hósdagur 18. mai 2006síða 11

Nr. 95 - 18. mai 2006 11 Pisakanningin loypti hvøkk á. Og man hon tala fyri seg. Nøkur hava hug at reis­ast úr sæti og venda pílinum ávísar ættir. Ein syndabukkur má jú finnast. Sjálv tók eg initiativ til pis­akanningina, tá ið eg sat sum landsstýriskvinna í MMR á heystið 2003. Var vorðin so troytt av øllum OECD kanningunum, sum fjølmiðlarnir bóru fram fyri okkum.Vit fingu jú bara at vita, hvussu nøkur av Norðurlondunum lógu í mun til onnur lond úti í heimi. Men fingu ongantíð at vita, hvar í Føroyar lógu í mun til hesi, tí vit vóru ikki við í kanningunum. Høvdu kanska lyndi til at halda, at Føroyar mundu liggja onk­ u­staðni ímillum hini Norð­ urlondini. Men nú hava vit tað so svart upp á hvítt. Og tey, sum hildu, at tað skuldu bara ganga 9 ár, til Føroyar taldu millum heimsins bestu lond, fáa nú at vita, at tey sum tá verða 24 ár, í dag verða mett javnt millum Mexico og Brasilia hvørs høvuðstrupulleikar er analfabetisma, gøtubørn og fátækradømi. Nei, so galið kann tað ikki verða, hugsar onkur! Og rætt er tað. Pisakanningin sigur ikki alt um okkara ungdóm. Og langt frá tí. Hon sigur t. d. onki um tað blóm­andi ment­anar­lív­ið, sum hesin sami umgdómur er við til at skapa nú meira enn nakrantíð. Og hvør veit, um ikki júst hesin skapandi før­leikin hjá okkara ungu er kveikt­ur í fólkaskúlanum. Hon sigur nógv um mangl­ andi disiplin, men sig­ur so onki um, hví t.d. Mearsk er so altráur eftir hes­um “ódisiplineraða” ung­dóm­ inum. Nei, pisakanningin sigur ikki alt, men hon sigur nógv. Hon sigur m.a. at fimm tey fremstu londini í kanningini eru Finnland, Korea, Canada, Japan og Írland. Fimm lond, sum sein­astu árini hava klára seg væl vinnuliga, og sum fyri tíðina eru búskaparligir mot­orvegir. Í hesum lond­ um klára 15 ára gamlir næm­ingar seg eisini nógv best í pisakanningum. Her kundi sæð út til at vinnulig og búskaparlig menning og fólkaskúlaúrslit ganga hond í hond. Um vit so útfrá hesi nið­urstøðu kunnu siga, at føroyski fólkaskúlin eisini er eitt modell av tí samfelag, hann er partur av, veit eg ikki. Men spyr um krøv og um disiplin í føroyska sam­felagnum annars; á før­ oysku arbeiðsplássun­um, í føroysku heiminum. Í før­oyska parlamentin­um. Kanska eru hesi krøv og dis­i­plin ikki altíð so langt frá tí, sum kanningin sigur um krøv og um disiplin í fólkaskúlanum. Øll eru vit nokk samd um, at okkurt má gerast, og at tað ikki bara er tann eini fakt­orurin, sum er orsøkin til ván­a­liga úrslitið. Út­tal­ ils­ini frá mentamálaráðharr­ a­­num um at sláa kalt vatn í blóðið og um at seta ein arbeiðsbólk boðar ikki frá skúlapolitiskum broyt­ i­ngum. Men er held­ur eitt boð uppá, at lands­stýr­ is­maðurin ikki veit, og ikki var til reiðar at taka ímóit einum so skelkandi úrslitið. Kanska er tað aftur her talan um manglandi dis­iplin og manglandi krøv til kontantar avgerðir. Hetta við arbeiðsbólkum er eftir hondini vorðið eitt haft um beinini á politiksa mynd­ug­leikanum. Og sum verður brúkt fyri at sleppa undan at taka støðu, og fyri at sleppa undan at vísa á politiskar visjónir. Eg vildi veruliga ynskt, at fjølmiðlarnir “kravdu”, at landsstýrismaður­in kom við einum boði upp­á broytingar ella reform. Men í staðin kemur ein av hansara partapolitisku part­ a­monnum og sigur í sam­ røðu í dimmu 15.mai, at ein loysn á trupulleikanum er at fáa frískúlar á stovn, so almenni fólkaskúlin fær kapping. Og hann sigur sam­stundis, at Føroya Lær­ a­rafelag er við til at forða fyri hesum frískúlum. Av­leiðingin av hesum, sig­ ur hann verða, at ”teir bestu lærararnir ikki sleppa at skara framúr, meðan teir minni góðu verða vardir”. Men hetta er ikki heilt rætt. Er áhugi fyri privatskúlum so eru foreldur og lærarar vælkomnir at seta hetta í gongd. Í mars 2002 sam­tykti løgtingi lóg um frískúlar. Í