fríggjadagur 10. februar 2006síða 20

20 Nr. 30 - 10. februar 2006 VIÐMERKINGAR – El- og orkufelagið er eitt fyrimyndarliga rik­ið luta­felag, sum allar komm­­ unurnar í landinum kunnu vera ernar av. Við støð­ug­ ari framleiðslu og við soli­ dariskum, sambærligum og eins orkuprísum kring alt landið. Klárar SEV ikki nú at standa sína roynd við vaksandi mótstøðu frá lands­myndugleikum, ávís­ um ”minnilutadiktaturi” og innanhýsis klandri, so býður fel­agnum ikki bøtur. So ein­ falt er tað, sigur Arnstein Niclasen, fyrrverandi býráðs­ limur í Havn »Nei, tú,« segði ein køn­ ur fróðarmaður nú ein dag­ in: »Vinnumálaráðið hev­ur ongan orkupolitikk - men hevur bara ein altráan neg­ ativan: anti-SEV-politikk!« Hesin persónur er ikki hvør sum helst, so vit lata hesa útsøgn standa ómótsagda eitt bil. Og millum aðrar døkkar vinir hjá interkommunala ljós­birtingarsamtakinum SEV koma bæði bløð og fjøl­ miðlarnir – helst við al­menna- monopol-útvarpi Føroya á odda. Og hetta oftast í einum pálúnskum umhvørvishami. Tí tað er jú so tilforlátiligt. Onkur ivast kanska í, um at hugtakið: umhvørvi bara fevnir um áir, fossar, gil, mýrar, blotar, hømiliur og deyðasinu? Men hvussu man t.d. arbeiðsumhvørvið vera hjá manningini hjá SEV, sum ofta ikki kann opna fyri tíðindunum ella lesa avísir, uttan at vænta sær eina sær­ andi skolu? Man nakað annað arbeiðpláss í landinum fáa tílíka viðferð – og tað fyri almenna rokning? Søgan um SEV Í bókini:”Orka og orku­ pol­­itikkur”, sum allir løg­­tingslimirnir fingu til gávus undan viðgerðini um orkupolitikk í Tinginum í fjør, stendur nakað so­leiðis: ”Søgan um SEV er søg­an um stríð og strev, um andróður og tvídrátt mill­um manna, um andsøgn og tvørsøgn, millum komm­un­ala felagskapin SEV, lands­myndugleikar og aðrar áhuga­bólkar . Men søgan ber hinvegin eisini boð um eitt samfelt og málrættað strev og stev, um seigan og treystan róður, øksl móti øksl, fram móti stavnhaldinum: hetta at gróður­seta og menna okkara egna oyggjaland í fjarløgu frá meginlandsins fjálga veingjabreiði.” Hetta er eisini stavnhaldið, sum allir føroyingar innast inni taka undir við, so sum ætlað varð á minniliga jóla­ fund­inum í 1888: ”- - at før­ oy­­ingar skulu ganga fram í øllum lutum.” Nýggjar tíðir Omanfyri eru nevndir nakr­ ir eksternir og loftnaðir vin­­ir. Men nú er vent í hol­ uni hjá SEV sambært stýr­is­ formanninum. Tí nú er fígg­ indin eisini innangarðs. Umboðsráðsformaðurin hev­­ur stikni ella kompleksir mótvegis stjóranum og hev­ur fingið í part við sær ein hissini nýskipaðan meiriluta - við ein­um persóni í yvir­vág - til at reka stjóra fel­ags­ins ígjøgn­ um 25 ár úr starvi. (Enn eitt dapurt dømi um veikleikan í tí ”re­presentativa” demokrati­ inum.) Men hvat er á vási, spyr tann vanligi brúkarin? Munur á monnum Jú, vit mugu undrast á gongd­­ ina, sum minnast Han­us Joensen (á Heygn­um), sála, fyrrverandi um­boðs­ráðs­for­ mann, sum al­tíð gjørdi sítt ýt­asta fyri altíð at hava gott arbeiðslag bæði mótvegis stjóra, stjórn, stýrið og inn­an­ fyri um­boðsráðið. Og hann dugdi sera væl á røttum stað og tíma at seta vitigar og rann­ sakandi spurningar. Men hann var eyðsæð eisini góður við SEV. Nú verða ófrættukendir fundir hildnir í umboðsráði og stýri við einum ella fleiri advokatum við