mánadagur 13. mars 2006síða 11

Nr. 51 - 13. mars 2006 11 – Eg tori við stórari vissu at siga, at vanlig fólk eru rættuliga líkaglað um, hvussu lutfallið er millum tað, tey gjalda í kommunuskatti og landsskatti ella øvuðgt. Tað sum telur er samlaða skatta- rokningini, sigur Poul Michelsen, løgtingsmaður Fyrispurningurin hjá Jørgen Niclasen til Bárð Nielsen er tó viðkomandi. Tað at skatta­ upp­gerðin vísir, hvussu nógv verður goldið í lands­skatti, og hvussu nógv í komm­ unuskatti er í fínasta lagi. Men fyrispurningurin hevði eitt týðuligt yvirorðnað sikti – nevnliga at gera eina roynd at lovprísa landsins fíggjar- og skattapolitik upp á bekostning av teimum føroysku kommununum. Landið hevði lækkað skatt­ in, meðan kommununar hækk­aðu skattin í fleng!! Fólkaflokkurin stendur í front, tá tað snýr seg um at leggja uppgávur út til komm­ununar. Fólka­flokk­ ur­in vil skapa álit millum løg­ting og kommunur í hesi sera týdningarmiklu gongd – í teirri sannføring, at tá kommununar yvirtaka máls­ økir, sum natúrliga hoyra nær­ samfelagnum, verður tæn­­astan munandi betri. Hetta hava vit longu fingið prógv fyri. Tí er tað sera óheppi, at fólkaflokksmenn - umvegis fyrispurningin – renna sam­an við javnaðarmonnum í eini misálitisherferð á ætlanina um at leggja uppgávur út til kommununar at røkja. Hetta gagnar ikki okkum, men er »søti« musikkurin í oyrunum á javnarpolitikkarum, sum goyma sterkar kreftir ímóti kommunalari menning – og hetta hoyrdu vit av tingsins røðarapalli henda dagin. Ætlanin við at flyta upp­ gávunar út til kommununar eru m. a. at fáa virksemi spreitt kring landið, fáa tætt­ ari samband við borgaran og geva kommununum nýtt og fjølbroytari innihald og ikki minnst at flyta land­­sins pen­ ingarensl frá landskassanum til komm­unukassarnar. Men bæði Óli Breckmann og Jørgen Niclasen eiga at vita, at kommununar í sam­ ráðingunum um yvirtøku hava góðtikið, at tær – tá tær yvirtaka málsøkir – bert fáa pening fluttan yvirum svarandi til tað tænastustøðið, landið hevur yvirtøkudagin. Øll menningin og hækkaðan av tænastustøðinum skulu kommununar bera einsa­ mallar. Eg eri sannførdur um, at nýggja uppgávubýtið mill­ um land og kommunu, er eitt vinnaraprojekt fyri all­ar partar – fyri land, komm­ unu og ikki minst fyri borg­ ar­an. Tí haldi eg, at fyri­ spurningurin um broytingar í skattauppgerðini – sæð í mun til hvussu orðaskiftið fall út – á ongan hátt gagnaði politikki Fólkafloksins í hes­ um máli. Tað er ongin botnur í pá­ stand­inum um, at kommunur og kommunupolitikkarar ikki eru minst líka dugnaligir og ábyrgdarfullir at umsita skattin hjá hvørjum einstak­ um borgara, og tingmenn eru tað! Hesa somu fatanina hava fólk flest. Spurnartekin kann kanska eisini setast við, hvørt tað er rætt, at eitt so lítið land sum okkara skal ‒ skapa eina skrivandi elitu. So langt eru vit als ikki komin. Vit mugu grulva, áðrenn vit kunnu ganga, sigur Dagny Joensen, rithøvundur, sum ger viðmerkingar til kjakið um Mentanargrunn Landsins T að er áhugavert, at kjak­ ið um møguleikarnar hjá skrivandi fólki er kyknað á føroyska mentanarpallinum. Umstøðurnar at menna og stimbra rithøvundar hevur kanska ongantíð áður verið so fáum til gagns sum nú á døgum, hóast samfelagið annars er komið fyri seg sein­ astu árini. Tað prógva upp­ lýsingarnir, sum Jústinus Eid­esgaard herfyri leitaði fram. Takk til vinmannin fyri tað. Um tað er