fríggjadagur 3. februar 2006síða 18

18 Nr. 25 – 3. februar 2006 TINGHELLUKRONIKK Nógvir heimspekingar hava hugleitt um valdsbýti. Ein hin kendasti heimspekingurin í hesum sambandi er John Locke. Hansara valdsfatan og greining av politiskum stýri hava havt avgerandi týdning fyri menningina av stjórnarskipanum. Enska stjórnarskipanin í 1600-talinum Karl I royndi í tíðarskeiðinum 1629-1640 at ráða við eina­ veldi og kallaði ikki saman parlamentið í hesum tíðarskeiði. Men í 1640 varð tingið kortini sett og samtykti tá lóg, sum avmarkaði valdið hjá kongi, so at hann ikki longur kundi ráða einsamallur. Uppreistur í Írlandi hevði við sær, at kongur hevði tørv á hermegi, men parlamentið, ið ráddi fyri játtanini til herin, hevði ikki álit á kongi. Kongur kallaði tá saman ein her uttan um parlamentið. Tingið svaraði aftur við at kalla inn sín egna her, og var hetta partur av orsøkini til enska borgarakríggið 1642- 1649. Borgarakríggið snúði seg í grundini um, hvør hevði evsta politiska valdið í Onglandi, kongur ella parlamentið. Karl I varð tikin av døgum í 1649. Kongsvaldið varð sett úr gildi, og Ongland varð lýst at vera lýðveldi (common­ wealth). Í størsta partinum av tíðar­skeiðinum ráddi Oliver Cromwell. Eftir deyða Cromwells í 1658, gekk tó ikki long tíð til kongsveldið varð endurreist. Í 1660 gjørdist Karl II kongur, og ráddi hann til 1685. Kreppa tók seg upp eftir at Karl II doyði og Jákup II gjørdist kongur. Hann var íðin katolikkur og gjørdi ímóti tingsins lógum, tá ið hann útnevndi katolikkar til týðandi størv innan herin, fróðskaparsetrini og kommunur. Tað sá út til, at einaveldi aftur var vorðið veruleiki, og tá kongur í 1688 fekk ein son, tyktist katólsk kongsætt vera tryggjað við. Onglendingar óttaðust bæði katólskt harðræði og útlenska uppílegging. Endin varð, at protestantum á tingi eydnaðist at fáa Mariu dóttir Jákups II og mann hennara William av Oranien vald til drotning og kong. Jákup II flýddi, og henda kollvelting gjørdist kend sum “the Glorious Revolution.” Nýggja kongaparið hevði fingið síni heiti og myndugleika frá parlamentinum og tey viður­ kendu, at evsta valdið lá hjá parlamentinum. Henda glæsiliga kollveltingin staðfesti valdið hjá parlamentinum og setti á stovn stjórnarbundið kongsveldi. Second Treatise of Civil Government John Locke var tann stóri tals­ mað­urin fyri hesa fræls­lyntu kollvelting, fyri fólka­ræði og stjórnarskipan við valds­býti og fólkavaldum um­boð­um. Hugmyndin handan kollvelt­ ingina er at finna í bókini hjá Locke Seinna Ritgerðin um Borgarliga Stjórn, ið helst varð skrivað í 1681 í stjórnarligum krepputíðum. Locke skrivaði Seinnu Rigerðina tá ið støðan millum kongsveldið og parla­ mentið var sera spent og Karl II førdi seg fram sum einaræðisharra. Endamálið var at vísa á tørvin á uppgerð við táverandi stýrisskipanina og at lýsa grundarlagið fyri betur skipaðum stýri í samsvar við almenna viljan. Locke byggir sum aðrir á hugsanina um samfelags­sátt­ málan. Hesin sáttmáli ber í sær, at valdið verður latið upp í hendurnar á einum stjórnara, sum verjir lív og ognir teirra. Locke heldur ikki, at fólk upp­runaliga eru