lið. Ikki smávegis ferðalag. Og til hvat? At fáa frið í lag? Jamen, eru hesir - láturverjar lóganna og rættarins - altíð nóg reinir av hjarta til hetta? Mong ivast. Nei, her er onkur ávísur, sum als ikki maktar sína uppgávu. Løgfrøðin er vituliga góð til at tulka rættarvísindaligan tekst, men eru løgfrøðingar teir røttu at heita á, um or­søk­ in til trupulleikan eitt nú er av sálarfrøðiligum slag? Ein longri samansvørjing? Ólag kann altíð komið í á hvørjari vælferð, men er her ikki heldur talan um eina ”teimaða samansvørjing”, sum grensar til rættiliga per­ sónsforfylging? (Nakað fyri Amnesti?) Hetta spyr tann einfaldi brúkarin hjá SEV, og sum í sínum stilla sinni helst vil hava smærri rokningar fyri streymin, men sum gleð­ ist yvir alla framgongd á elektroniska økinum, eitt nú at bløð og fjølmiðlar kunnu koma út regluliga við hjálp av støðugari orku – mest tí 100% kommunala elfelagsskapinum fyri at takka. Ella er ólagið bara kom­ið í av vanligari øvund, und­ ir­­lutakenslu ella hugi til klandur? Ið als einki hevur við jura at gera! Nú hoyrist frá elfelagnum, at umboðsformaðurin eft­ir vild fær tveitt bæði stjóra og stýrið á dyr av umboðsráðsfundi, og at ”hondplukkaðir” ad­­vok­atar mestsum yvir­ taka dagsskránna. Og at út­­ spillingin av stjóra, stjórn og stýri hevur rúmar ræsur. Ein miðaldarlig innrás? Eisini undrar tað mangan, at umboðsráðsformaðurin gjørdist talsmaður fyri, at eingin sum arbeiddi hjá SEV kundi vera valdur inn í ella kundi virka í um­­ boðsráðnum. ”Teir eru ógegniðir, inhabilir” varð sagt(!). Men er hetta ikki ein grov diskriminering av ávísum fólkum, sum mangan vita meira um viðurskifti fel­ agsins og samfelagsins sum heild - enn mong onnur, sum nærmast ”av tilvild” verða vald í umboðsráðið? Hetta stendur jú greitt í andsøgn við vanliga pol­it­ ikkin í øðrum stýrum og um­boðsráðum, eitt nú í al­menna Føroya Banka eru 7 stýrislimir og harav eru 2 starvsfólkaumboð og í Føroya Sparikassa eru 12 fólk í stýr­inum og harímillum 4 starvs­fólkaumboð. Er hetta hugtakið, sum annars er kent um lond sum ”med­arbejder- indflydelse” púra kinesiskt fyri um­boðsráðsformanninum og advokatum hansara? Liggur hetta stásiliga slag­­skip kommununar nú bakk, sum ein forkrampað miðaldarlig danga, kend sum ”óupplýst einaveldi”, sum hesir nýggju makthavararnir í SEV ganga inn fyri? Ella, ber nú til at spyrja, var hetta bara fyrsti liðurin í einari samansvørjing móti ávísum manni, fólkum ella fólkaferð? Og fyri tað annað skuldi uppsagnarrætturin við­víkj­ andi stjóranum endiliga flyt­ ast úr umboðs­ráðnum og yv­ir í stýrið, sum so - í tøk­ um tíma - kundi hava heim­ ild til at siga stjóran úr starvi og tað við brestin. Og ikki umboðsráðið, sum annars á sinni hevur sett stjóran í starvið? Umboðsráðið var helst ov tungt hjá ávísum at dansa við. Hetta fjølmenta forum sum so mangan hev­ur sett føtur í spenni, táið landsmyndugleikarnir, ein­stak­lingar ella einstakir bólk­ar hava roynt at sláa egoistiska/politiska mynt av interkommunala felags­ skapinum. Munur á stjórum. Klæmint Weihe varð noydd­ ur til at fara so hvørt úr stýr­ inum í Føroya Banka, Undir­ sjóartunnilsfelagnum og Smyril Line, sum hann var biðin um at koma upp í vegna hansara kendu kvalitetir sum leiðari og skilamaður. Hann hevði