stuðulsskip­an­in og reglurnar í Ment­anargrunni Landsins, sum er orsøkin, er torført at meta um. Givið er tað, at menniskjansliga saman­setingin í nevndini er ein orsøk, al tann tíð at tað eru tey, sum gera av, hvat vit føroyingar skulu meta sum góð ella vánalig avvrik hjá skrivandi fólki. T ó skal havast í huga, at tað er politiska skipanin, sum hevur ábyrgdina av, hvussu høgt hon prioriterar bókmentirnar, og hvønn leik­ lut tær hava fyri eitt fram­ komið samfelag. Tað var tann tíðin í sjeyti­­ár­un­ um, tá tað var sum at spæla við eld at dytta sær til at nýta skrift­málið. Tað sokallaða fróð­skaparføroyska málið var í stoypiskeiðini, og Gud náði tann, sum av óvart ella av misgávum setti eitt komma skeivt ella brúkti skeiva orð­ing. T að førdi við sær, at fólk nærum ikki tordu at festa orð á blað. Tað mis­ eydnaðist og er kanska ein orsøk til, at skriftmálið er fátækrari í dag, enn tað ann­ ars hevði verið. Hetta eyðkenni tykist nú at vinna frama aft­ur, tá hugsað verður um skriv­andi elituna. Bert tey útvaldu fáa stuðul og hervið møguleikan. Tað er eisini ein forðan fyri nýskapan og margfalni í bók­ mentum okkara og minnir um orð­ing­ina ”vágafúsan kapi­tal” innan vinnulívið, sum var so nógv frammi í kreppu­árunum. T að er júst eksperiment­ ið, sum kann føra til okk­ urt nýskapandi, sum kann geva afturljóð á mentanar­ pallinum. Tað áttu vit sum fólk at verið so mikið at okkum komin, at vit høvdu dirvi og mót at viðganga. Um føroyska samfelagið er so fátækt, at tað ikki hevur ráð at stuðla sínum rithøvundum í hesum føri, hendir júst tað, sum vit ikki vilja viðganga – nevniliga, at alt stendur í stað, og at fólk ikki hava hug ella orku at lesa tað, sum verður giv­ ið út. Tað forðar fyri fram­ burði. Eg veit ikki, um rithøv­undar eru so nógv øðr­vísi enn onnur fólk, men bert tað at sápla alt niður, sum onnur gera, fyri síðani at reypa sær av at verða størsta skald seinastu 40 ár­ini, tykist at vera nóg mik­ið til at fáa arbeiðsfrið í ára­vís. At ein rithøvundur skal fáa 800,000 krónur í stuðli yvir fimm ára tíð­ar­skeið, er fyri onnur, sum einki fáa – óhoyrt, og skapar gróðrarbotn fyri undir­luta­ kenslum og ábreiðslum, sum ikki áttu at vunnið frama innan bókmentir okk­ ara. T að verður so ongantíð til nýbrot innan føroyska mentan. Líta vit frameftir, og sama stuðulsskipan verð­­­ur gald­ andi, kunnu vit kanska meta um fram­tíð­ar út­lit­­ini fyri bók­ment­um okk­ara so­leiðis: Út­reiðsl­ur­­nar fyri nýskapan á bók­menta­­økinum fara at kosta eins nógv og eitt hampuligt skip. T á er greitt, at vit skulu bíða í nógv ár eftir at føroyski bókmentaheimurin verður ríkaður og kemur á nøkurlunda hædd við tað, sum onnur lond bjóða sínum lesararum. Spurnartekin kann kanska eisini setast við, hvørt tað er rætt, at eitt so lítið land sum okkara skal skapa eina skrivandi elitu. So langt eru vit als ikki komin. Vit mugu grulva, áðrenn vit kunnu ganga. Vit kunnu ikki dúva upp á teir góðu, gomlu rithøvundarnar og skaldini, sum løgdu lunnar undir før­ oysku bókmentirnar. Ivaleyst hava vit eisini brúk fyri at menna og stimbra so nógvar ungar og gávu­rík­ar rit­høv­und­ar, sum til ber, sum við sínum avrik­um við tíðini kunnu prógva, at teir hoyra til teir bestu her á landi. – Av og á hava umboð fyri politisku flokkarnar á løgtingi nortið við kommunala sjálvræðið í sínum umrøðum, og tá kann talan hava verið um mál av ymiskum