mikudagur 15. november 2000síða 5

Nr. 220 - 15. november 2000 9 8 Nr. 220 - 15. november 2000 Í einum sethúsum í Rókini í Saltnesi heldur Dagtilhaldi› í Rók til. Dagtilhaldi› er fyri børn vi › serligum tørvi, sum annars ikki hava stovnspláss. Hósdagin ver›ur húsi› opi› fyri almenninginum millum klokkan 14 og 17 seinnapartin SOSIALMÁL Edvard Joensen Saltnes: Í Dagtilhaldinum í Rókini eru átta børn vi› serligum tørvi dagliga savna›. Sjey teirra eru børn undir skúlaaldur, sum ann- ars ikki hava pláss á nøkr- um dagstovni, me›an eitt barn kemur í húsi› eftir skúlatí›. Starvsfólkini í húsinum eru persónligir stu›lar hjá børnunum. Nes- og Runa- víkar Kommuna bera kostna›in, men eingin dag- lig lei›sla er í húsinum. Og ta› er ein vansi, siga stu›l- arnir. Hósdagin frá klokkan 14.00 til klokkan 17.00 seinnapartin ver›ur opi› hús í Rókini, har øll, sum vilja, eru vælkomin inn á gólvi›, siga stu›lar og for- eldur at børnunum, sum koma í Dagtilhaldi› í Rók. Runavíkar- og Nes Kommunur hava í felag lati› upp tilhald fyri børn vi› serligum tørvi. Talan er breka› um børn, alt frá spastikarum til børn, sum onga diagnosu hava fingi› setta, men sum hava tørv á ansing alt samdøguri›. Vanligt hevur veri›, at hesi børnini hava veri› ans- a› heima av einum persón- ligum stu›ulsfólki. Ta› ver- i› seg í heiminum hjá barn- inum ella vi›hvørt eisini heima hjá stu›ulsfólkinum. Skipanin hevur havt vi› sær, at fólkini, bæ›i tann ansa›i og stu›ulin, hava veri› rættiliga einsamøll. Tí er ynski komi› um at fáa eitt sta›, har fleiri fólk eru savna› allan dagin. Og ta› hevur avgjørt nógvar fyri- munir vi› sær, siga stu›l- arnir, sum dagliga koma í Dagtilhaldi› í Rók, sum sta›i› ver›ur nevnt. Ta› er solei›is, at børn- unum tørvar hjálpitól til dagligu tilveruna. Tólini eru ikki altí› líka løtt at fá hendur á. Men av tí, at børnini savnast í sama húsi, ber til at n‡ta og fáa gle›i av hjálpitólunum hjá hvørj- um ø›rum, ta tí›ina, tey annars standa óbrúkt. Ein annar avgjørdur fyri- munur vi› at vera í sama húsi er, at nú ber til hjá fysioterapeuti og ergotera- peuti at geva vi›ger›ir sín- ar á sta›num, har børnini eru. Fyrr var ta› solei›is, at tá børnini, sum hava stóran tørv á millum ø›rum fysio- terapi, skuldu til vi›ger›ar, skuldu tey flytast heiman. Ta› kundi í fleiri førum vera heldur trupult, tí børn- ini eru likamliga illa fyri. Ta› tekur langa tí› at lata tey í og úr. Tey skulu flytast vi› bili og har fáast bæ›i í og úr. Vi›ger›in tekur ikki so øgiliga langa tí›, og so sama túrin umaftur. Ta › mø›ir tey, og slítur sjálv- andi eisini. Vi› hesi skipanini í Dag- tilhaldinum, kemur tera- peuturin til børnini heldur enn øvugt. Ta› ger alt nógv lættari hjá teimum. Stu›larnir hjá børnunum, sum eru í dagtilhaldinum siga, at rammurnar um til- haldi› eru sera gó›ar. Kommunurnar hava í felag leiga› eini sethús í Saltnesi, sum í síni tí› eru gjørd júst til eitt breka› barn. Ongar gáttir eru at fara um. Hur›- arnar eru brei›ar, og lyft er í kjallaran umframt anna›, sum tøvur er á. Einasta, sum eftir er at ynskja, er betri tilkoyring og parkeringsmøguleikar uttanfyri. Stø›an hjá børn- unum ger, at tey mugu flyt- ast vi› bili, og húsi› liggur ni›an fyri vegin. Ta› ger so aftur, at trupult kann fara at ver›a at koma til í hálku. Ein annar, og heldur ikki minni trupulleiki er, at eingin føst lei›sla er í hús- inum. Sum stø›an er nú, siga stu›larnir, eru ta› bara tey sjálv, sum skipa fyri. Samstundis sum tey eisini skulu brúka fulla tí› at ansa børnunum. Hev›i ein skipa› lei›sla veri› fyri húsi›, hev›i