mikudagur 19. apríl 2006síða 14

14 Nr. 75 - 19. apríl 2006 Búskapar-politiskt áhugamál Føroyar hava valt at hava menningarsamstarv við Peru, har eisini føroysk vinnulig áhugamál eru. Tí hevur tað føroyskan áhuga, tá val eru í Peru. Hvør stjórn og hvør forseti situr, kann hava stóra ávirkan á búskaparrenslið, og hvussu til ber at arbeiða í Peru. Fujimori Áðrenn at Fujimori tók við í 1990, var Peru undir leiðsluni av júst Alan Garcia at kalla fariðá heysin. Óskil­ ið var so álvarsamt, at al­tjóða bankar vildu ikki seta fótin í Peru, sum eisini var illa plágað av yvirgangi. Tann politisk ókendi uni­versi­tets­ professarin Alberto Fujimori, sá sær her møguleikan at vinna sær frama í eini skipan, har fólkið einki álit hevur á politikkarum, og sat hann fram til 2000. Fujimori var í byrjanini væl lýddur, tí hann fekk bilbukt við yvirgangi og eisini skil á búskapinum. Hyperinflatiónin bleiv tálm­ að og nógv blev gjørt fyri eisini at menna fjarstkotnu partarnir av Peru. Men Fuji­ mori vildi ikki frá aftur vald­inum, og umvegis iv­inga­samar broytingar fór hann eisini í gongd við triðja skeiðið sum forseti. Tann gleðin gjørdist tó stokkut. Høgra hondin, fyrrverandi CIA njósnarin Vladimiro Montesinos sum var rikin í útlegd fyri landasvik, , bleiv tikin fyri at mutra, og so kom ein gøla fyri og onnur eftir undan kavi sum endaði við at Fujimori, sum er av japonskum uppruna, valdi at ”hoppa av” og søkja sær friðskjól í Japan. Toledo Ein fyribilsstjórn sat so til næsta forsetavalið, sum frá­ farandi forsetin Alejandro Toledo vann í øðrum umfari, á júst Alan Garcia. Lourdes stillaði eisini upp tá, man kom ikki í annað umfar. Toledo var tann fyrsti við upprunablóði, alla cholo,, sum varð forseti í Peru. Hann hevur loyst uppgávuna rímiligt, men byrjaði við at gera at eitt megnarmistak við at koyra elituna til hús fyri at seta Choloar í staðin, og nógvir av trupulleikunum stava frá, at elitan hevur arbeitt ímóti honum. Garcia Trupulleikarnir Peru hava havt og hava m.a. viðført, at landið er heldur fátæksligt, eisini í Suðuramerikonskum høpi. Fíggjarliga óskilið, ser­ liga undir Alan Garcia fram til 1990 gjørdi eisini, at trup­ult var at fáa útlenskan váðafúsan kapital til landið, eins og bæði vanligir bankar og menningarbankar og stovn­ar aftraðu seg. Búskaparendurreisn Nógv kann sigast um Fuji­ mori, men tjóðarbú­skapurin kom undir honum í vanliga legu, og álit byrjaði aftur at koma. Við Toledo sum for­ seta hevur vøksturin eis­ini verið tann størsti í Suður­ amerika, eini 5 prosent. Bú­skaparpolitiskt hevur sostatt dentur verið lagdur á, at skil er á og serliga undir Toledo at fáa til hølvdar betri handilsavtalur. Og júst ein handilsavtala er vorðin ein av hornasteinunum í for­ setavalinum. Altjóða samstarv Toledo hevur eina klára frí­handilsavtalu við USA í lumm­anum, sum hann júst hevur undirritað, men akkurát sum við okkara sáttmála við Ís­land,, skal hesin eisini ígjøgnum tingið. Tí hava tjóðskaparpopulistar koyrt valdyst m.a. við at krevja hesa avtaluna afturtikna, og at Toledo átti at latið hana ligið til komandi forsetan. Humala, sum hevur tikið øll á bóli, og er harðliga ímóti avtaluni við USA. Hann legg­ur seg hugmyndaliga und­ir liðini á Hugo Chaves í Vene­suela og Evo Morales í Bolivia. Lula í Brasil var eisini meira