í krígsstøðu øll ímóti øllum, men heldur at fólk eru fræls og líka av uppruna, men vandi er fyri ágangi frá øðrum. Tí liva fólk í ótta og vanda fyri at missa alt. Tí søkir fólkið felagsskap, sum hevur til endamáls at verja lív, frælsi og góðs teirra. Locke orðaði seg soleiðis: “Tað stóra høvuðsendamálið við at menniskju ganga saman í statir og geva seg undir eitt stýri, er at tryggja ogn teirra, tí í náttúrustøðuni vantar nógv í.” (§ 124) Valdsbýti Locke skrivar nógv um valdsbýti og hvussu vit best skipa sam­ felagið. Locke vísir á tríggjar valdsfunksjónir, sum eiga at vera í samfelagnum: “Fyri tað fyrsta vantar ein fast og kend lóg, samtykt og góðkend við felags samtykki sum normurin fyri rætti og órætti og tann felags mátistokkur til at loysa trætur millum fólk.“ (124) “Fyri tað annað vantar í náttúrustøðuni ein kendur og óheftur dómari, sum hevur møguleika at loysa ósemjur sambært samtyktum lógum.” (§ 125) “Fyri tað triðja vantar ofta í náttúrustøðuni vald til at styðja uppundir røttu avgerðini, og harnæst handhevja hana á hóskandi hátt [á enskum: to give it due execution]” (§ 126) Endurgevingarnar omanfyri vísa greitt, at ávísar funksjónir vanta í náttúrustøðuni og eiga tí at vera partur av tí sam­felagsskipan, ið hann argu­ menterar fyri. Funksjónirnar eru: lóggevandi (§ 124), dømandi (§ 125) og útinnandi vald (§ 126). Hesar funksjónirnar eru væl kendar í flestu samfelags­ skipanum. Locke hevur ikki einans trý myndugleikasløg, men fýra. Tann fjórða statsfunksjónin verður nevnd í kapitli 12, § 145 og 146. Um hetta valdið sigur hann: “Hetta vald ræður tískil yvir kríggi og friði og samgongu og øllum sáttmálum við allar teir persónar og felagsskapir, sum standa uttan fyri avvarðandi stat, og kann kallast samveldisvald. Bara málið er rætt skilt, so nervar navnið meg als ikki.” (§ 146) Tað fjórða valdið er sostatt samveldisvaldið (føderativa valdið). Tey fýra valdssløgini hjá Locke eru staðfest, men tað er ikki nóg mikið. Neyðugt er eisini at fáa greiði á, hvussu valdsbýtið og valdssamanspælið er skipað. Í samband við spurningin um valdsbýtið, er tað hóskandi at fáa greiði á, hvat Locke sigur um sambandið millum lóggevandi og útinnandi vald. Hetta kemur til sjóndar í § 144: “Men av tí at tær lógir, sum helst verða gjørdar einaferð og eftir stuttari tíð, hava áhaldandi gildi og krevja áhaldandi útinning ella eftirlit, er tað tískil neyðugt, at eitt vald altíð er saman, sum skal hava eftirlit við, at útinningin av samtyktu lógunum áhaldandi verður framd. Og hetta er orsøkin til, at lóggevandi og útinnandi vald verður býtt sundur.” Lóggevandi og útinnandi valdið skal skiljast sundur, tí talan er um tvær ymiskar funksjónir. Locke vísir á, at tað er vandi á ferð, tá ið somu persónar hava bæði lóggevandi og útinnandi vald, tí hesir kunnu misnýta valdið til egnan fyrimun Tá ið Locke lagaði grund Skrivarin í stjórnarskipanarnevndini, Rúni Rasmussen, sum hevur bachelorprógv í søgu og stjórnmálafrøði, greiðir her frá søguliga upprunanum undir valdsbýtinum, sum tað støðugt verður fokuserað nógv uppá, og sum áhaldandi verður viðgjørt og endavent Rúni Rasmussen John Locke