bor- i› enn betri til at fingi› ta› optimala burtur úr teimum sera gó›u umstø›unum, sum húsi› gevur. Eitt nú so einfaldum tingum sum at syrgt fyri at samskipa avtalur. Gjørt vaktarskipan- ir fyri starvsfólkini, um eitt nú vikuskiftisvaktir skuldu veri› o.s.fr. Ta› er solei›is, siga tey, at foreldrini at børnunum eisini hava brúk fyri um- lætting vi›hvørt. Til dømis okkurt vikuskifti, kundi húsi› saktans veri› opi›. Men ta› krevur meira skip- a› vi›urskifti, enn tey eru júst nú. Sum er, er stø›an tann, at kommunurnar hava lati› húsi›, men Almanna- og Heilsumálast‡ri› hevur yvirorna›u ábyrgdina av rakstrinum. Verkætlanin er bara ein royndarskipan, sum tey longu nú kunnu siga, riggar væl. Men ta› krevur skipa› vi›urskifti, sum tey, i› eru stu›lar hjá børnunum ikki hava ávirk- an á. Sosialurin hevur sett seg í samband vi› Almanna- og Heilsumálast‡ri› fyri at frætta, hvussu landi› ligg- ur. Men vi›komandi, sum umsitir máli› var ikki at hitta, á›renn bla›i› fór til prentingar. Væntandi ver›- ur meira at frætta um máli› í seinni bla›. Ta› eru ikki bert virkisánararnir, sum fáa ágó›an av øktu n‡tsluni í samfelagnum. Eis- ini á starvsfólkasí›- uni merkist hetta Sum ta› framgongur a›rasta›ni í bla›num, so s‡nir Roknskaparana- lysan 2000 hjá KPMG, at bæ›i søla og vinning- ur hjá føroyskum fyri- tøkum stendur í vøkstri. Umframt at hetta sjálvsagt er ein gó› stø›a hjá virkiseigarun- um, so sæst hetta eisini aftur í samfelagnum sum heild. Lønarútgjaldingarnar hjá teimum 52 virkjun- um, sum analysan um- fatar, eru í 1999 øktar vi› 16% í mun til 1998. Í mun til 1995 er talan um eina øking upp á 65%. Økingin stavar bæ›i frá einum øktum starvs- fólkatali, og øktari læn fyri hvørt starvsfólki sær. Tali› av starvsfólkum er í mun til 1998 økt vi› 8%, og í mun til ’95 vi› 42%. Samstundis er løn- arútgjaldingin pr. starvs- fólk økt vi› 8% í mun til 1998 og vi› gó›um 15% í mun til 1995. jm Dagtilhaldi› í Rók er opi› Børnini sum koma í Dagtilhaldi› í Rók hava nógvar fyrimunir av at vera saman Mynd: Edvard Joensen Dryppar eisini á starvsfólkini At ta› gongur fram á hjá vinnuni ávirkar eisini einstaka arbei›aran Grannsko›anarfyri- tøkan, KPMG, hevur júast lati úr hondum eitt yvirlit fyri part av føroyska vinnu- lívinum. Yvirøvur er gongdin fyri vinnuna positiv ROKNSKAPIR Jákup Mørk Framgongdin í føroyska búskapinum tykist at ganga fram á vi› fullari fer›. Grannsko›anarfyritøkan, KPMG, hevur í hesum døgum lati› úr hondum Roknskparanalysuna 2000, og sæ› yvir ein kamb er einki at fara skeivur av. N‡tslan í føroyska samfel- agnum økist stø›ugt, og vi›førir hetta alsamt størri virksemi hjá privatu vinn- uni. Økt søla og vinningur Til lat meta um gongdina, hevur KPMG sett upp fleiri sonevnd lyklatøl. Hetta eru tøl, sum á ymsar hættir gera ta› lælttari hjá roknskapar- lesaranum at taka stø›u til, hvussu væl fyritøkurnar eru fyri. Einasta lyklatali›, sum ikki er økt í mun til 1998 er gjaldførislutfalli. T.v.s. hvussu nógva lætt umsetil- iga ogn felagi› eigur í mun til ta› skuld, sum fellur til gjaldingar innan eitt ár. Her er ein minking, sum í stóran mun stavar frá økta virkseminum, eins n‡íløgur hjá virkjunum eru fíggja›ar vi› gjaldførinum, heldur enn vi› lántøku. Hóast gjaldførislutfalli› er mink- a›, er hetta tó væl og vir›i- liga á einum stø›i, sum má metast sum nøktandi. Øll hini lyklatølini, sum n‡tt ver›a í analysuni eru betri í 1999, enn tey vóru í 1998. Nettosølan hjá virkjunum øktist gó› 16%, og um- framt hesa øking, kasta›i raksturin eisini lutfalsliga meira av sær til virkini. Naka› sum