mikudagur 8. mars 2006síða 11

Nr. 48 - 8. mars 2006 11 Hvussu langt eru vit kom­ in ávegis í demo­krati­ser­ ingsprosessini í Føroyum anno 2006 kunnu vit av røtt­ um spyrja? Hvussu langt ætla vit okk­ um at koma víðari í menn­ ingini av samfelagnum við visjón 2015, tá nærum helvtin av Føroya fólki er úti­hýst uppá forhond? Hvussu skulu vit fáa fjøl­ broytni og nýhugsan inn í nakra ætlan tá visjóns­bólk­ arnir eru “mannaðir” við 75 % monnum og bert 25 % kvinnum? Hvussu ætlar Føroya løg­ maður at náa málunum um heimsins fremstu tjóð 2015, tá hann gongur á odda í úti­hýsanini av helvtini av teim­um menniskjaliga til­ feing­inum vit hava í land­ in­um? Við 7 monnum í lands­stýrinum, sum hann sjálvur setur, 4 monnum í løgtingsins formansskapi, 7 monnum sum formenn fyri tingnevndirnar í løgting­in­ um, 6 monnum sum formenn í flokkunum á tingi, og vit kundu hildið á fram í einari langari røð afturat, og svarini vóru tey somu. Hesar og nógvar aðrar spurningar kunnu vit seta landsins leiðara. Men vera teir svaraðir á nøktandi hátt? Neyvan. Onkur hissini undanførsla og seinast, ein nevnd sum skuldi stuðla upp­undir øktan leiklut hjá kvinn­um í politikki, har løg­tings­kvinna, sum var vald at standa á odda fyri arbeið­in­um, mátti lata sessin frá sær, tí hetta var ímóti stýriskipanini. Um nakar politiskur vilji var at gjøgnumføra hetta arbeiði, so kundi løgtingið valt t.d. grein 25 nevnd at gera tað, men enn er onki hent. Hvar er demokratiið ? Tá spurt verður um vit á Før­­oya Løgtingi sleppa at taka støðu til hættir at bøta um kvinnuumboðanina í ting­­­in­um, verður hetta blankt av­víst. Bæði frá lands­­­stýris­mann­in­um, men eisini við breið­um stuðli frá ting­­monn­­um. Altso í parla­ mentinum, sum hevur lægstu kvinnuumboðan í øllum Skandinavia, sleppa vit ikki ein gang at hava orðaskifti um og taka støðu til hvussu demokratii kann mennast og helvtin av Føroya fólki kann fáa størri politiska ávirkan. Ikki fyrr enn kvinnur og menn í samfelagnum í felag síggja týdningin av at hava eina so fjølbroytta umboðan í valdsbýtinum sum til ber, kunnu hesi viðurskifti broyt­ ast. Hvussu hetta kann gerast eru nógv boð uppá. Eitt upp­ skot er at gera Føroyar til eitt valdømi tí á tann hátt javnsetur tú allar atkvøður­ nar í landinum og harvið bøtir tú um møguleikan hjá kvinnunum tí nú er tað hjá teimum stóru flokkunum í øllum førum 7 og 8 fólk sum vera vald, og uppá landsbasis eru altíð kvinnur millum hesi 7, 8 fólkini. Ein annar háttur er at krevja at tað verður uppstilla javnt av báðum kynum á øllum listum til løgtingsval. Hetta verður eisini mett at bøtt um støðuna, men er kanska meira ivasamt. Raðfesta valevnini á list­ unum hjá flokkunum áðrenn valið, verður gjørt í Íslandi við góðum úrslitið, og kundi kanska verið eina roynd vert. Og so er eisini møguleiki at geva veljarunum tvær at­kvøður í part, og hevði hetta verið eitt amboð at javna um­boð­an­ina í mun til atkvøð­urnar. Samanumtikið, er po­lit­ isk­ur vilji at bøta um demo­ kratiið, eru møguleikarnir nógvir, men fyritreytin er, at loyvt verður at skifta orð um henda spurning javnsett við aðrar politiskar spurningar í føroyska samfelagnum. Nógv fólk minnast neyvt, hvar tey vóru stødd, hvat tey gjørdu, og hvat tey hugsaðu ta løtuna í 1963, tá ið tey fingu boðini um, at John F. Kennedy var bæði skotin og deyður. Soleiðis var hjá mær ta ferðina, men eg minnist eis­ ini í smálutum, hvar eg var stødd, hvussu alt var vorð­ ið uttan um meg, og hvat eg hugsaði og føldi, tá ið út­varpið ein døgurðatíma fyri fáum árum síðani ein sól­fyltan dag segði okkum frá, at Føroya løgmaður hevði givið amerikonskum bumbuflogførum loyvi at flúgva gjøgnum føroyskt loft­rúm á veg til Afganistan í kríggj! Við hetta fyrsta høvið vit fingu at vísa, hvørji vit í veru­leikanum vóru, fóru vit eftir høvdinum beint í dýkið. Dirvisleys vaskaðu vit hend­ ur í staðin fyri at rætta okkara medmenniskjum tær. Og so blíva