arbeiðspláss í menn- ing av nýggari orkutøkni. Ravmagn til hitamið- støðir og brennievni Mest máttmikla tøknin til gangnýtslu av varandi ork- ukeldum er í løtuni vind- orka, har vit hava um 4.000 fulllasttímar. Til samanber- ing hevur Danmark einans 1.700 tímar. Íløgukostnað- ur pr. ár fyri eitt kilowatt av vindorku er hjá okkum um 1,80 kr. meðan vatnorka er 10 til 20 kr. SEV hevur ført fram at bert 4-5 % av vindorku kunnu setast til ravmagns- netið. Onnur oyggja-sam- feløg t. d. Kapp Verde oyggjarnar hava heili 30% vindorku uttan at hetta ó- rógvar ravmagnsnetið og el-tól. Vindorka kann nýtast til hitamiðstøðir til fjarhita og annars til einasta brenni- evni vit sjálvi kunnu fram- leiða nevniliga vetni. Hes- um fáa vit sum frá líður stóran tørv á, og er tí øll or- søk til at politiski myndug- leikin fremur landsplan- legging fyri framtíðar vind- orkuøkjum. Eitt kilowatt av vindorku kostaði í 2003 25 oyra at framleiða, meðan prísurin í oljuframleiddum ravmagni lá um 33 oyru. Takast skal við at oljan tá kostaði um 35 US$ fyri tunnuna. Við oljuprísum á uml. 60US$ fyri tunnuna var vindorku- kostnaðurin í 2005 gott 1/3 av oljukostnaðinum. Ætlaða fjarhitamiðstøð frá Sundsverkinum er ein feilíløga - just sum Eiði 2 og 4. Fyrilitið um burðar- dygga menning er ikki til staðar hvørki á Sundi enn minni í ætlaðu Eiðisút- byggingunum. Við framtíð- ar ótryggu oljuveiting kunnu brúkarar/gjaldarar av fjarhitaskipanini frá Sundsverkinum koma í álv- arsaman trupulleika av ein- um sera høgum oljukostn- aði. Fjarhitaskipanin frá Sunds-verkinum skuldi verið framd fyri fleiri árum síðan - nú er í seinra lagi. Samlaði orkutørvur landsins til ravmagn, hita- orku og flutningsorku kann á burðardyggan hátt skipast alleina við varandi orku- keldum. Fyri at náa hesum máli, má politiska leiðsla landsins taka seg um reiggj og fremja neyðuga lógar- verkið soleiðis at einstaki borgarin og vinnulívsmað- urin sleppur til verka. Grundleggjandi treyt er at náttúruumsitingin fæst at virka - og ikki minst at demokratisku rættindi borgarans at gangnnýta náttúrutilfeingið á burð- ardyggan hátt verða sett í hásætið. Yvirlýsingin er send Landsstýri, Løgtingi og náttúrumyndugleikum. Nevndin Føroya Náttúruverndarfelag burðardyggan orkupolitik Eitt kilowatt av vindorku kostaði í 2003 25 oyra at framleiða, meðan prísurin í oljuframleiddum ravmagni lá um 33 oyru. Takast skal við at oljan tá kostaði um 35 US$ fyri tunnuna. Við oljuprísum á uml. 60US$ fyri tunnuna var vindorku- kostnaðurin í 2005 gott 1/3 av oljukostnaðinum. ” Føroyska samfelagið virkar í dag uppá lænta tíð og keyp av orku úr útlandinum. 97% av allari orkunýtsluni stavar frá olju, ið ikki fer at bera samfelagið gjøgnum 21. øld - soleiðis sum vit kenna tað í dag. Um olja verður tøk í 10, 20 ella 30 ár afturat er sum so uttan týdning. Støðan er ikki burðardygg, men kan skoðast sum ein fella, ið kan flyta samfelagið aftur í mið- øldina ”