aftur vi›førir eina økt avkast upp á bæ›i samla›u ognir felagsins og eginognina. Gó› renta, men einki innskot Serliga áhugavert tykist ta› vera, at avkasti› av egin- ognini framvegis er í vøkstri. Ta› er jú av alstórum t‡dningi fyri møguligar innkjótarar, at avkasti› upp á íløguna er so gott sum gjørlgt. Roknskaparanalys- an s‡nir, at eginpenings- avkasti› í 1999 var 10,3%. Ta› vil siga, at ikki bara er avkasti› omanfyri innláns- rentuna hjá peningastovn- unum, men eisini omanfyri rentuna av eitt nú donskum lánsbrøvum vi› statsgar- antii. Avkasti› til partaeigar- arnar er tó í løtuni ikki ta› heilt stóra. Í mun til egin- peningin vi› ársbyrjan, vór›u bert 0,8% av vir›in- um útgoldin sum vinnings- b‡ti. Hetta kemst tó helst eisini av, at fyri fleiri føroyskar fyritøkur er enn galdandi, at tey í fyrstu atløgu skulu konsolidera felagi›. Harumframt eru fleiri av fyritøkunum sonevndar familjufyritøkur, og her sæst ein betra›ur rakstur ofta aftur í hægri lønum til starvsfólkini. Ta› er tó merkisvert, at hóast útlitini fyri gó›um avkasti av íløgum í føroyskt vinnulív, so hevur einki av teimum feløgum, sum analysan fevnir um, økt partapeningin í roknskap- arárinum. Bjørt útlit Umframt at roknskaparana- lysan s‡nir ein betra›an rakstur og eitt betra avkast hjá vinnuni, so er eisini fleiri lutir, sum benda á eitt økt bjartskygni fyri kom- andi tí›ina. Íløgurnar, sæ› í mun til starvsfólkatali›, øktust vi› knappari helvt, eins og goymslurnar av vørum øktust vi› 18%. Grundarlag Roknaksparanalysan fevnir um tann partin av føroyskum vinnulívi›, sum ikki er beinlei›is tengt at fiskivinnu, fíggjarvinnu, t r y g g i n g a r v i r k s e m i , millumlanda flutnings- vinnu ella oljuvinnu. Analysan byggir á rokn- skapir, grannsko›a›ir av KPMG, hjá virkjum vi› einari nettosølu omanfyri 1 mió.kr. Innan umrøddu vinnuøki umbo›a feløgini 15% av føroyska virkseminum, mett eftir lønarútgjalding- um, og kann tí metast at vera umbo›andi fyri før- oyska vinnulívi› sum heild. Fyrst í desember kemur n‡ggj fløga, i › samstundis er fyrsta avrik hjá Unn Paturs- son sum einstakling- ur. Vi› á fløguni er hópur av tónleikarum og nøvnini borga fyri gó›sku. Partur av upptøkunum eru farnar fram í n‡ggj- um upptøkuhølum í Keypmannahavn TÓNLEIKUR Dagfinn Olsen Unn Patursson er ikki eitt heilt óskriva› bla› í før- oyskari tónleikasøgu. Hon hevur sungi› vi› eittnú Enekk, Haldurs Café og á útvarpsfløgum og fløgum hjá Fer›slutrygd. Men eingin útgáva er vi› Unn Patursson sum ein- staklingi. Hetta ver›ur bøtt um nú, tí fyrst í desember kemur fløgan Gloymska vi› grape. Borga fyri gó›sku N‡ggja fløgan vi› Unn Pat- ursson er merkt av, at vit liva í Vesturheiminum vi› poppmentan og MTV. Hetta er vi› vilja, men vísurøt- urnar lata seg ikki fjala. – Eg havi sjálv havt ilt vi› at ey›merkja tónleikin, men talan er um popp, sum jú er eitt breitt hugtak. Tó er okkurt vísukent vi›, sig- ur Unn Patursson um n‡ggju fløguna vi› forvitn- isliga heitinum Gloymska vi› Grape. Systkinabarn Unn, Ári Patursson, hevur skriva › tveir av tekstunum. Unn hevur skriva› restina og saman vi› Rógva á Rógvu hevur hon smí›a løg. 14 løg eru á fløguni. Eini 17 tónleikarar eru vi›, og flestu teirra hava langt sí›ani prógva›, at navn teirra borgar fyri gó›sku. Rógvi á Rógvu leikar trummur og hann hevur eisini framleitt, produsera›. Unn tekur sær av sangi og kóri, Leivur Thomsen og Jákup Zachariassen leika guitar, Finnur Hansen, Magnus Johannessen og Kim Han- sen leika tangentar, Mikael Blak, Jan Zachariassen og Bár›ur Háberg leika bass, Kaj Johannessen