mánadagur 31. juli 2006síða 15

Nr. 144 - 31. juli 2006 15 tíðindi okkara. Tí er ætlanin framhaldandi at tillaga játtanirnar til gransking á fiskivinnuøkinum, so at støðug menning av vinnugranskingini verður raðfest fremri. Onnur vinna Tað tykist, sum føroyska vinnan sum heild gerst dynamiskari og fjølbroyttari, og vónandi fær brúk­ arin ágóða av hesum. Vit síggja, at kapping er á fleiri økjum – eitt nú innan telefoni, internet, flogferðslu og peningastovnar. Og fleiri fyritøkur víðka sítt virksemi uttan fyri landoddarnar. Á tryggingarøkinum fara mun­ andi broytingar at henda. Útlendsk tryggingarfeløg fara at fáa atgongd til føroyska marknaðin, og brúkarin fer at kunna tekna tryggingar uttanlands. At fleiri almennar fyritøkur nú verða einskildar, fer at skapa enn meira dynamikk. Ætlan­in er at selja 33% av parta­brøv­unum í Atlantsflogi í ár, og helvtin av partabrøvunum í Føroya lívs­ trygging verður latin tryggingar­ takarunum. Hin helvtin verður seld øðrum íleggjara. Byrjað verð­ ur eisini at einskilja Føroya banka og Føroya tele í 2007. Í hesi løtu verður fjórði brunn­ urin á landgrunninum boraður. Ein boring verður í 2007 og ein í 2008. Hugsa vit um tær ovurhonds stóru upphæddir, sum oljufeløgini nýta til borivirksemi í og nærhendis føroyskum øki, so er lítil ivi um, at tey trúgva uppá, at olja er at finna. Og tað, at nógv olja er funnin bretskumegin markið, ger hetta ógvuliga sannlíkt. Hóast ein møgulig oljuvinna helst liggur nøkur ár frammi í tíðini, mugu vit longu nú fyrireika okkum bæði mentalt og samfelagsliga til tær grundleggjandi broytingar, ein slík vinna fer at hava á okkara samfelag. Landsstýrið fer at seta á stovn ein búskapargrunn, har serligar inntøkur til landskassan, eitt nú inntøkur frá einskiljingum og eini møguligari oljuvinnuni, fara í. Grunnurin skal millum annað nýtast til at standa ímóti við í verri tíðum, til at gjalda niður almenna skuld og til at fíggja gransking. Gransking er eisini eitt øki, vit í sambandi við Visjón 2015 leggja stóran dent á at styrkja í framtíðini, og Vísindaráð Føroya verður sett í næstum. Vit hava nú fingið eitt ílegusavn, sum verður liður í at byggja upp eina ílegugransking í Føroyum. Í alivinnuni eru stór framstig við at henda, hóast útflutningurin í ár er sera lítil. Bøttar mannagongdir í alingini hava ført til betri sjúkufyribyrging og hava saman við koppseting bast ILA-sjúkuni. Alivinnan tykist at fara at fóta sær í størri og sterkari eindum, sum helst verða kappingarførari við útlendskar alifyritøkur. Ætlanin er somuleiðis at gera Føroya altjóða skipaskráseting kappingarføra. 9 skip komu í FAS í fjør, og við árslok vóru til samans 35 skip í skrásetingini. Á ymiskan hátt fer Landsstýrið at stuðla upp undir íverksetan og at menna íverk setaramentan. Samstundis skal land okkara marknaðarførast sum eitt land, har tað er gott at gera íløgur – eitt nú í almennar fyritøkur, sum verða einskildar. Sum eitt land, har útlendskar fyritøkur kunnu royna nýggjar KT-skipanir. Sum eitt áhugavert land í sambandi við frálandavinnu, aling, fiskavirking og gransking. Arbeiðsmarknaður Á arbeiðsmarknaðinum eru veru­ lig frambrot gjørd, við tað at partarnir hava stovnað fastan gerðarrætt og gjørt sáttmála um, hvussu trætumál og spurningar um sáttmálabrot skulu greiðast sum skjótast og við fyriliti fyri samfelagsligum áhugamálum. Partarnir eiga miklan heiður uppi­ bornan fyri hetta avrik sítt. Ein arbeiðsmarknaður, har rúmd er fyri øllum, eigur at vera næsta frambrotið. Í einum vælferðarsamfelagi sum okkara eigur tað at vera ein sjálvfylgja, at fólk við skerdum førleika kunnu skapa sær eitt lív við innihaldsríkum arbeiði og fastari inntøku. Men tíverri mugu vit ásanna, at tað framvegis er alt ov lítið rúm fyri teimum ófullføru á arbeiðs marknaðinum – bæði tí privata og tí almenna. Tí verður farið undir eina serliga verkætlan. Arbeiðs­ marknaðardeildin á Almanna­ stovuni skal styrkjast, so at vit kunnu fáa fleiri fólk við skerdum førleika á arbeiðsmarknaðin og fyribyrgja, at fólk missa tilknýtið til hansara. Eg fari inniliga at heita á privatar so væl sum almennar arbeiðsgevarar um at hugsa um tað samfelagsliga virðið, sum liggur í einum rúmligum arbeiðsmarknaði.  