mikudagur 15. februar 2006síða 5

Nr. 33 - 15. februar 2006  Fólkatalið í Suðuroy er metlágt, men hend­an gongdin er galdandi fyri allar Føroyar, nú fráflytingin er størri enn tilflytingin. Fólk í miðstaðarøkinum merkja hetta bara ikki, tí tað er hagar fólkið, Ið er eftir, flytur, sigur Magni Laksáfoss, búskaparfrøðingur BÚSKAPUR OG ÍBÚGVATAL Theodor E. D. Olsen theodor@sosialurin.fo Herfyri frættist, at fólkatalið í Suðuroy er tað lægsta síðani einaferð í 1920’unum. Sambært tølum frá Hag­ stovu Føroya var fólkatalið í Suðuroynni í november í fjør 4.962 fólk, sum eru 75 fólk færri í mun til við ársbyrjan 2005. Í prosentum er talan um eina minking uppá gott og væl 1,5%. Hendan mink­ingin er 1 % størri enn minkingin var í Føroyum sum heild teir fyrstu 11 mánaðirnar í fjør. Í kreppuárunum fyrst í 1990unum minkaði fólka­ talið í Suðuroynni heilt nógv - frá umleið 5.900 fólkum í 1980unum til færri enn 5.000 fólk í 1999 - og kom fólkatalið í ár 2000 niður á 4.973 fólk. Eftir hetta vaks fólkatalið aftur nakað, og í 2002 var fólkatalið komið uppá 5.134 fólk. Síðan er fólkatalið støðugt minkað og er nú komið niður á 4.962. Í 1953, tá flest fólk búðu í Suðuroynni, búðu 6.314 fólk í oynni. Minkingin í fólkatalinum er fyrst og fremst orsakað av fráflyting. 68 fólk eru flutt teir fyrstu 11 mánaðirnar av 2005. Harafturat var burð­aravlopið teir fyrstu 11 mánaðirnar í fjør eisini negativt við 7. Hinvegin 52 vórðu børn fødd teir fyrstu 11 mánaðirnar, og er tað á sama støði sum í 2004. Nógv hevur verið tosað um, hvussu til ber at venda gongdini í Suðuroy. M.a. vórðu búskaparfrøðingurin Magni Laksáfoss og sam­ felagsfrøðingurin Jógvan Mørk­øre í fjør við í eini so­nevndari vakstraravtalu fyri Suðuroynna. Magni Laksá­foss greiðir frá, at teir heldur valdu at vera við í eini økisavtalu enn eini ætlan, tí ein avtala er bindandi fyri partarnar, sum eru við, og ein ætlan verður ikki altíð til veruleika. Tað eydnaðist at fáa allar komm­unurnar í oynni at semj­ast um seta 250.000 krón­ur í hesa vakstr­ar­av­talu, men táverandi inn­lendismálaráðharri, Jógv­ an við Keldu havnaði upp­ skot­inum og valdi ikki at seta 250.000 krónur í projektið, og tí varð ikki arbeitt meira við hesum. Sum dømi um partar í slíkum avtalum nevnir Magni Laksáfoss Lands­stýr­ ið, kommunurnar, Fróð­skap­ arsetrið, sum øll skuldu fingið ymsar uppgávur at hildið seg til. Ætlanin var ikki at senda tveir gransk­ar­ar til Suðuroyar, sum hann tekur til, men heldur at virka sum meklarar mill­ um partarnar, ið høvdu gjørt avtalur um, hvussu vinnulívið skuldi skipast, sigur Magni Laksáfoss. Ávirkar alt landið Hann metir tó ikki, at Suð­uroyggin longu er afturúrsigld. – Gongdin í Suðuroy kann væl steðgast, men tað krevur ein vilja at gera tað, sum er neyðugt, sigur hann. Sum er, er burðaravlopið sum nevnt neiligt, og fólk flyta av oynni, og tilflytingin er ov lítil. Harafturat eru ov fá ung konufólk í oynni, tí vinnulívið í økinum ikki megnar at bjóða fólki arbeiði. Men sambært Magna Laksá­foss er gongdin í Suð­ uroy ikki nakað eindømi, tí hetta er nakað, sum er við at henda við øllum Føroyum. Í løtuni er fráflytingin úr Føroyum nevniliga størri enn tilflytingin. Heilt ná­greiniliga hevði so­kallaða nettotilflytingin fyri allar Før­oyar frá januar til november í fjør eitt undirskot upp á 462 fólk. Sambært Magna Laksá­foss merkist hetta tó ikki inni á meginøkinum, tí tað er hagar, tey, ið eftir eru, flyta. Gongdin hevur nevniliga verið tann, at vinnur sum rækjuvinnan, alivinnan, flakavinnan og aðrar vinnur ikki hava borið seg væl ella eru farnar av knóranum, og Magni Laksáfoss spyr retoriskt, hvussu nógvar vit hava fingið ístaðin? Svarið er onga, og tí metir