mikudagur 29. mars 2006síða 9

Nr. 63 - 29. mars 2006  sálarørsku ella samkomuleiðaranum. Brøð­urnir hava elstaráðið, og kirkjan hevur sína stjórn og bisp. Endamálið við hes­ um er eitt nú at verða ráð­ gevandi í ivaspurningum og at stinga út í kortið leiðina hjá samkomuni. – Best er, um samkoman hevur eitt ráð, sum foreldrini kunnu venda sær til, um tey meta, at børnini uppliva okk­urt, sum foreldrini ikki kunnu standa inn fyri, sigur Eyðun Joensen. Og hann vísir til hendingina, tá bispur setti Hvalvíksprest uppá pláss undan jólum. – Vit minnast tað frá Hval­víks­prestinum, tá hann lítla­jóla­aftan kom við eitur­ blandinum um lærarar og homo­fili. Tá segði bispur, sera turt, í bløðunum, at hann varð bilsin av orðunum, og at tey vóru betur ósøgd. Elstaráðini, stýrini og kirkju­ liga umsjónin eru eftir­lits­ amboð, sum tryggja, at alt ikki ber til. Fríi viljin Men so vildi onkur helst sagt, at ongin noyðir tey ungu at vitja samkomuna, og at tey hava ein frían vilja. Og Eyðun er skjótur at svara: – Kanst tú hugsa tær, hvar eg havi hoyrt júst hatta fyrr? Í gjøgnum eitt langt arbeiðslív havi eg mental­kannað nærum allar føroyskar barnalokkarar, sum hava sitið inni fyri mis­ gerningar sínar. Hatta er ein verndarrøða, sum eg hoyri, hvørja tí einastu ferð. “Eg havi gjørt tað, men barnið ella tann ómyndugi var við uppá tað, ja, í mongum førum legði barnið upp til tað.” Nú er her ikki talan um fysiska neyðtøku, men um eina massiva andaliga ávirkan. Og gudnáði tann, sum forførir eitt barn kropsliga. Fremur tú kropsligan ágang ímóti einum barni, so fellur tann juridiski hamarin um­gang­andi, tú fært politiið uppá nakkan og endar kanska í fongslinum. Eg síggi vissar parallellir her: Hetta at ávirka og gera seg inn á ómyndingar, sum ikki mótmæla. Tí, tú hevur sum vaksið menniskja alla somlu ábyrgdina, tá tað snýr seg um ómyndingar. Tað nyttar ikki hjá einum vaksnum at verja gerðir sínar við, at tey ungu vóru við uppá tað og gjørdu tað av fríum vilja. Tað nyttar einki, tí at tú sum vaksin hevur evstu ábyrgdina, og tú hevur skyldu til at kenna avleiðingarnar av gerðum tínum. Dupulta revsiramman Eyðun vísir til lóggávuna, sum herðir ábyrgdina hjá teimum, sum hava ábyrgd av ómyndingum. – Lærarar, pedagogar, lækn­ar, sálarfrøðingar og onnur, sum í ávísum førum fáa litið ábyrgdina av ung­ fólkum upp í hendurnar, hava dupulta revsirammu í mun til vanlig fólk. Tað stendur greitt í lógini at verð­ ur ágangur framdur ímóti einum ómyndingi, sum er í tínari varðveitslu, umsjón og verju, so hevur tú eina serliga moralska, etiska og juridiska ábyrgd, í mun til onnur. Tað er litið teimum ein so stór ábyrgd upp í hendi. Bjóðar tú tær til at vera hirði fyri eini samkomu, so hevur tú kanska ikki hesa somu juridisku ábyrgd, men tú hevur sanniliga eina moralska og etiska ábyrgd. Kann elva til sálarørsku Men hvørjar kunnu avleiðing­ arnar gerast hjá teimum ungu? – Sum sálarfrøðingur ótt­ist eg, tá satsað verður harð­liga uppá ung fólk, sum eru viðbrekin og løtt at ávirka. Fyri tey kann ein kokk­teylur við øgiligum kenslum, har stemningurin verður pískaður upp, við endur­tøkum og bólkatrýsti, førka onkur ung fólk, sum hava nóg tunt skal á sálini, yvir um mark – frá at vera frísk, til at gerast sjúk. Eg veit tað og havi sæð tað í ólukkumát, greiðir Eyðun Joensen frá. Samstundis sum hann sigur, at ongin skal siga, at religión er skaðilig, tí hon er nevniliga positiv, og at hon tíbetur er um alt samfelagið. – Men vit síggja sanni­liga eisini baksíðuna av medalj­ uni, tá religiónin verður brúkt skeivt, og tað er so lætt hjá okkum at skjóta eftir Islam. Eg havi sæð óteljandi dømi um hetta, at serliga