mikudagur 26. apríl 2006síða 11

Nr. 80 - 26. apríl 2006 11 ‒ Almenna Kringvarp­ið átti at fingið klipt kløðurnar so mikið á lýsingaøkinum, at ein ella onnur rímilig kapp ing – á jøvnum føti – fæst í lag mill­um teir tríggjar aktørarnar á kringvarpsøkinum, skrivar Arnstein Niclasen. Hann skjýt­ur upp , at ein ávísur »náðis-moli« av teimum íalt 2-3 túsund krónunum (við panti­ rætti), sum hvørt húsarhald í landinum er tvung­ið at gjalda um árið, kundi farið til hinar báðar útvarps­ støðirnar T að var ein svalligan dag í februar 1957, at vit fingu at hoyra ta heimligu røddina á nýklakta miðlinum: Útvarpi Før­oya. Ein stórhending, sum frá fyrsta degi varð fagn­að kring landið, og fekk kvinnur og menn at blaka frá sær bæði svintu og hvísl og halda at húsum í sirmi og sól – á hádegi, sum kvøldarstund – tí ikki eitt orð mátti forsakast frá hesum magnetiska mentanarstovni landsins. (Sum longu nú nærk­ast hálvari øld á baki. Sig so tað.) Stórhending Til fyrsta stjóra útvarpsins var sett­ur orðkringi presturin, týðarin og skemtarin Axel Tórgarð, sum tíbetur enn, mær vitandi, er ”still going strong” við tí fjøltáttaða Zacha­­rias Wang sum skúm­andi uttan­­borðs­motori – men tað er ein onnur søga. Og tað var gott. Tí Axel dugir tann kunstin, sum – alt annað líka – eitt nú Victor Danielsen dugdi, og sum kanska ger Axel til ”tann seinasta málsliga mohikanarin” vit eiga eftir. Hann dugir nevniliga hetta, at skriva ein tekst, sum má bera heitið: ekta føroyskt mál, sum maðurin segði: ” – ið øll kunnu skilja, fata og forstanda!” Axel dugir at kveikja í sinni lesarans ein melodiska veftur av málsligum millum­tónum aftur­við einari fjálgari poetiskari aftur­ undirgerð, ið tíanverri tykist at vera – við vilja ella ótilvitað – eitt ófinni­ligt ella teppibumbað land fyri tey ”lærdu”, sum halda seg duga. (Men, lat eis­ini tað fara á hesum sinni.) Fólk kring landið vórðu vituliga ovurfegin fyri fá­­ligu útvarps-pis­ una. Men, træll­urin Dimma, sum nokk betri dámdi ”Pressens Radio­ avis” úr DK, nevndi tá - skemtandi og við farra av sársaka – ta smædnu tíðindasending út­­varp­sins fyri ”Præstens Radio­avis”(!). Siðir og tíðir broytast Men brátt mentist hetta veika ÚF- spjaðið til ein máttmiklan knevil í mæti og prísi og tað enntá við pantirætti! Tí, um tíðindatystandi fólk – pensionistar ella Kalli Katt – ikki betaltu til dags dato. Ja, so stóð fútin rísin í durunum við kravi og revsi­bót, vælsignað. Soleiðis kann tað ganga! Tó nógv var í ÚF at hoyra, sum gleddi okkum meiri fá­tæk í anda. Vit fingu t. d. Feðgar á ferð og Bør Børs­son inn á gólvið, og ekt­að­ir (amatørar, gaman í) upp­ lesarar sum Marius Johanne­sen, Einar Joensen, Benny Samuelsen o.a., ið lósu væl og virðiliga upp úr góðum bókmentum og gjørdust hvørs­mans vinir kring land­ið. (Men nær hoyra vit aftur frá Ketil, Kálvi og Børinum? spyrja fólk.) Um tekstirnir nú á døgum eru ov fjarir frá fólkinum, ella teir nýggju ”professionellu” upplesararnir ikki makta handverkið nóg væl, tað má onkur annar taka støðu til, tí geisturin tykist horvin, og sløkt verður vanliga við brestin. Onnur stórhending Men, nú er alt aftur broytt. Tí nú er ÚF