vit bara við og versna, eisini tá ið tað er greitt fyri øllum, hvat tað veruliga er, vit hjálpa okk­ ara sameindu við, í øll­um førum at døma eftir tí eftir­ lati sum meirilutin í uttan­ ríkispolitisku nevnd Føroya Løgtings júst hevur samtykt framhaldandi at geva tí ameri­ kanska herinum. Einaferð var tó millum før­oyskar og aðrar norður­ lendskar kvinnur ein rørsla, ið kallaði seg Kvinnur fyri Friði. Tær skipaðu seg tvørt­ur um allar bólkingar í samfelagnum, tær kravdu, at vápnamilliardirnar vórðu brúktar til mat, og tær savn­ aðu upp á stutta tíð undir­ skriftir um alt landið frá meiri enn triðinginum av øll­um kvinnum í Føroyum eldri enn 15 ár. Og síðani handaðu tær táverandi aðal­ skrivaranum í ST, Kurt Wald­ heim, alla rúgvuna á Altjóða Kvinnuráðstevnu ST´s, sum var hildin í Keypmannahavn í 1980. Tá kundu føroyskar kvinn­ ur saman við landsmonnum sínum ennisfattar styðja seg til tær einmæltu løg­tings­ sam­tyktirnar, ið kravdu, at Føroyar vóru verandi utt­an­ veltaðar í øllum krígs­støð­ um. Men hvørjum er tað nú, ið vit so altráð og tankaleys gera alt fyri at tekkjast og verða partur av? Hví bera vit okkum soleiðis at? Og hvussu ímynda vit okkum, at hesi viðurskifti við Føroyum sum íbundnum fíli verða í 2015? Harra Edmund Joensen, løgtingsformaður. Eftir eina sera væleydnaða og væl fyriskipaða roynd at skipa fyri Ungdómstingið á Føroya Løgtingi í vetur, fari eg at heita á løgtingsformannin um eisini at skipa fyri, at eitt Kvinnuting verður hildið á Føroya Løgtingi í hesum árin­um. Nú samgongan er samd um at arbeiða fyri at økja um leiklutin hjá kvinnum í politikki, hevði verið hósk­ andi eisini at tikið táttin upp á Føroya Løgtingi, og er hetta eisini í trá við niðan­ fyri standandi samtykt sum løgtingið gjørdi 20. oktobur 2005 har millum annað stendur soleiðis: “Løgtingið tekur undir við, at landsstýrismaðurin setur eina nevnd at arbeiða fyri, at kvinnur fáa ein øktan leiklut í at taka politiskar avgerðir. Nevndin skal skipa fyri tvør­politiskum tiltøkum til tess at økja um leiklutin hjá kvinnum í politiskum av­gerðum, so talið á kvinn­ um á Løgtingi og í komm­ unustýrunum økist, og  um­boðanin samsvarar á leið við umboðanina í hinum Norð­ur­londunum.  Endamálið við hesum upp­skoti til samtyktar er at seta eina nevnd, sum skal skipa fyri tvørpolitiskum til­tøkum til tess at økja um talið á kvinnum á Løgtingi og í kommunustýrunum kring landið. Vónandi kann eitt úrslit av hesum arbeiði verða, at umboðanin á leið verður í sam­svari við um­ boð­an­ina í hin­um Norður­ londunum, sum er væl hægri enn í Føroyum. Í Altinginum eru 28,5% kvinnur, í Fólkatinginum eru 36,9% kvinnur, í Ríkis­ degnum eru 45,3% kvinnur, í Stórtinginum eru 36,4% kvinnur og í Landstinginum 35,4% kvinnur Í Føroyum var kvinnuliga umboðanin á tingi eftir løg­ tingsvalið í 1998 12,5%, eft­ir løgtingsvalið í 2000 var kvinnuliga umboðanin 12,5%, og eftir løgtingsvalið í 2004 var kvinnuliga um­ boðanin 9,4%.”   Endamálið við einum slík­­um Kvinnutingið kundi verið eins og við Ungdóms­ tinginum har formaðurin so væl hevur orða setningin: • at geva kvinnum størri inn­ lit í fólkaræðið • at læra kvinnur at vera ein virknari part av fólka­ræð­ inum • at vísa kvinnum í prak­sis, hvussu avgerðar­manna­ gongd­ir virka í einum fólka­­ræði • at geva kvinnum innlit í, hvør leikluturin hjá Løg­ ting­in­um er, og hvat ar­beið­ ið hjá Løgtinginum fevnir um Hetta verður gjørt við tí fyri eyga at varðveita og menna eitt virkið fólkaræði, og at tað framhaldandi kann vera ein liður í útbúgvingini og menning av kvinnum til at gerast virknar í politikki. Sum løgtingsformaðurin í røðu síni tá Ungdómstingið var sett bar fram segði so­leið­ is : Demokratiið – fólkaræðið – er nakað av tí dýrabarasta, vit eiga. Fólkaræðið er ikki nakað, sum er givið einaferð fyri allar tíðir, ella nakað, sum kemur av sær sjálvum. Tað er ein skipan, sum øll dagliga mugu virka fyri, fara væl um og