slag, í hesum tíðum oft­ ast mál, har fíggingin verður býtt millum land og kommunur, skrivar Lisbeth L. Petersen, løg­ tingslimur Tá so er, sær tann sum fylgir við skjótt eina linju føra aft­ ur til politiskt endamál av onkrum slag. Við hvørt er tað ein partapolitisk hugsjón, ið livast skal upp til, og tað er ein erlig sak; við hvørt er tað lokalur áhugi, og eru grundgevingarnar góðar, er heldur onki at havast at í slíkum føri, men onkuntíð hómar tú nakað annað aftan­ fyri, sum eg ikki meti eigur at krógvast burtur. Sum fyrrverandi kommu­ nalpolitikari havi eg eins og onnur eitt vakið eyga, tá tað snýr seg um at leggja mál frá landi til kommunur. Tað ber til at flyta Eg gangi fult inn fyri, at tað skal vera møguligt at flyta mál yvir til kommunurnar, tá semja kann gerast um tað. Hetta tænir í næstan øllum førum borgarunum best. Í alt ov langa tíð høvdu vit eina óhóskandi kommunulóg, ið var ein stór forðing fyri kommunalari menning, tí við umleið 50 kommunum, har hin størsta hevði mill­ um triðing og helvtina av saml­aðu íbúgvunum í land­ in­um, kundi umstøður og arbeiðsháttur ikki saman­ berast. Sjálvandi vóru møgu­leik­arnir at umsita mál kommu­nalt ikki teir somu í eitt nú Tórs­havn­ar kommunu sum t.d. í Saks­ un­ar kommunu, fyri bert at nevna eitt dømi. Tá tú nú fær ánilsi um, at endamálið hjá summum landspolitikarum í dag fyrst og fremst er at fáa landsins fíggjarlóg at síggja ”betri” út, og argumentið er skattalætti, ið skal kunna prógvast, so fara ávaringarlampurnar at blunka! Hatta er ikki nóg gott ! Orsøkirnar ? Nógvar orsøkir eru til at lata kommunurnar umsita al­mennar tænastur, tá tær hava orku til tess. Landið eigur at seta rammur við krøvum, ið skulu uppfyllast, so støðið verður lagt, og kunnu kommunurnar upp­ fylla krøvini, eiga tær at sleppa at umsita økið, tí ein kommuna kennir oftast betri umstøðurnar og tørvin hjá sínum borgarum. Sjálvandi skal fíggjarliga ábyrgdin eisini fylgja við. Hetta skal gerast í samráð millum land og kommunu frammanundan. Tað er ikki kommunalt sjálvræði, um landið blandar seg uppí, og ”dikterar” tað fíggjarliga. Er semja mill­ um kommunu og land at flyta mál yvir saman við tí fígging, ið økið kostar, so er tað upp til kommununa sjálva, um hon útbyggir til­ boðini til sínar borgarar. Skal landið eisini gera av, hvussu nógvan pening kommunan kann brúka, og tá sjálvandi krevja inn til sama endamál, so er tað ikki kommunalt sjálvræði!! Landið eigur at seta eitt minstamark av almennum tænastum til borgaran, og landið eigur eisini at hava eitt ávíst eftirlit við, at kommunalur skattur veru­liga verður brúktur til tað, hann er ætlaður, men landið skal ikki steðga eini kommunu at leggja sítt egna støði, sum kommunan metir er hitt rætta, sjálvt um landspolitikarar í einum samgonguskjali hava lagt eitt fíggjarligt støði saman við sínum samgongufeløgunum egna vegna. Veljarar í eini kommurnu hava samb. lóg valt síni um­boð, og eru tey ónøgd, so velja tey onnur umboð. Sama er galdandi fyri lands­ politikarar, tá talt verður upp eftir eitt løgtingsval! Tað eiga landspolitikarar ikki at gloyma, antin teir ella tey so eru løgtings- ella landsstýrislimir. VIÐMERKINGAR Sjónarmið: Ein eliter mentan – fyri tey útvaldu Rithøvundur Dagny Joensen Ein viðkomandi spurningur – men ? Løgtingsmaður fyri Fólkaflokkin Poul Michelsen Løgtingslimur Lisbeth L. Petersen Kommunala sjálvræðið