og SvF klamsað saman til ein public-service-brimil. Og kapp­­ingin er varpað á bera­jól. Og soleiðis hvarv tað sein­asta incita­ mentið, sporin til kapp­ing. Tí hvør er at kapp­ast við? Hóast vit nú hava tríggjar útvarpsrásir í luftini. Eina Rás 2, sum strevast trúliga fyri at fáa til dagin og vegin við privatum lýs­ing­um og øðrum stuðli frá feløgum. Ein onnur er Rás 3, sum verður hildin uppi við frívilligari hjálp og stuðli frá sjálv­ bodnum fólki. Tó, sigst, at hesar báðar amatør-støðirnar (amatørur er ein, sum elskar) hava ein ikki hissini og trúgvan lurt­araskara. Og so er tað Rás 1 –hetta al­mátt­ uga almenna masto­dont-mono­ polið – saman­sveisað av ÚF og SvF til eitt Kringvarp Føroya (– ein­­asta ítøkiliga roysnið hjá hesari sam­gonguni?). Sum hevur herfylk­ingar av ”kvali­fiser­aðum” fólki. Frálík hølis­viðurskifti. Privat­ ar og ikki minst almennar lýsingar í hópatali úr vøggu í grøv. Starvs­ fólkið – talsterkt sum ein fjallskipan – muntra sær hugfarsligt um geilar og tún, land og ríkið, við ”skemti og fjasi” fyri almenna rokning, so sum teimum lystir. Her er munur á. Segði nakar avbjóðing? Um onkur gudsvinur skuldi komið til hugs, um eitt er til sum eitur: Kappingarráðið? So sig einki. Tí teir hava heilt onnur ”stórmál” at drag­ast við. Men dygdin kundi vituliga verðið betri hjá øllum rásun­um, tí kappingin er í løtuni beint fram: hvørkiso. Rás 3 sendir á kvøldi og náttartíð við troystandi innihaldi við ugga og balsam til fólk við mismóti, trega og náttarvøku. Samrøður, sangir, prát o.a.. Og mong lurta í loyndum. Rás 2 sendir á degi og langt út á kvøldið við tónleiki, undirhaldi, samrøðum, tíð­ind­um o. ø.. Alt er hildið á tí støði, sum ein tepur bú­ skapur loyvir. Og er eitt undrunar­ vert átak. Mong lýða á. Rás 1 verður stuðlað við almenn­ um pengum, og er tí best fyri fíggjar­ liga. Sendi­tíðin er mest í vanligari ar­beiðstíð. Høvuðsinnihaldið eru tíðindi, tónleikur og undir­hald. Tíðindini eru oftani tambaðar sam­ røður, og nýggj­heit­ir­nar til­vild­­ar­­­ligar og visnaðar, og ofta endur­­tiknar gjøgnum dagin. Men tað skulu tey eiga, at upplesturin batnar so hvørt, sum dagurin líður og frætt­ir­nar ræsnað (!). Okja, eg meini tað. Og so er tað til seinast SvF, litsjónvarpið sjálvt, sum trilvar og hýkur á einum træbeini, har høkjurnar báð­ar eru tær størstu donsku sjón­varpsrásirnar. Tó eru onkrar góðar serføroyskar sendingar við samrøðum og gerandis­lýsing­ um, með­an kritisku, politisku og sam­felagsligu greiningarnar eru mangan lítið mætari enn ein vána­ ligur ”Fimmari”. Og tað sigur ikki so lítið (!). Hvat við kapping? Nú, meðan betong-citadellið í Sortu­dýki (men tað halda tey nokk ikki sjálvi) hevur stórar ætlanir um at víðka um búgvið – í rúmd og í tíð – í 50-millióna-krónu-íløgu- klass­anum, so hóra hinar privatu út­varps­støð­irnar við eld­sál­un­um helst við mark hung­ur­sins og vesæla­­­dóm­sins – og uttan at smyrja knívin av lurtaragjaldinum. Og tað er spell, halda fleiri. Tí kundi tað kanska verið eitt hug­ skot, í hesum einskildu, sam­feldu, fepurheitu, soli­darisku, liberal­ist­isku og privartiserings døg­um løg­­ting­ sins og sam­gong­unar, at