kantutur, áðrenn hann tók við valdinum har. Næsta umfar Sum tær sær út í løtuni, verða tað Humala og Alan sum koma víðari í annað umfar, meðan ein av favorittunum Lourdes, heldur ikki á hes­ um sinni sær út til at hava nóg mikið, hóast munurin er sera lítil. Tí bendir alt á, at komandi valið verður millum ein fyrrverðandi forseta og ein populist, sum sær út til at vilja leggja seg til vinstru og tálma altjóðagerðini av Peru. Hin er fyrrverðandi for­setin, sum í hvussu so er fær ávaringarljósini í al­tjóða fíggingarstovnunum at blunka. Føroysk áhugamál Føroyar hava sum sagt bæði privat vinnulig áhugamál og menningarsamstarv. Privata vinnan hevur sjálvsagt fing­ ur­in á pulsinum, tí bú­skap­ar­ politiski leisturin kann hava alt at siga, um tað lønar seg at arbeiða í ella við Peru. Ein forðing hevur nevniliga verið tekniskar forðingar, sum hava gjørt tað truplari fyri útlendingar, og eru útlitini til at forðingar herðast, kann tað gerast ein trupulleiki sum ger, at vinnan missir áhugan. Eisini er áhugi fyri at fáa ein støðugan forseta, tí tað gevur beri og tryggari arbeiðsumstøður, eins og tað í einum langtíðarperspektivi er ynskiligt at hava eina menn­­ing, sum betrar um sam­­felagið og hækkar keypi­ ork­una og økir um møgu­ leikarnar fyri vinnu í Peru. Í menn­ingarsamstarvhøpi er sjálvsagt ynskiligt, at talan er um eina stjórn sum ynskir samstarv, og sum ikki ætlar at byrgja seg inni. Ikki tað besta Tí kundi verið líkt til, at úr­slitið av fyrsta umfarið av forsetavalinum ikki er eftir før­oyskum ynskjum. Men tað veldst um hvussu ein velur at hyggja eftir tí. Um so er at Humala kemur fram at valdinum, hevur hann m.a. lagt upp til at samstarv við USA ikki er ynskiligt, og í heila tikið tykist hann ikki at vilja leggja dent á uttan­ ríkisviðurskifti. Føroyar eru í hesum spæli ein pinku­ aktørur, sum ikki eru nøkur hóttan, og tí kundi tað verð­ ið soleiðis, at mótviljin móti serliga USA ikki rakar samstarv við pinkaktørar sum Føroyar. Mest sannlíka er tó at Alan Garcia vinnur annað umfar. Tað er sjálv­ sagt torført at meta um, hvat hendir við honum við vald­inum, men uttan fyri Peru er hann sjálv ímyndin av fíggjarliga óskilinum og de facto konkursinum, tí kann tað fíggjarliga verða torført hjá Peru at varveita tað altavgerandi álitið í al­tjóða fíggjarheiminum, og kanska verður kravið til hansara, at hann frá degi eitt skal prógva at nakar dug­ur er í honum við róðri, tí seinasti túrur við honum á brúnni var ein tann størsti bummtúrurin í søguni. Fyri føroysk áhugamál, hevði helst verið betri um onkur annar kom fram at, men tað fáa vit føroyingar ikki gjørt so nógv við. Tó møguleikar Hinvegin kann sigast, at við hesum givnu umstøðunum hava vit komparativt ein fyri­mun, tí vit eru ikki ein hóttan og hava áhugamál í eini vinnu sum hevur eitt stórt menningarpotentialið, nevniliga fiskivinnuni. So støðan kundi verið væl betri í absoluttum hugsunnar­ hátti, men relativt kunnu Før­oyar koma at standa Føroyar og Peru cand.scient.pol Bogi EliasEn Toledo var á odda fyri at fáa Fujimori frá og bleiv í 2001 fyrsti peruanski forsetin við indianskum blóðið Fyrrverandi forsetin Fuijimori fekk fyrst skil á landið og men mátti síðan flýggja tá gølur í hópatali komu undan kavi. Høgaberg. Stórir møguleikar eru í fiskivinnu í Peru Savnsmynd