góð fýra ár hevur møg­uleiki sostatt verið fyri at seta á stovn frískúlar fyri næmingar frá 1 til 9 flokk enntá við almennum stuðli, sum svarar til 85% av læraralønunum. (Lógin er nr 46, er frá mars 2002, og liggur inni á heimasíðu løgtingsins www.logting.fo.) Men ongin sjónligur á­hugi hevur verið fyri hes­ um møguleika enn. Hví ikki. Eru vit nøgd við ver­ andi støðu? Ella eru vit lík­a­glað? Ella er tað ov møt­ i­mikið at fara í gongd við ein frískúla? Eg veit tað ikki, men eg vóni, at um enn ein priv­at­ skúli verður settur á stovn, at hetta so verður hetta gjørt við tí fyri eyga at bjóða eitt pedagogiskt ella fakligt tilboð, sum er alternativ til fólkaskúlan. Føroyski fólkaskúlin má styrkjast og teljast millum teir góðu fólkaskúlarnar í heiminum, tað eru vit samd um. Men tað verður ringt at krevja at krøv, disiplin og atmosphera annars skal verða annaðleiðis í fólk­a­ skúl­anum enn tað er í sam­ felagnum annars. So tað er ikki bara fólkaskúlin, sum hevur fingið nakað at hugsa um. Pisakanningin og privatskúlar Løgtingskvinna fyri Tjóðveldisflokkin Annita á Fríðriksmørk Hjá einum, sum gekk í fólk­a­skúla og realskúla í 1950’unum, og sum hevur børn í fólkaskúlanum í dag, undrar tað ikki nakað ser­ ligt, at støðan er so van­lukk­ ulig, sum hon er. Fyri fyrst at lýsa støðuna tá, lat meg so siga, at hug­burð­urin var ein heilt annar, námsfrøðin var ein onnur, virðingin fyri lær­ a­r­unum var ein onnur, og innlæruhátturin var eisini nógv øðrvísi. Fyri tað fyrsta, ein skuldi til próvtøku hvørt ár fyri at halda fram í næsta flokki, tvs. próvtøka frá 1. flokki upp í annan flokk, úr øðrum upp í triðja o. s. fr. Hetta eggjaði okkum kanska eyka at dríva á, var ein góð tilelving. Harnæst vil eg siga, at vit lærdu ramsur og setningar uttanat, sum seinni eru komnar ein­ um til góðar í lívinum, t. d. abc-ið, setningar í stødd­ frøði, sálmar og sangir og mangt annað. Okkum børnum dámdi væl at læra uttanat, tað var eitt slag av sálarligum ítrótti, sum eg ikki ivist í hjálpti til at menna heilan. Í real­skúl­ a­num, sum kanska kann samanberast við fram­halds­ deild­ina í dag, var eisini próvtøka hvørt ár, til tú í 4. real fór til tað endaligu próvtøkuna. Har skuldu vit upp í øllum lærugreinum, eingin lærugrein var valfrí hvørki í lestrartíðini ella til próvtøku. Eg sigi hervið ikki, at skipanin fyrr bert hevði fyrimunir. Ein vansi var, at tey, sum ikki kláraðu upptøkuna til 1. real ella ikki fóru til upptøku, skuldu halda fram í 6. og 7. flokki, til tey sum 14 ára gomul fóru úr skúlanum. Í nógvum førum vórðu hesi meira ella minni forsømd. Skulu vit so ynskja okkum aftur til ta gomlu tíðina við sínum “kæft, trit og retning”? Nei!! Men vit kunnu læra nakað av henni og vita, um ikki nakað av tí kann nýtast í dag. Tann nýmótans náms­ frøð­in, sum verður nýttur í dag, er tó farin ov langt yvir í hina veitina. Børn­ ini hava ov nógv at siga í flokshølunum, hava ov fríar teymar og hava í summum føri nær­um tikið ræði, og tað gong­ur út yvir undirvísingina og virð­ing­ina fyri læraranum.. Har­næst skulu børnini nærum einki læra uttanat, tí tey skulu læra at hugsa sjálvstøðugt og skilja tað, tey læra. Tað er fyri so vítt rætt, men bert í ein vissan mun. Eg veit fleiri dømi um, at børn eru komin út úr 10. flokki og duga als ikki alfabetið. Hvussu í víðu verð skulu tey kunna sláa upp í eini telefonbók, orðabók ella øðrum, sum er skipað í bókstavarøð. Nógv duga heldur ikki lítlutabell. Ávísar lærugreinar eru val­ frí­ar, so tú kanst uppliva næmingar, sum koma út úr 10. flokki og hava ongantíð lært um t.d. lond í Asiu ella Afriku. Tann breiða al­menna vitanin, sum fólka­ skúl­in fyrr borgaði fyri, er í dag farin fyri bakka, tað tori eg at pástanda. Eitt annað fyribrigdi, sum ár undan ári hevur verið við at lækka støðið, er, tá próvtøl