hugsa um, um ikki ein ávísur ”náðis-moli” av teimum íalt 2-3 túsund krónunum (við panti­rætti), sum hvørt húsarhald í landin­um, so at siga, er tvungið at gjalda um árið, kundi farið til hinar báð­ar útvarps­støðirnar? Tí, um tað so bara varð eitt lítið nartl, so vildi tað iva­leyst útloyst onkra kapping í tørvi, sum jú er lyklaorð ”visións-manna” í dag og frameftir. Ella hinvegin, at hetta al­menna monstrummið fekk klipt kløðurnar bara so mikið á lýsingaøkinum, at ein ella onnur rímilig kapp­ing – á jøvnum føti – fæst í lag millum hesar tríggjar aktørarnar? Tey tilvildarligu, ið vitu­liga als ikki eru tengd at nakr­ari av hesum trimum rásunum, sum undirritaði – í allari ótilstrekkiligheit – hevur nevnt hetta fyri, halda, at hetta er eitt gott hug­skot. Men hvat siga tey, ið alt valdið eiga? Kringvarp Føroya – meðan vit bíða eftir »Ketli og Børinum« 24.04.06 Arnstein Niclasen SJÓNARMIÐ Politiskt drál og ódugna­skapur innan roykifyribyrgingina kann koma at kosta 100 tals føroyingum lívið, heldur Heðin Thomsen Landsstýrið leggur nú eina fólkaheilsuætlan fyri Løg­ tingið til aðalorðaskifti. Eg var spentur at síggja, hvat fór at standa har um royki­ fyribyrging. Jú har stendur: • ” Talið av teimum, sum roykja, skal í mesta lagi vera 20% í 2009. Í 2015 skal talið av roykjarum í mesta lagi vera 15%. • Talið á teimum, sum byrja at roykja, skal minka mun­ andi. • Miðað verður eftir, at ár­gangirnir hjá teimum, sum eru fødd í 2000 og seinni, verða roykfríir. • Í almenna rúminum, har fólk koma saman í sam­ bandi við arbeiði ella frí­ tíð, skal verða roykfrítt í seinasta lagi í 2009.” Her verður líkfram í pro­sent­ um og árstølum sligið fast, at føroyingar skulu halda á við at roykja seg í hel. At gera almenna rúmið royk­frítt kann bíða til 2009. Eitt vón­brot av tí aðru verð. Hvussu ætlar Landsstýrið at røkka hesum ”visjónera” málið?: Landsstýrið miðar eftir, at frá 2009 verður tað roykfrítt í tí almenna rúminum, har fólk koma saman í arbeiðs- ella frítíðini. Um tað ikki ber til at røkka hesum máli við sjálvbodnum skipanum, fer landsstýrið at herða tubbaks­ lógina, so endamálið við henni kann verða rokkið,” Landsstýrið ætlar opinbart at hava eina ”observatiónstíð” upp á trý ár fyri at vita um tey, sum eru til dans og veitslu í okkara dansistøðum, ikki munnu fara at lata vera við at roykja sjálboðin!! Um ikki fer Landsstýrið at umhugsa at lóggeva á økinum. Tað tykist, sum um tey, sum hava gjørt hetta uppskotið, als ikki hava varnast hvat, ið er hent á roykiøkinum her og uttanlands. Tey øki, sum eru blivin roykfrí (bæði privat og almen) eru blivin tað gjøgnum for­ boð. Tak t. d. flogfør, buss­ar, strandfararskip, almen mót­ tøkuhøli og nakrir privatir stovnar. Tað at Írland og onnur lond hava bannað royk­ing við lóg eisini á skonki­støðum, er júst tí, at tað IKKI letur seg gera sjálv­boðið. Landsstýrið skyldar føroy­ ingum eina frágreiðing um, hví teir í einari fólka­ heilsuætlan siga seg vilja drála við tí neyðugu lóg­ gáv­uni, og hví teir seta so óambitiøs og alt ann­að enn visióner mál á roykiøki­num. Hví skal tað staðfestast í einari ætlan at føroyingar skulu vera eftirbátar?? Hava