saftig gudilig ávirkan, á sama hátt sum annað, vit bjóða likami og heila, kann fram­provokera eina sálarliga ørsku – at ein andalig øs­ing festir í eina latenta sálar­ ørsku, sum annars hevði lig­ ið undir vatnskorpuni, sigur sálarfrøðingurin. Um onnur slík rák Vit hava áður upplivað sam­ komur, sum fóru sera langt í trúnni. Onkur hildu seg til at ganga á vatninum, og onnur gingu á landavegunum við einum stórum krossi. – Tað hava upp gjøgnum tíðirnar verið bylgjur – eg vil ikki rópa tað veking, tí tað er eitt positivt orð – har samkomur hava verið villar. Og í summum førum eru tær farnar yvir gevind. Men tá eru samkomurnar sjálv­ ar komnar fram til, at nú er nóg mikið, og tær hava avgjørt at repa seglini og koma inn á kós aftur. Tað er ómetaliga positivt og gott, tá samkomurnar sjálvar klára at koma upp á rætt kjøl aftur. Tað var eisini tann tíð, tá fólk ræddust Solo í Klaksvík, men nú er hon ein vanlig sam­koma, sum er fallin væl til í Klaksvík. Ør av religión Tað kemur meiri enn so fyri, at fólk verða innløgd á aftur­ latnari deild, tí tey eru vorðin religiónsforstýrað. Fyri at vísa á, hvussu stórur munur er á etableraðu skipanini og summum samkomum, greiðir Eyðun frá, um eina­ ferð eitt slíkt upplop var eina­ staðni í Føroyum. – Tey leikaðu í sum ør og reikaðu uppi alla náttina. Tá kom ein ungur persónur inn á deildina og var heilt ótrúliga illa fyri. Hevði ikki sovið í eina viku og var heilt ómetaliga niðurundirkomin – púra ørur og psykotiskur, minnist Eyðun, og greiðir frá, at í slíkum førum er manna­gongdin, at persón­ urin verður innlagdur á aftur­latnari deild, har friður og starvsfólk eru at taka sær av honum. Og so at geva hon­u­m einakamar, frið og heili­vág. – Tá upplivdu vit, at sam­koman kom kropp á kroppi til Havnar á vitjan í fyrstu vitjunartíðini. Har vísti Árni Olsen, mín góði starvsfelagi og fyrimynd, sum absolutt ikki var nakar heiðin maður, sítt fakliga mandat og tign, og blakaði heila buntið út. Og eg loyvi mær at spyrja: Mundi tað vera av næstakærleika, at hesi fólkini komu á vitjan. Ella komu tey fyri at gera verkið liðugt? spyr Eyðun. Og hann fer beint víðari og trívir í hugtakið: vøka. – Lat okkum ímynda okk­ um, at moyru ungfólkini, sum krevja nógvan svøvn, leggja fyri klokkan 6 á morgni við eini seancu ella morgunbøn, áðrenn tey fara til arbeiðis ella í skúla. Síðani halda tey fram seinnapartin, viðhvørt til langt út á náttina. Tey verða svøvnrúsað, gerast høg. Og vit kunnu ímynda okk­um, at tað hendir seint á kvøldi, undir einum massiv­ um gudiligum trýsti. Nú er ikki ilt at ímynda sær, at vit nærkast ørskuni. Nógvir sjó­ menn kenna hetta, tá teir hava brotið vakt og hava stað­ið og kruvt í tímar og dagar – sum at vera fullur. Nú fer hesin kensluligi, sosial­­psykologiski og religi­ øsi kokkteylurin at fylla ólukk­sáliga nógv, og so kanska saman við tí, at tey ikki ganga til nakað annað í frítíðini. Tá skilji eg væl, at foreldrini verða ørkymlað og eg hevði eisini kent meg í dýrastu neyð. Pastorur ella Jesus Tá vit práta við foreldur í Klaksvík er greitt, at tað í stóran mun er pastorinum, tey ungu eru hugtikin av. Hann er fittur og blíður, dugir væl at tala og so er hann komin til Harran, hóast hann ikki hevur verið av Guds bestu børnum. Til hetta sigur Eyðun, at tað tyk­ist sum, at talan er um eina ein­manssamkomu, og at vandi tá er fyri, at fokus verður flutt frá Jesus og yvir á pastorin. – Tá er einki vunnið, tí trúgvin ella frelsan verður ikki rótfest, sigur hann. Rennur av aftur Foreldrini, sum vit hava prát­ að við, siga, at tey biðja til og vóna, at hetta upplopið gongur yvir av sær sjálvum. Og Eyðun sigur, at tað ger tað