Útlendingamál Útlendingaøkið hevur fingið nógva umrøðu. Eingin ivi skal vera um, at Landsstýrið vil, at vit taka væl ímóti teimum útlendingum, sum koma higar at arbeiða og seta búgv. At taka ímóti útlendingum krevur eisini av okkum, at vit fáa hesar borgarar at fella til í okkara samfelagi. Umsóknirnar um arbeiðs- og uppihaldsloyvi gerast alt fleiri. Fyrra hálvár í ár komu umleið 270 umsóknir aftur ímóti umleið 90 somu tíð í fjør. Harumframt eru aðrar umsóknir um uppihaldsloyvi, eitt nú familjusamanføringar. Landsstýrið hevur sett sær fyri at fáa skil á útlendingaøkið. Okkara reglur skulu vera smidligar og samfelagsliga skilagóðar. Skjótari og greiðari mannagongdir fyri máls viðgerðina av útlendingamálum verða nú gjørdar. Landsstýrið vil stovna eitt arbeiðsmarknaðarráð við pørt­ unum á arbeiðsmarknaðinum at ráðgeva Innlendismálaráðnum um tørvin á útlendskari arbeiðsmegi. Vit vilja leggja okkum eftir at fáa breiða politiska semju á tingi um okkara framtíðar út­lendingapolitikk. Støðan í tølum Hyggja vit eitt sindur at hagtølum, so búðu 48.258 fólk í Føroyum tann 1. apríl – 189 færri enn somu tíð í fjør. Fólkatalið vaks nógv frá 1997 til 2002, men í fjør var aftur­ gongd. Tá fluttu 422 fólk fleiri av landinum enn til landið. Fólka­ talið minkaði tó ikki meira enn 127 fólk, tí burðaravlopið er stórt. Tað verða fødd nakað oman fyri 700 børn um árið, ella 2,62 børn í miðal fyri hvørja kvinnu í barnførum aldri. Hetta er tað mesta síðan 1990 og tað mesta í øllum Evropa. Hetta er eitt heilsu­ tekin, og vit skulu gera okkara til, at familjurnar trívast, so at vit varðveita høga barnatalið. Tað er ein góð trygd fyri okkara samfelag í framtíðini. Tekin eru nú um, at netto­frá­ flytingin seinastu árini er um at venda til eina nettotilflyting, og vit mugu vóna, at so verður. Okkum tørvar allar góðar kreftir, og tað hevur sjálvsagt stóran týdning fyri landið, at fólk, sum fara í onnur lond at úbúgva seg ella nema sær royndir, flyta heim aftur. Brúkaraprísirnir eru nakað hækk­aðir, men samanumtikið hevur inflasjónin verið tann sama sum í hinum Norðurlondunum, ið ikki hava stóra inflasjón. Verða skipini ikki uppítald, er okkara innflutningur minkaður javnt og samt frá 2001 til 2005. Seinastu mánaðirnar er hann tó vaksin aftur. Síðsta árið eru prísirnir á oljuúrdráttum nógv uppfarnir, og hetta sæst týðiliga aftur í innflutningstølunum. Framvegis er nógv tann stórsti parturin av okkara útflutningi fiskur og fiskavørur - um 95%. Fyrsta ársfjórðing í ár var út­flutningsvirðið 934 mió. kr. Hetta eru 9% meira enn somu tíð í fjør. Høvuðsorsøkin til vøksturin eru munandi betri fiskaprísir, tí samstundis, sum virðið er vaksið, er útflutta nøgdin minkað. Útflutningsvirðið á alifiski er tó minkað nógv, men væntandi fer tað nú at vaksa aftur. Sum nakað nýtt eru vit farin at skráseta aðrar vørur enn fisk og fiskaúrdráttir í hagtølunum fyri útflutning. Eftir at lógin um skráseting kom í gildi, er talið á skrásettum vørum farið úr 150 upp í 240, og mett verður, at einar 100 mió. kr. av føroyska útflutninginum vóru óskrásettar, áðrenn nýggja lógin kom í gildi. Hallið á handilsjavnanum var lutfalsliga stórt í fjør – 675 milli­ ónir krónir. Tá eru skip íroknað. Føroyska bruttoskuldin uttan­ lands var 6 mia. kr. í 2004, og bruttoognin var 9,4 mia. kr. Hetta svarar til, at nettoognin uttanlands var um 3,4 mia. kr. Hon er tískil minkað 1 mia. kr. frá 2002 til 2004. Nettoskuld landskassans er 3 mia. kr. Samferðslukervið Nýggi Smyril kom til landið seinast í 2005, og í apríl varð Norðoyatunnilin upplatin. Við honum hava um 85% av fólk­ in­um nú landfast samband. Av størri samferðsluætlanum kunnu nevnast útbygging av flog­ vøllinum, sum farið verður undir, nú hann verður yvirtikin. Vit eru sera fegin um, at ein loysn loksins er komin fyri flogvøllin, sum so harðliga treingir til at dagførast og útbyggjast. Arbeitt verður við verkætlan um