teir ”berørings­ angst”? Tora kanska ikki. Missa atkvøður? (Roykjarar eru í øllum flokkunum, sjálvt prestar og missionerar roykja). Ella kanska onkur hevur økonomisk áhugamál í tubbaks­innflutningi og – sølu? Politikararnir vaska sínar hendur og lata uppgávuna upp í hendurnar á ráðum og stovnum og sjálvbodnum. Ein lyftur fremstifingur, sum biður føroyingar taka seg saman og renna meira, eta meira frukt og roykja minni. Hví ikki lóggeva á økinum beinanvegin og uttan drál? Eitt so einfalt lógaruppskot, sum tað, ið fyri stuttum var til viðgerðar í tinginum við­víkjandi príshækkan av tubbakkinum, sum ferðafólk hava við sær til landið, fall og fekk eina sera óseriøsa viðgerð. Her er jú talan um eitt álvarsligt ”smutt-hol” í lóggávuni. Ferðafólk kunnu hava bíligt tubbak við sær, sum eitt serligt ”previ­ legium”. Hví samtykti tingið ikki at steðga skipanini við toll-fríum tubbakki? hvat er endamálið við at varveita hesa skipanina? Lóggáva (innklusivt prís­ hækk­ingar) er effektivasti og bíligasti mátin at steðga roykingini. Um politikararnir høvdu mót og vilja til tað, so kundi trupuleikin faktiskt verið loystur heilt við einari stuttari lóg, sum bann­aði inn­ flutningi og sølu av tubbaks­ vøru. Soleiðis at hon kom í bólk við heroin og kokain, har hon í veruleikanum hoyrir heima. Vit skulu minnast til at, tess longri tíð gongur at steðga roykingini, tess fleiri fara at doyggja. Hvussu kunnu politikarar forsvara at 20% av føroyingum roykja ár 2009 og 15% í 2015. Er tað ”gott nokk”? Ein tann tápuligasta frá­ greiðingin, eg havi hoyrt onkrar sokallaðar serkønar føra fram, er tann, at vit skulu bíða eftir einari ”hug­ burðsbroyting” ella ”at tað skal ein hugburðsbroyting til”. Hvat meina teir við? Hvør skal broyta hugburð? Øll bæði roykjarar og ikki- roykjarar eru á einum málið um, at royking og tubbak er nakað, sum samfelagið skal sleppa sær av við, sum skjótast. Enntá teir flestu roykjararnir royna at leggja av, (uttan at tað eydnast). So tí slagi av hugburði mótvegis tubbakkinum feilar onki. Trupulleikin er tann, at fólk, sum eru nikotin-bundin, megna ikki at lata vera við at keypa og brúka vøruna, sum verður seld við politikarana aksept og vælsignilsi. Og tey roykja, har sum politikararnir loyva royking. (Her er tað áhugavert, at lóggávan líkafram slær fast, at almennur peningur kann nýtast til ”serlig rúm at roykja í”, altso skattapeningur til heilsuskaðiligt endamál. Enntá í Føroya Løgtingi, har fermetrarnar eru millum teir dýrastu í landinum, hava teir fólkavaldu roykjararnir teirra egna ”fix-rúm”.) Tann avgerandi hugburðs­ broytingin má fara fram á Føroya Løgtingi. Tað er har, fyribyrgingin skal setast í verk. Við lóggávu. Um tey ganga undan og eru pro-aktiv, vísa, at tey meina tað í álvara við roykifyribyrgingini, so økist undirtøkan millum fólk. Royndirnar aðrastaðni, har forboð eru innførd, vísa, at tey, sum vóru ímóti forboðum og restriktiónum, broyta hugburð og fara at taka undir við forboðum og fleiri forboðum. Latið okkum taka við læru av londunum, sum eru fremri enn vit á fyribyrgingarøkinum. Meðan vit bíða eftir hugburðsbroytingini Yvirlækni Heðin Thomsen