hvørki søkt hesar nevndarsessir ella ”sleikt” seg politiskt fram til hesi álitisstørv. Hetta var greið tala. Við­ víkjandi Klæminti, altso. Men hvussu er við stjór­ anum á ÚF?, og sum eg eis­ ini havi stóra virðing fyri, sum ein av okkara bestu journalistum (eitt nú hansara sendingar í tøkum tíma um flogsøgu landsins). Han kann útmerkað væl muntra sær í nevndini í Føroya Banka, og síðani er hann eisini av landsstýrismanninum, Jógv­ani á Lakjuni, valdur til rættan monopolistiskan kringvarpsstjóra. Har er alt í lagið. Sig so tað! Og hvussu við post­verks­ stjó­r­anum o.fl.. Hvar er teirra serliga innsikt í projekt og tunlar? Og soleiðis kundi verðið hildið fram við tí ”betra slagnum” í almennu partafeløgum landsins. Men kanska er talan bara um: politiskan lit, vinir ella kenningar har ”mid­ delmådigheitin” verð­ur dyrkað, kunnu vit ein­faldu kanska spyrja, alt með­an kongressin dansar og pinnamatar-brigadan durvar á maktini. Leiðarar og lagnur Og hvørjar leiðarar vilja vit helst hava? Undirbrotlig hím? Anonymar kópakonur? Teir almennu høvdingarnar sært tú bara, táið okkurt gott er fyri góman fyri almenna rokning, ella táið búnin treingir til at luftast. Tó hoyra vit eitt vet til kring­varpsstjóran, táið hann telur kúlur í V-4, og tað er bara gott at hoyra, at onkur av leiðarum landsins er frammi og hampiliga klárur, so kanska skuldi Klæmint bara gingið runt og tagt og kanska lisið elmálarar av? Tað hevði helst verðið sooo hyggeligt, ha? Men tað ger hann ikki - enn. Todi Jónsson (flest mál í FCK) stendur heldur ikki við síðulinjuna og bíðar til at onkur hissini leggur ein bólt fyri føtur hansara. Í bókini ”Hugbirtingar” eftir Petur W. Háberg verður eisini sagt frá, hvussu teir ” miðalmátigu” feldu meg­in­ slóðaran á telefon- og elút­ byggingarleið landsins, Ólav av Heygum. Har stendur m.a. hetta:”Tað verður sagt, at táið sakførarin móti honum kom heim tann dagin, skuldi hann siga, orðarætt: ” Nu fik vi ham – Færøernes klogeste mand!” ” (Kennir nakar rák­ an aftur?) Alduorkuverkið Sev hevur alla tíðina verið við til at kanna og royna alt­ ernativar orkuleiðir, so sum vatn, vind, sól og alduorku. Eitt dømi skal lýsast her. Við bretsk/fø royska fel­agn­ um ”SeWave” vóru lunn­ar lagdir undir eitt aldu­orkuverk við Nýpuna í Vágum, og sum helst skuldi verða eina ”generatión” betri enn hitt heimskenda aldu­orkuverkið á Islay í Hebrid­unum. Hetta við initiativi frá SEV, og als ikki frá lands­myndugleikunum, fekst eitt hóskandi orkusamstarv í lag. Men her sær ikki væl út. Tí her krevst vituliga neyv vitan og kunnleiki til alduorku, elorku, tekniskt enskt mál, men her máttu Klæmint og Kr. Fríðrik koyrast út úr nevnd alduorkuverksins. Og inn komu aðrir stýrislimir, sum valla duga meiri av enskum máli enn tað, sum stendur í kenda brotinum í ensku lesibókini í 1. klassa:” I can hop, I can run” (og gævi teir gjørdu tað). Og hetta er vituliga í minna lagi, táið enskt er sam­­skiftismálið á øllum fundum, referatum v.m., og hetta eyðsæð á einum tekniskum enskum máli á rættiliga høgum støði. Uppsagnarskriv til hoyringar Hetta er eitt nýtt hugtak, sum ljóðar eitt sindur demo­ kratiskt, men í roynd og veru ofta minnir ikki sørt um skoðiprocessirnar í Sovjet í 1937. Avgerðin er longu tikin, restin er sjónleikur og