hann, at um verandi gongd heldur fram – og eingin kreppa kemur inn í millum – er burðaravlopið komið niður á null í Føroyum í 2037, tvs. at eins nógv børn verða fødd, sum fólk doyggja. Um ein kreppa kemur, kemur hetta sjálvandi at ávirka frá­ flytingina upp aftur meira, og Magni Laksáfoss vísir á, at eftir kreppur eru kvinnur ikki líka raskar at flyta heim aftur sum menninir, og hetta kemur somuleiðis at ávirka barnatalið. Men eisini uttan kreppu, verður gongdin sum nevnt álvarsom fyri Føroyar, tí hóast burðaravlopið kemur niður á null, so broytast onn­ ur viðurskifti ikki. Eitt nú vísa framrokningar, at um 30 ár verða 12000 pensi­ ón­­istar í Føroyum í mun til 6000 í dag. Um 3000 av hes­­­um fara at hava tørv á røkt­­arheimsplássi, so vita vit, at tað krevst hálvtannað starvsfólk til hvørt búfólk á røktarheimi, og merkir hetta, at 5000 fólk skulu starvast á røktarheimum og ansa eftir teimum gomlu. – Um 10-15 ár síggja vit tað, og um 30 ár eru vit inni í prosessini, sigur Magni Laksáfoss. Hetta fer at krevja nógv av okkara vinnulívi. Sjálvandi verður støðan ein onnur, um oljuvinnan gerst veruleiki, men so er talan eisini um eina heilt nýggja støðu. Vinnutyssi, demografi og olja Seinasta heyst legði Bú­skaparráðið fram tema­ frá­greiðingina “Tøknilig menning og vælferð”, har meirilutin í ráðnum mælti til, at føroyingar eiga at skunda sær at taka meiri tøkni í brúk, sum verður uppfunnin í útlandinum, og tillaga hana til føroysk viðurskifti. Magni Laksáfoss, sum eis­ini er limur í Bú­skap­ ar­ráðnum, var grund­ leggj­­andi ósamdur í hesi ráð­­geving, og skrivaði sjálv­­ur eitt minnilutaálit, har hann mælti til at velja sonevnd vinnutyssi og satsa uppá, granska og menna útbúgvingar innan tey tyssi, vit velja. Hetta var eisini ein partur av vakstraravtaluni, sum arbeitt var við at seta á stovn í Suðuroynni, men sum datt niðurfyri, tá Landsstýrið ikki vildi vera við. Í hesum døgum er aðal­ orðaskifti í Løg­ting­inum, har eitt av slagorðunum í uppskotinum frá vinnu­mála­ ráðharranum er, at “gera tað, ið vit duga best”. Magni Laksáfoss hevur tó hug til at venda hesum á høvdið og siga, at tvørt­ur­ ímoti skulu vit vaksa út frá tí hesum. – Hinvegin skulu vit víðka um tað, vit eru góð til, sigur hann. Magni Laksáfoss ger nógv burtur úr at finna søgulig dømi um lond har vinnur ikki hava endurnýggjað seg, og fólkatalið er mink­ að, og lond,eru sum hava endurnýggjað seg, og byrjað at vaksa aftur. Dømi eru Hetland og Hebridurnar, sum minkaðu niður eina helvt eftir eini øld, og Írland, har helvtin av íbúgvunum hvurvu eftir hálvari øld. Út frá hesum ber til at síggja, hvør loysnin fyri tílík øki. Loysnin er tí sambært Magna Laksáfoss sokallað vinnutyssi, har vinnur, ið so ella so hava ávís til­knýti, verða skipaðar. Sum dømi nevnir hann trol, trollemmar, heilivág í fiskaolju og ferðavinnu við fiskiáhugaðum ferðafólki sum møguligar vinnur við tilknýti til fiskivinnuna. Eisini nevnir hann tøkni, ið t.d. er við at spara olju, sum eina framtíðar vinnu, ið lív skuldi verið lagað. Sum heild nevnir hann tríggjar faktorar, ið hann metir sum avgerandi fyri, um Suðuroyggin og – í framtíðini – Føroyar, skulu klára seg. Tey eru vinnu­­tyssi, demografi - ið m.a. er burðaravlop og fólkasamanseting – og olju­ prísurin, sum helst verð­ur trífaldaður innan 2010. Málar ikki ræðumynd Magni Laksáfoss undir­ strik­­ar tó, at tað ikki er upp­gávan hjá honum sum bú­skaparfrøðingi júst at velja, hvørjar vinnur, talan skal vera um, men at ráðgeva um ein karm, har vinnutyssi kann skipast innanfyri. Hann metir tó, at tað eru øki, har ætlanir eru lagdur um vinnutyssi, t.d. í Finnlandi og Írlandi, har búskapurin hevur klárað seg best. – Vit halda