undirsjóvartunnil millum Skála­fjørðin og Havnina, og for­ kanningarnar eru farnar í gongd til tunnil millum Streymoynna og Sandoynna. Vit fegnast um, at okkara undirstøðukervi áhaldandi verður útbygt. Men vit mugu tíverri eisini ásanna, at ferðslan hevur sína skuggasíðu, og framvegis doyggja ov mong í ferðsluni. Tí verður í hesi tingsetu lagt fram uppskot at broyta ferðslulógina, har serliga verður hugsað um ungar bilførarar. Heilsa Landsstýrið leggur dent á, at heilsustøða føroyinga skal vera góð, og nú verður stóra fólka­ heilsuætlanin sett í verk. Hetta skal geva føroyingum – ungum sum gomlum - betri heilsu og harvið betri lív. Fólka­ heilsuætlanin skal fyribyrgja fólka­sjúkum sum krabbameini, hjarta- og æðrasjúkum og sukur­ sjúku. Í fólkaheilsuætlanini verður høvuðsdentur lagdur á at fáa fólk at røra seg meira, roykja minni, eta heilsubetri mat og at minka um rúsdrekka- og rúsevnismisnýtsluna. Nógvir skúlar hava gjørt íløgur í vatnkølarar og geva børnunum dagligt tilboð um frukt. At okkara skúlabørn kunnu velja frukt og reint vatn fram um góðgæti og sodavatn fær stóra ávirkan á fólkaheilsuna í framtíðini. Eisini fegnast vit um stóru undirtøkuna fyri fólkaheilsurenningini, sum verður hildin á triðja sinni í heyst. Annar liður í okkara heilsu­ politikki er at høvuðsumvæla og nútímansgera Landssjúkrahúsið, so at tað kann gerast eins gott og sjúkrahúsini í grannalondum okkara, tá ið ræður um kann­ ingartilboð, viðgerðartilboð, trygd og hentleikar. Arbeitt verður av øllum alvi at talgilda heilsu­ verkið, so at sjúklingar kunnu fáa betri tænastur. Hóast psykiatriin hevur verið fyri munandi framstigum seinastu árini, ásanna vit í Landsstýrinum, at enn er langt á mál. Gerast skal nýggj psykiatrilóg, sum tryggjar rættindini hjá sálarsjúkum. Út­byggingin av sosialpsykiatriini og økispsykiatriini skal halda fram, og barna-, ungdóms- og eldrapsykiatriskar tænastur skulu setast á stovn komandi árini.   Harra formaður. Hetta landsstýrið setti sær fyri at fáa greið og støðug viðurskifti við Danmark til tess at fáa útint tey mongu politisku mál, sum vit settu okkum. Sambandið og samstarvið okkara millum er í dag merkt av virðing frá báðum pørtum, sum er grundleggjandi neyðugt, um ein skal fremja tey mál, ein setur sær. Tað merkir tó ikki, at Landsstýrið er samt við donsku stjórnina í einum og øllum! Men tað hevur eydnast Lands­ stýrinum at gera fleiri týdningar­ miklar semjur við danir, sum føra land okkara longri fram á leiðini móti fullari ábyrgd av øllum okkara viðurskiftum – innanríkispolitiskt sum uttanríkispolitiskt. Dømi um hetta eru uttanríkispolitiska lógin og yvirtøkulógin, sum nú hava verið í gildi í eitt ár. Nú vit hava fingið yvirtøkulógina, eru tað einans vit sjálv, sum gera av, nær vit yvirtaka málsøki. Størsta yvirtøkan í hesum val­ skeiðnum verður fólkakirkjan, og Landsstýrið ætlar, at kirkja okkara skal vera føroysk næstu ólavsøku. Fjølmiðlaábyrgdin er yvirtikin, og fjølmiðlakærunevnd er sett. Aftur at hesum er ætlanin at yvirtaka vinnufelagslóggávu og tilbúgving. Felags stovnur fyri tilbúgvingarmyndugleikan er skip­aður. Stjórnarskipan Arbeiðið í stjórnarskipanar­nevnd­ ini gongur eftir ætlan, og nevndin fer at handa mær álit seinast í árinum. Síðan skal málið viðgerast politiskt. Millum týdningarmiklu tættirnar er spurningurin um, hvussu mannagongdin skal vera, um verandi ríkisrættarliga støðan skal sigast upp. Norðurlendska samstarvið Umsóknin um føroyskan limaskap í norðurlendska samstarvinum verður framvegis viðgjørd, og mál okkara er fullur limaskapur. Hinvegin er at leggja sær í geyma, at politiskar forðingar eru fyri broytingum í norðurlendskum høpi, og at Danmark framvegis hevur eitt ávíst stjórnarrættarligt fyrivarni fyri fullum limaskapi. Hetta, hóast uttanríkispolitiska lógin leggur upp fyri hesum. Uttanríkispolitikkur og menningarhjálp Harra formaður. Eg legði fyri við at siga, at tað stendur væl til í landi okkara, og búskaparútlitini eru góð. Og í dag fegnast vit um okkara tjóðarhátíð, og at vit liva í einum Framhald á næstu síðu