fríggjadagur 3. februar 2006síða 37

Nr. 25 – 3. februar 2006 37 At times I think there are no words But these to tell what´s true And there are no truths outside the Gates of Eden. Móti paradísportrinum Um vit nú kveita aftur um bak at hinum ørindunum, so eru tey sum eitt panorama yvir tað, sum fer fram í Boogie Street (fyri at brúka eitt hugtak frá Leonard Cohen), í tí veruliga heiminum og lívinum, í tí falna universi, har mótsetningar glímast - kríggj og friður, materialistisk trá og vesældómur, vald og máttloysi, motorsúkklumadonnur og løgreglumenn, gullkálvsvalsarar og biddarar. Seinast í tí minniliga triðja ørindi eru vit á eini strond, har glúskir hundar goyggja eftir skipum, sum við litprunkaðum seglum stevna móti Edens portri: ­— — The savage soldier sticks his head in sand And then complains Unto the shoeless hunter who´s gone deaf But still remains Upon the beach where hound dogs bay At ships with tattooed sails Heading for the Gates of Eden ­— — Og hetta, Edens portur, sum er nevnt í heitinum á sanginum og í niðurlagnum, er mótsetningurin til Boogie Street: grindin inn í ein heim, har eingir kongar eru, einki rættarmál, eingin synd, har bara flent verður at ríkidømisins og fullkomileikans utopistum, ein heim, sum best verður lýstur í seinastu reglu í sanginum: uttan fyri Edens portur finnast eingir sannleikar. Skaldskapur og tónlist ”Gates Of Eden” er hvørki pante­ istiskur sum ”Lay Down Your Weary Tune” ella átrúnaðarligur í konfessionellari merking sum ”Every Grain Of Sand”, heldur er hann religiøsur í meira heimspekiligum týdningi, ein kemur aftur at hugsa um William Blake, sum segði, at ”tá sannkenningarinnar hurðar verða reinsaðar, fer menniskjan at síggja alt sum tað er - markleyst”. Kanska av teirri grund, at heim­sins vónloysisgøta ella oyðimørk í hesum sangi er lýst við so sterkum ófrættadámi, sum ein málningur eftir el Greco, fær portrið í niðurlagnum eina næstan ógloymandi auru av endurloysn. Til seinast fari eg at royna at taka saman um og vita, um tað ber til at geva Bob Dylan sess sum sangskrivara og skaldi í 20. og 21. øld. Um vit taka vavið fyrst, so vóru ár 2000 tilsamans 44 plátur, fløgur og útgávur eftir Dylan útkomnar. Nógv av hesum tilfari er langt frá lýtaleyst, men eftir standa nøkur meistaraverk, fyrst og fremst sekstiáranna útgávur, men eisini frá seinni árum t.d. Blood On the Tracks og Time Out Of Mind. Sum hesar greinar hava víst, hava hesi verk vítt tematiskt veingjabreiði og fata m.a. um bæði samfelag, tilveru, kærleika, átrúna og heimspeki. Fólkamentan og hámentan Í sínum verkum megnar Bob Dylan at stíga yvir um - ella transcendera - í hvussu er tvey høvuðsmørk, markið millum tónlist og skaldskap og markið millum tað fólksliga og tað meira intellektuella, lærda og hámentaða. Um hetta seinna umráðið er at siga, at fólksins gamla vísu- ella kvæðamentan, og ikki minst tann natúrliga og viðhvørt skapandi málsliga fynd, sum ofta er partur av henni - tað veri í Føroyum ella í USA, og har helst serliga úti á bygd - ofta goymir í sær eina poetiska fatan og kenslu, sum er sonn og ekta og væl stendur mát við – og viðhvørt er oman fyri - nútíðar fínmentaðu poesifatan. Sum dømi um slíkan poesi og eina slíka kenslu, fari eg at taka fram hetta ørindi úr Dvørgamoy III: ­— — Har vóru hurðar av hókumtræ, málar av ídningshorni, glógvar so gull í gøtum har, sum ljómir av havrakorni. ­— — Tann klassiski arvurin Myndin er sterk og rík og kann hóskandil líknast við tær tinnur av skaldskapi, sum skyggja úr sangum sum ”A Hard Rain”, ”Girl Of The North Country”, ”Love Minus Zero / No Limit” og ”Boots Of Spanish Leather”. Men Dylan var eisini ein yrkjari, sum kunnaði seg við modernað skald sum Rimbaud, Browning, Eliot og Brecht, og sum seinni sjálvur gjørdi vart við, at sum andkomubrunnur vóru tey eldru skaldini, her hugsaði hann kanska um Keats, Blake ella Shakespeare, at líkna við ein uppaftur fruktarbetri urtagarð. Teirra slóð, bæði tann yngra og tann eldra eins væl og íblástur úr Halgubók, sæst aftur í hansara bestu yrkingum, í summum førum glógvandi gjøgnum surrealismunnar kafkakendu strendu. Í eini samanfatan eiga vit ikki at gloyma, at Dylan veruliga hevur livað í Boogie Street, smakkað hennara sveitta, óhumsku og blóð, av hesum er hansara skaldskapur merktur, men hann fær samstundis eitt serligt perspektiv av, at yrkjarin samstundis er sjónarmaður, hvørs eygu líta at Edens portri, um somu tíð sum tey kveita aftur um bak at vónloysisgøtuni, hennara myrkri, neyð, órætti og vesældómi, og ikki minst egnum sárum og egnum misgerðum. Hvat var í skeinki? Eg fari til seinast at taka fram tekstin ”Not Dark Yet” av fløguni Time Out Of Mind frá 1997. Henda yrking, har lívsins roknskapur verður gjørdur upp, byrjar soleiðis: ­— — Shadows are falling and I´ve been here all day It´s too hot to sleep, time is running away Feel like my soul has turned into steel I´ve still got the scars that the sun didn´t heal There´s not even room enough to be anywhere It´s not dark yet, but it´s getting there ­— — Samdøgrið er ein mynd av lívinum, og tað er neyvan av tilvild, at her er ein regla fyri hvønn av lívsins 24 tímum. Og hvat var so í skeinki? Brostnar vónir, horvið álit, ógrødd sár, hjartagóðskan farin fyri hund og heyk, líkasæla, ein tilvera full av lygnum, lofnaðar, tómar kenslur. Í síni viðkvæmu lýsing av hesi yrking nevnir Christopher Ricks, hvussu hegnisliga rímini verða brúkt, og hann vísir t.d. á, at triðja regla í hesum fyrsta ørindinum hevur ”kransandi” innanrím (har fyrsta og seinasta orð í regluni ríma). Hann vísir eisini á, at høvuðsorðini í tekstinum eru at finna, at kalla øll, í yrkingini ”Ode To A Nightingale” eftir John Keats og førir fram, at her má vera talan um eitt slag av ómedvitnum millumtekstleika. Dylan roynir við hesi yrking, heldur Ricks, at knýta vinarband við deyðans neyðsyn. Men hóast deyðin, tá ein hoyrir sangin ella lesur tekstin, er til staðar sum skuggi, verður hann ongastaðni nevndur við navni. Hinvegin er eitt annað orð – even – nevnt fýra ferðir, í samansetingini ”not even”. Orðið merkir her ”enntá, so frægt sum”, men tað merkir samstundis, á eldri máli, tað sama sum evening, t.e. kvøld. Soleiðis fær yrkjarin, sum Ásla Sjúrðardóttir í Ragnars kvæði, bæði sagt og ikki sagt, hvat her leikar á. Hvussu nógv er eftir av hansara játtandi gudstrúgv, kann næstseinasta regla í tekstinum kanska geva eina ábending um: ­— — Don´t even hear a murmur of a prayer It´s not dark yet, but it´s getting there ­— — Dylan og skúlin Sum fleiri ferðir nevnt varð skald­skapur helst upprunaliga borin fram sum sangur, vísa ella kvæði. Dylan umboðar, eins og Wolf Biermann, Regin Dahl og Kári P., hesa fornu og ríku skaldskaparfatan. Mikil sangari er hann ikki, um vit líkna hann við Caruso ella Stefan Islandi. Viðhvørt ljóðar røddin spent, sum megnar hon ikki sína uppgávu, og tá ið hann syngur ”Every Grain of Sand” (á Shot Of Love), ljóðar málið – so løgið tað tykist, tá ein hugsar um, at hetta er ein av hansara væleydnaðu tekstum – mishátt, næstan trúttandi. Og kortini megnar hann at bera nakrar av sínum tekstum – eitt nú ”Love Minus Zero / No Limit” og ”Desolation Row” – fram við sterkari, vakrari og rúmari rødd. Hann er tó fyrst og fremst ein óvanliga fínur, neyvur, kensluborin og inniligur tolkari, sum tekstir sum ”Corinna, Corinna”, ”Girl Of The North Country” og ”Visions Of Johanna” eru ógloymandi dømir um. Um ”Not Dark Yet” er at siga, at henda framførsla, bæði sum tekstur, vokalt og hvat fylgispæli viðvíkir, er eitt meistaraverk, sorgblíð, bersøgin, ósentimental, meditativt drálandi og samstundis fínliga klantrut sum ”Cello” eftir J.H.O. Djurhuus: ­— — Leyvið dettur, dettur, frost og stormur kvettir – brátt er einki leyvsblað eftir. ­— — Nógv verður í dag tosað og skrivað um ”kanon”. Málið er viðkomandi, men – av tí at øll listarfatan í eini ávísari vídd er persónlig og subjektiv – torført at viðgera. Var eg lærari, hevði tó ikki ivast í á onkrum sinni at farið við næmingunum inn í Dylanstovu. Ein kann royna at ímynda sær, hvussu tað hevði kenst, um tey gomlu skaldini høvdu sangrødd, sum teir megnaðu at tolka síni verk við, so at ein kundi hoyrt T.S. Eliot borið fram Four Quartets, Baudelaire Le Crépuscule du soir ella Goethe Die Braut von Korinth. Í slíkum ljósi eigur Dylan at verða sæddur, og upplivingar av hesum slag hevur hann at bjóða. BÓKMENTIR Dylan, Bob: Lyrics 1962-2001. Simon & Schuster. London 2004. Gray, Michael: Song & Dance Man III. The Art of Bob Dylan. Continuum. London New York 2000. Herdman, John: Voice Without Restraint: Bob Dylan´s Lyrics and Their Background. Paul Harris Publishing. Edinburgh 1982. Heylin, Clinton: Dylan Behind the Shades. Penguin Books. London 1991. Kamban, Hanus: Ein veingjað Cordelia. Í ”Eyðvinur. Heiðursrit til Eyðun Andreassen”. Ritstj.: M. Marnersdóttir, J. Cramer og A. Johansen. Føroya Fróðskaparfelag. Tórshavn 2005. Marqusse, Mike: Chimes of Freedom. The Politics of Bob Dylan´s Art. The New Press. New York London 2003. Ricks, Christoper: Dylan´s Visions of Sins. Ecco. New York 2004. Dylan, kanska grundandi yvir lívsins stóru spurningar. Myndin er tikin í 1983 William Blake (1757-1827), skaldið og sjónarmaðurin, hvørs farvegur sæst í »Every Grain Of Sand