fyri eyguni og hyggja bara í lærubøkurnar, har marknaðurin klárar alt. Men marknaðurin klárar ikki alt, og tey londini, sum hava klárað seg væl, hava stýrt vinnuni og skipað vinnutyssi. – Fólk siga, at tað at selja kvoturnar er at selja tilverugrundarlagið úr Suðuroynni. Men trup­ul­leik­in er eisini, at man ikki útviklar vinnurnar, sigur Magni Laksáfoss. Spurdur, um hann ikki er við til at mála eina ræðumynd við sínum forsagnum, sigur hann, at vit gloyma ov lætt, um vit ikki lesa søguna. Hann undirstrikar, at Føroyar eru ikki nakað eindømi, tí gongdin við, at fráflytingin økist, er púra vanlig og nevnir enn einaferð Hetland, Hebridurnar og Írland. – Tað verður tungt at venda gongdini í Suðuroy, og tað hevði verið lættari at gjørt tað longu í 70’unum, men hugsunarhátturin tá var, at hví skuldi man tað, spyr Magni Laksáfoss og fýlist á handafaringina ab vinnustýringini. Hann nevnir eisini, at tað sálarliga er hart fyri eitt fólk og samfelag at reisa seg, um ein er niðri í aldudalinum. – Hvørja ferð okkurt grenj hevur verið, hevur man bygt eitt berghol, men tað byggir einki land, sigur Magni Laksáfoss, og sipar til, hvussu undirstøðukervið eigur at verða lagað til tær vinnur, sum eru. Heldur ikki metir hann túratalið hjá Smyrli vera altavgerandi fyri vinnulív í Suðuroy. – Fakliga er Smyril ein forðing, sum ikki má vera ov stór. Spurningurin um túra­­talið hjá Smyrli er sama tankagongd sum sum tunl­ arnir. Fyri mannin, sum brúkar meyl, kann tað gera tað sama, sigur Magni Laksáfoss. Hann vísir á, at í fiski­ vinnu­samfelagnum vórðu neyst og bedingar bygdar, og í fiskivinnusamfelagnum eru bryggjur og havnir bygdar, men Magni Laksáfoss spyr, hvat bygt verður til komandi vinnur. – Vit hava 1000-1500 sjó­menn í dag í mun til 3- 4000 sjómenn í 50’unum, tí skipini eru meira effektiv í dag. Eru tað so havnir vit hava brúk fyri? Hann ætlar sær ikki at heita á nýggja landsstýrismannin í innlendismálum um at veita eina nýggja játtan á fjórð­ ingsmillión til verk­av­talu í Suðuroy, hóast nýggi ráðharrin er sjálvur er suðuroyingur, tí eitt nýtt útspæl má koma frá tí partinum, sum segði nei, og tað er landsstýrismaðurin, sigur Magni Laksáfoss, ið heldur tað vera spell, at økisavtalan í Suðuroy datt niðurfyri. Spurdur, um ein partur av orsøkunum til fráflyting eru vantandi mentanarlig tilboð, sigur Magni Laksáfoss, at hesi sjálvandi hava nógv at siga, og at tað er trupult at fáa vælútbúgvið fólk, sum hava lisið í einum stórbýi, at støðast um eingin biografur, sjónleikarhús og tílíkt er. Hinvegin vil hann vera við – við eini smílandi tilsiping um, at búskaparfrøðingar altíð bera orð orð fyri at vera kyniskir – at tað er tað basala um fólk mettast, ið er avgerandi fyri, um fólk ikki flyta úr einum staði. Fráflytingin úr Suðuroy er bara byrjanin fyri allar Føroyar Magni Laksáfoss ávarar um, at gongdin í Suðuroynni fer at raka allar Føroyar Um 30 ár verða 12000 pensiónistar í Føroyum í mun til 6000 í dag. Siga vit, at 3000 av hesum fara at krevja røktar­heims­ pláss, so vita vit, at tað krevst hálvtannað starvs­fólk til hvørt búfólk á røktarheimi, og merkir hetta, at 5000 fólk skulu starvast á røktarheimum og ansa eftir teimum gomlu” ” – Vit halda fyri eyguni og hyggja bara í lærubøkurnar, har marknaðurin klárar alt. Men marknaðurin klárar ikki alt, og tey londini, sum hava klárað seg væl, hava stýrt vinnuni og skipað vinnutyssi. – Fólk siga, at tað at selja kvoturnar er at selja tilverugrundarlagið úr Suðuroynni. Men trupulleikin er eisini, at man ikki útviklar vinnurnar ” – Vit hava 1000-1500 sjómenn í dag í mun til 3-4000 sjómenn í 50’unum, tí skipini eru meira effektiv í dag. Eru tað so havnir vit hava brúk fyri? ”