slagverk og Mortan Zachariassen leikar saxofon. James Olsen hevur vokalt innslag og umframt Unn, so syngja Ey›un Nolsøe og Roin Siggertsson kór. Navnframi Óli Poulsen ljó›blandar fløguna. N‡ggj upptøkuhøli Upptøkurnar eru farnar fram í ÚF, á Háskúlanum, heima hjá Rógva á Rógvu, á Oyrasundi á Amager og í n‡ggju upptøkuhølunum hjá Leivi Thomsen og Ey›finni Jensen. Hesi bera navni› Media Music Aps. Jenny W. Poulsen hevur tiki› myndir til húsan og Unn Patursson hevur sett upp og tiki› sær av tekstinum. Umframt sang- tekstir, so sæst eisini júst hvør leikar hvat og hvar. Unn Patursson lesur í løt- uni til bókavør› í Keyp- mannahavn. Hon hevur gingi› á Dark, i› er alter- nativt musikkonservatori- um fyri rútmiskan tónleik. Unn fegnast um, at ta› er eydnast at fáa dugnaligt fólk vi›, nú hon sjálv gevur fløgu út. Hon drálar, tá hon ver›ur spurd, um hetta er gamal dreymur, men játtar. – Fyrr havi veri› gla› fyri at vera vi›. Tá havi eg veri› bi›in. Nú havi eg sjálv tiki› stig til hetta og leggi naka› fyri onnur, sigur Unn Patursson um fløguna Gloymska vi› Grape, sum kemur um nakrar vikur. Gloymska vi› grape Unn Patursson gevur í desember út fløguna Gloymska vi› Grape, i› er hennara fyrsta fløga sum einstaklingur. Her er Unn Patursson avmynda› saman vi› bólkinum Enekk (savnsmynd) Vinnulívi› blomstrar Kósin hjá føroyska vinnulívinum tykist í løtuni bert at ganga ein veg. Frameftir Tilgjørd mynd Jólagávan til tey nótakønu Sanghefti› vi › nótum er útkomi›. Ta› eru sangirnir á fløguni Mánadags Mortan, sum kom út fyri einum lítlum ári sí›an, i› nú eru settir út á nótar. TÓNLEIKUR Sangirnir eru útsettir fyri gittar, klaver ella keybord. Útsetingarnar eru gjørdar á ymiskum stø›i.Solei›is at bæ›i tey, i› júst eru byrja› at spæla og eisini tey ví›arikomnu kunnu fáa gle›i av nótaheftinum. Til seks av sangunum er upptekna› fylgispæl og eitt klaverstykki› til sangin:Konan sat á bríkini, er eisini at finna í heftinum. Útsetingarnar eru vælegn- a›ar í frálæru í klaver og keybord. Pakkatilbo › Fløgan Mánadags Mortan kom út beint fyri jól sí›sta ár. Sølan hevur gingi› hampuligt, sigur Jens Mortan Mortensen, i› hevur gjørt øll løgini á fløguni og sum hevur sta›i› fyri útgávuni. Fløgan er eitt nú útseld í fløguhandlinum TUTL, sum hevur givi› fløguna út. Fløgan Mánadags Mor- tan ver›ur nú uppaftur- prenta›. Í tí sambandi ver›ur møguligt at keypa eitt pakkatilbo› fram til jóla, har fløga og nótahefti kann keypast fyri bíligan penga. Flokssett og »syng -vi›« fløga. – Vit hoyra mangan lærara siga, at torført er at undirvísa í sangi, tá i› ein ikki dugir at spæla eitt instrument ella tá i› ein ikki dugir nótar. Og at sangur sum lærugrein í fólkaskúlanum, onkuntí› hevur sæ› betri dagar, sigur Jens Morten Mortensen. Allir skúlar í landinu hava júst fingi› tilbo›, um at keypa Mánadags Mortan sanghefti› sum flokssett, eina vanliga fløgu og eina syng- vi›fløgu. Syng vi› fløgan ver›ur bara gjørd til skúlabrúks. Á syng vi› fløguni er bert tónleikurin innspældur. Mánadags Mortan kom út sum yrkingarsavn í 1989 av forlagnum Fannir. Ta› er Alexandur Kristiansen, i› hevur skriva› fittu barnayrk- ingarnar. Frits Johann- esen hevur tekna› mynd- irnar. Ólivant í Leynum, Sunnudags Símun og Leygardags Lars og a›rir eru tí eingir ársungar. Nógv børn í Føroyum kenna tí hesar yrkingar, sum nú kunnu syngjast. Nakrir lærarar í Su›uroy hava roynt sanghefti innan skúlagátt hetta skúlaári›, eitt nú í lærugreinini føroyskt til 1, 2, 3 flokk, og lata teir væl at. Fløgan Mánadags Mortan kom út beint fyri jól sí›sta ár