helst, tí tað gera upplop altíð. – Eins og ørska rennur av aftur, fer hendan bylgjan eisini at leggja seg, tá ein tíð er fráliðin, og tað er eisini mín vón. Annars ber eisini til at venda sær til barnaverndina, tí hon eigur at verja børn og ung. Ella fyrst og fremst, kundu foreldrini tikið eitt prát við hesar menninar, og roynt at greitt teimum frá um óttan og serstøku etisku ábyrgdina, sum teir bera á herðum sínum, sigur Eyðun. – Sum tað ljóðar, so yvir­ skýggjar málið alt annað – um tað so skal syndra familju­lívið. Og tað haldi eg vera ótrú­liga óetiskt, sigur Eyðun av­gjørdur at enda. Pastorurin í Getse­ mane, André Matras hevur lisið hesa grein. Í hesum sambandi stóð honum eisini í boði at gera eina samrøðu við blaðið. Men hann ynskti ikki at taka av hesum tilboði. Hósmorgunin verð­ ur fakligi førleikin hjá føroyskum skúla­næmingum kannaður Fólkaskúlin Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Tað verða allir næmingar, sum eru føddir í 1990, sum skulu taka lut í OECD-verkætlanini PISA 2006. Sambært Menta­ málaráðnum er talan um, at eini 850 næmingar í Føroy­ um vera við í kanningini. – Endamálið við at lata næmingarnar í Føroyum luttaka í hesi altjóða kanning er at fáa eina meting um, hvussu kunnleikastøðið hjá næmingum í Føroyum er, samanborið við næmingar aðrastaðni í heiminum. Bert við at vita, hvussu støðið er, ber til at stinga út í kortið og gera av, hvussu farast skal fram fyri at menna undirvísingina, sigur Mentamálaráði á heima­síðuni hjá ráðnum Kanningin fer soleiðis fram, at allir næmingar fáa eitt hefti í part við 26 upp­gávum, og teir fáa 2 tím­ar til at loysa tær. Harumframt skulu næm­ ingarnir svara einum hefti við spurningum um eitt nú áhugamál, lesivanar og nýtslu av KT. Fyrst í desember 2007 verður úrslitið av kann­ ingini frá mars 2006 kunn­ gjørt fyri øllum luttak­ aralondunum. 56 lond kring heimin luttaka í kanningini, sum tilsamans fevnir um umleið 250.000 næmingar, sigur Mentamálaráðið. Í hvørjari PISA- kann­ ing verða trý førleikaøki kannað. Hesi eru les­ing, støddfrøði og náttúru­ lærugreinir. Í PISA 2000 varð høvuðsdentur lagdur á at kanna lesiførleikan, í PISA 2003 varð talan serliga um at kanna kunnleikan inn­an støddfrøði, og í PISA 2006 verður høvuðs­ dentur lagdur á at kanna næmingarførleikan innan náttúrulærugreinir. Fyrsta PISA-kanningin verður í morgin Nýggja fløgan hjá Róki Jakobsen fór beinleiðis inn á ovastu rók á sølulistanum hjá 3’aranum. Fitti og peni poppurin hevur rakt beint í hjarta á føroyingum, tí ikki bert fløgan hjá Róki, men 8 av teimum 10 ovastu fløgunum eru fittar. Nøvn sum Pussycat Dolls, Black Eyed Peas, Kelly Clarkson, James Blunt og Poppkorn domi­ nera listan, meðan tað einasta eitt sindur ruflutta og ráa á listanum eru Makrel og Eminem á 7. og 10. plássi. -nud Rókur eigur mest seldu fløguna Ser- og delikatessuhandilin, Brell, letur hósdagin upp í Klokkarastovu í Havn Brell hevur, síðani hand­ ilin læt upp í heyst, hildið til í Handilskjarnanum, men í tíðindaskrivi sigur Róaldur Jákupsson, sum eigur og rekur handilin, at hann metir nýggju hølini hóska betri til ein slíkan handil. Talan er um ein delika­ tessuhandil av slagnum, sum kanska ikki er so van­ ligur her hjá okkum. Kaffi, te, sjokuláta, olivenoljur og mangt annað er at finna í úrvalinum, sum eisini tel­ ur dygdargóður grýtur og kannur. -mørk Brell í nýggj høli 1. Rókur – Rókur 2. Pussycat Dolls – PCD 3. Black Eyed Peas – Monkey Business 4. Poppkorn – Poppkorn 5. Madonna – Confessions On A Dancefloor 6. Kelly Clarkson – Breakaway 7. Makrel – Transcend 8. James Blunt – Back To Bedlam 9. Now That’s What I call Music 14 10. Eminem – Curtain Call