verja. Løgtingið sjálvt er hornasteinurin í okkara fólkaræði. Við hesum vælaorðum í huga fari eg at heita á formannin um at skipað verður fyri ein­ um Kvinnutingið í hesum árinum. Almenn áheitan á løgtingsformannin um at skipa fyri Kvinnutingið á Føroya Løgtingi Løgtingskvinna Heidi Petersen Bumbur yvir Føroyum 8. mars 2006 Bergtóra Hanusardóttir Rættindi hjá børnum Søguliga gongdin í broyt­ ingin í rættindum og skyld­ um hjá børnum, hava ver­ið nógvar og umfatandi sein­ astu øldina. Frá at hava verið rokn­ aði sum ognarlutir hjá for­ eldrum, har børnini skuldu vera við sum arbeiðsmegi at breyðføða familjuna, og foreldur gjørdu við tey sum teimum lysti, til seinni, har foreldrum var álagt at senda tey í skúla, og til okk­ara tíð, har øll børn hava rætt til skúlagongd og út­búgv­ing, og foreldur hava lógarásettar skyldur at forsyrgja barninum til tað er 18 ár, er stórt framstig. Orsøkin at leggja uppskot fyri tingið at lóggeva móti revsilsisrættinum eru mang­ ar, men høvuðs­or­søkin er eftir míni metan, at tað er ein fyritreyt í virðingina av tí einstaka menniskjanum, at tú ikki fremur harðskap, hvørki likamligan ella sálar­ ligan. Tá børnini altíð eru tey veikastu í støðum mót­veg­ is teimum vaksnu, eig­ur teimum at vera lógar­ tryggja verja móti ágangi. Í dag hevur tú ikki loyvi at sláa ella fremja harðskap móti øðrum vaksnum menn­iskjum. Eisini djór­ ini eru vard av einari djóra­ verndarlóg, men enn eru børn okkara ikki vard í nakr­ari lóg móti at verða sligin ella útsett fyri øðrum likamligum harðskapi. Á ungdómstinginum í februar í ár løgdu næmingar frá 9. a í Eysturskúlanum fram uppskot um at av­­taka revsilsisrættin og vóru argu­ mentini tey førdu fram í sambandi við lógar­upp­ skotið bæði nógv og góð, tey søgdu m.a. : Tað er ósunt fyri børnini at verða sligin! Børnini læra, at harðskapur er ein háttur at loysa trupulleikar/ konfliktir uppá! Børn eru veikari og kunnu ikki verja seg! Hvar er markið fyri, nær talan er um harðskap og um varisliga likamliga revsing? Børnini missa sjálv­sálitið og fáa sálarlig arr! Tað er loyvt at sláa børn, men ikki djór og vaks­ in fólk! Foreldrini eiga at verja barnið – barnið er ikki teirra ogn, tí fólk kunnu ikki eigast! Børn hava rætt til virðiliga viðferð! Vaksin, sum sláa børn, skulu á skeið í at vera foreldur! Tað er mannminkandi og eyð­mýkj­andi at verða sligin, bæði hjá vaksnum og børnum! Tað er tekin um veikleika ikki at kunna práta eitt barn í lag. Verja móti harðskapi Eisini er tað ein manna­ rætt­ur hjá børnum at vera vard móti harðskapi. Ì ST barna­rætt­inda­sátt­mál­ anum frá 20 . november 1989 verður m.a. staðfest at staturin skal verja barnið um tað verður mishandla. Annars stendur nógv annað áhugavert í hesi somu yvir­ lýsing, eitt nú at børn hava rætt til privatlív og foreldur eiga til dømis ikki at lesa brøv hjá børnunum, børn hava rætt at vita hvat fyri­ ferst í heiminum og tí eig­ur at hava atgongd til bløð, sjónvarp, útvarp og bøkur, og børn hava rætt at hava sína egnu meining og hendan skal virðast. Meira um barnarættindasáttmálan kann lesast á heimasíðuni hjá www.detsidsteord.dk Annars mælti Norður­ landaráðið í 1982 lima­ lond­unum at taka av henda revsilsisrætt. Arbeitt verður í løtuni við uppskotið at leggja fyri tingi, sum skal av­taka revsilsisrættin hjá for­eldr­ um av børnum teirra. Í hinum norðanlondun­um var hesin revsirættur avtikin við lóg fyrst í undangongu landinum Svøríki í 1979. Í Finnlandi var lógin avtikin í 1983 og í Noregi í 1987. 10 ár seinni var lógin so avtikin í Danmark, altso í 1997, og nú verður so høvi hjá Føroya Løgtingi at gera tað sama. Vóni at uppskotið fær góða og jaliga viðgerð í løgtinginum, so vit eisini her kunnu teljast millum heimsins fremstu tjóðir. Ikki loyvt at sláa børn Uppskot fyri tingið um at avtaka revsilsisrættin hjá foreldrum. Helvtin av Føroya fólki útihýst Løgtingskvinna Heidi Petersen Løgtingskvinna Heidi Petersen