tøgn. Ein torfør og lítið virðilig uppgáva. Hoyringarritið frá nýggja stýrismeirilutanum er turrgelt fyri jura, men rokað av tápiligum kenslum og kompleksum. Máliskan, mist álit, verður støðugt end­ur­tikin. Advokaturin, sum helst er pennaførari, er ikki júst nakar stílmeistari. Men hetta er heldur ikki lætt. Soðið er tunt. Suppubótin er, sum huppur á haru. Og salerið fyri ómakin helst avmarkað. Og so er heila kompleks- herferðin, av advokati SEV- stjórans, so dyggiliga smasja yvir aftur um netið til: tann eina og teir fýra og super- advokatin. Nakað um Klæmint Weihe Vit, sum hava starvast saman við Klæminti í áravís – bæði í umboðsráði, stýri og á ann­ an hátt - kenna hann sum ein gløggan og ágrýtnan leiðara, sum er væl dámdur av starvsfólkum felagsins og sum dugir væl at samstarva við fólk. Vælhýrdur. Og so er hann fyrst og fremst góður við SEV. Hann hevur sínar mein­ing­ ar, sum saktans kunnu mýkj­ ast, men sum heild eru tær væl undirbygdar við gløggskygni og sakligum argu­mentum. Og so er hann heldur ikki ”til sølu” fyri ymiskar tilvildarligar fidus-politiskar- maktpersónar. Hvørki innan vinnu ella politikk. Og hesum er vituliga ogn í, serliga í hesum døgum og fram til 2015, táið landið sambært løgmann skal teljast millum tey fremstu í heiminum. Hvør verður endin? El- og orkufelagið er eitt fyrimyndarliga rikið lutafelag, sum allar kommunurnar í landinum kunnu vera ernar av. Við støðugari framleiðslu og við solidariskum, sambær­ ligum og eins orkuprísum kring alt landið. Klárar SEV ikki nú at standa sína roynd við vaks­ andi mótstøðu frá lands­ myndugleikum, ávísum ”minnilutadiktaturi” og inn­ an­hýsis klandri, so býður fel­ agnum ikki bøtur. So einfalt er tað. Roynt varð á sinni at tala fyri, at bara ein brennistøð bleiv bygd fyri alt landið, men tað læt seg ikki gera, m.a. av ávísum royndum við avtalusviki og vanligum sundurlyndi. Sum nú er, hevur høvuðs­ staðarkommunan, sum eftir fólkatalinum stendur fyri umleið 40% av búskaparligu skyldunum hjá SEV, bert eini 30% av ávirkanini í um­boðsráðnum, og hevur henda størsta kommunan í landinum bara hevur 15% av ávirkanini í stýri felagsins. Landspartarnir Sandoy (3%) og Suðuroy (10%) hava eisini 15% hvør (altso 30% íalt) av ávirkanini í stýrinum, og sum nú stevna fram á vandaleið við uppsøgn av stjóra og eftirfylgjandi órógvi. Hvussu við systemábyrgdini? Endin kann tí lættliga verða, at felagið bara dett­ur sundur, og tá hevur Tórs­havnar kommuna sínar stór­driftarfyrimunir umframt ein greitt avmarkaðan kundahóp. Ávísir partar av hinum kommunum í landinum hava ávísar fyrimunir eisini, men við væl størri rakstrarøki at røkja o.s.fr.. Aðrar kommunur verða heilt illa fyri, men tann vissi taparin í allari uppgerðini og frameftir verður vituliga útjaðarin og tann einstaki brúkarin. Lat tað vera púra greitt. Og hvør verður tað tá, sum so skal taka sær av systemábyrgd samfelagsins á elorkuveitingarøkinum í ódnarveðri á degi og nátt? Hetta er ein annar átroðkandi spurningur, sum kommunurnar - og ikki landsmyndugleikarnir - sjálvbodnar hava tikið á seg nú hesa seinastu hálvu øldina. Men lætt verður tað ikki. Og langt, langt av leið er aðalmálið skotið: ”At føroyingar skulu ganga fram í øllum lutum!” SEV - enn einaferð í andgletti Arnstein niclasen