vera givin, kanska serliga til endaligar próv­ tøk­ur í framhaldsdeildini. Hesi próvtøl siga einum nær­um einki, tí tey eru ikki treytaleys (absolutt). Með­al­talið fyri alt landið verður fyri hvørja próvtøku sær funnið. Út frá hesum verða so tey einkultu próv­ tøl­ini givin. Siga vit, at landsstøðið eitt ár er ván­a­ ligt, so er eitt 11-tal kanska bert eitt 8-tal og eitt 6- tal bert eitt 03!! Hetta kann føra við sær, at støðið lækkar hvørt ár. At støðan í fólk­a­skúl­a­ num er versnað í stóran mun, kann eg eisini siga í mínum arbeiði sum sjó­ mans­skúlalærari í 24 ár. Sum undirvísari í grund­ lær­u­greinunum máli og støddfrøði hevur ein fing­ið næmingar við støði í fólk­ a­skúl­anum gjøgnum øll hesi ár. Sigast kann tíverri, at hetta støði hevur verið javnt fallandi og hevur vónandi nú nátt botnin. Sum dømi kann nevnast, at eg ein dagin í einum skipsføraraflokki uppá 20 næmingar spurdi, hvussu høvuðsstaðurin á Phil­ips­ oyggjunum eitur. Ikki ein visti tað. Svarið var, at teir ong­antíð høvdu havt tað í fólkaskúlanum, partar av lærugreinini landalæra vóru fyri tað mesta valfríir!! Nógv kann gerast fyri at bøta um støðuna. Aðrastaðni gera skúlar eftirmeting av sær sjálvum við at senda spurn­a­bløð út til børn og foreldur viðvíkjandi undirvísing, trivnaði og mongum øðrum. Á henda hátt kann skúlin kanska taka í egnan barm og avgreiða trupulleikarnar í føðingini til frama fyri støðugt betrandi viðurskifti. Ein annar spurningur er eisini, um vit framvegis skulu halda fast um eindarskúlan. Var tað í sínari tíð rætt at avtaka millum- ella realskúlan og einsrætta frálæruna í einum eindarskúla? Nú er tað jú einaferð soleiðis, at vit eru ikki øll eins, summi eru betur egnaði til tað bókliga, meðan onnur egna seg betur til tað praktiska. Kanska kundu vit eftir 7. flokk býtt næmingarnar sundur í eina bókliga linju og eina praktiska (handverksliga) linju uttan at dottið í somu veit sum fyrr, at hesi vórðu meira ella minni forsømd. Eg haldi, at tað hevði bøtt nógv um tilelvingina (mot­ iveringina) hjá næm­ing­u­ num. Vónandi vakna av­varð­ andi myndugleikar við kald­an dreym og seta tiltøk í verk. Hetta verður ikki lætt, tí allur hugburður má broytast, grundsjónarmið mugu broytast, og nýggj náms­frøðislig atlit mugu takast. Hesi tiltøk mugu vera álvarsom, um vit skulu hava nakran sum helst møg­ u­leika at náa Visión 2015. Pisa-kanningin Petur Hans Dahl VIÐMERKINGAR Silo­a­kór­ið í Me­n­t­an­ar­ húsinum Komandi sunn­ u­kvøld fer Sil­o­a­ kórið í Fuglafirði at hava sangløtu í Ment­­an­arhúsinum í Fuglafirði Fuglafjørður: Kórið hev­ur vant og sungið síðani eina ferð í heyst. Nú verður skjótt farið í summarfrí. Okk­urt árið hava tey ver­ið uttanlands um hesa tíðina. Soleiðis verð­ur ikki í ár. Tey sungu fyri fullari skúl­a­høll í Trongisvági síðsta sunnudag, og nú verður punktum sett við sangløtu í Ment­an­ ar­húsinum. Í kórinum eru 30- 40 sangarar. Flestu teirra eru ung­fólk. Tey eru úr yms­um støð­­um og plássum í Eyst­­uroy, og tey venja í Siloa í Fuglafirði hvørt mikukvøld und­ ir leiðslu av Eyðuni á Lakj­uni, sum hevur ver­ ið sangstjóri hjá kór­i­ num síðani síðst í átta­ti áru­num. Skráin sunnukvøldið verð­ur blandað. Hon fevn­­ir frá eldri sálm­um og til nýggjari og lættan sang og gospel. Sumt er útlendskt og annað er føroyskt. Í nøkrum førum eru bæði orð og løg sprottin í Fuglafirði. Bárð­ur á Lakjuni fer at syngja tveir sangir, sum hann sjálvur fer at hava guitar­undirspælið til. Solosangarar eru El­i­ s­abeth á Lakjuni, Kar­ l­ina Højgaard, Durita Mohr Jacobsen og Krist­­i­na Bærent­sen. Jó­hann­es Simon­sen spæl­ir klaver, Bárður á Lakjuni spælir bass, og Jóhan á Lakjuni spælir trummur. Sangløtan verður í Mentanarhúsinum í Fuglafirði sunn­u­kvøld­ ið 21. mai klokkan 20, og kostnaðurin er 30 krónur fyri vaksin. sb.