mánadagur 14. august 2006síða 11

Nr. 154 - 14. august 2006 15 tíðindi Heimurin skrivast í manntal í 2010 Tað er ikki fyri at kenna neyva fólka­ tal­ið, at ST heitir á heimsins lond um at seta í verk fólkateljing í 2010. Endamálið er heldur regluliga at tryggja grundina undir dyggari informasjón um tey kor, sum hvør einstakur sam­fel­ags­ bólkur livir undir Fólkateljing Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Hvørt tíggjunda ár ger ST átøk fyri at fáa øll lond heims­­ins at seta í verk fólka- og bústaðateljingar. Hetta átakið verður kallað „Census 2010“ - manntal 2010 - og er tað ein áheitan um at seta í verk fólkateljingarátøk mill­um 2005 og 2014, so at hag­talsgrundarlagið um livikor hjá øllum heimsins fólkum verða dagførd og sambærligt. Norðurlond - elektroniskar skráir Norðurlond standa yvir­ høv­ur frammalaga, tá um ræður informasjón um sam­ felagskorini og íbúgv­ar­nar. Verri stendur til aðrastaðir. Serliga í londum, sum ant­in ikki eru før fyri at fremja fólkateljingar ella samfelagsinformasjón yvir­ høvur. Antin tí tey eru ov fátøk og illa stødd við útbúgving, ella tí at ófriður og ruðulleiki forðar fyri slíkum skipaðum samfelagsgagnligum átøk­ um. Av norðurlondum standa danir allarfremst í málinum um fólkateljingar. Fyrsta land­ið í heiminum, ið fekk upplýsingarnar um fólkið í elektroniskar skráir, var helst Danmark, sum í 1981 framdi sína fyrstu fólkateljing uttan oyðibløð. Eftir hetta eru við­ur­skiftini um familju, bú­stað, útbúgving og arbeiði regluliga skrásett, uttan at neyðugt hevur verið við vanligari fólkateljing aftur. Í hølunum á teimum eru Finland, Svøríki og nú Noreg eisini komin so langt áleiðis, at óneyðugt er við vanligari fólkateljing, tí eisini har eru allar týðandi upplýsingar um borgararnar í elektroniskum skráum. Síðani sexti- og sjeyiárini hava øll norðurlond brúkt regluligu fólkateljingarnar til at grunda elektroniskar skráir, so at hvørt fólkatelj­ ing­arumfar var alt minni treytað av at borgararnir skuldu skriva upplýsingarnar á oyðibløð. Danir vóru sum sagt fremstir, og eftir tríati árum eru øll norðurlond so komin hagar til, at reglulig skráseting fer fram um flestu sosialu viðurskifti borg­aranna og um bústaðir teirra. Landsfólkaskráirnar í norð­urlondum eru knýttar til skráir um bústaðin, um húskið ella familjuna, skráir um útbúgving borgaranna, ar­beiðsviðurskifti og inn­ tøkur teirra og í summum londum til upp aftur fleiri skráir. Á henda hátt verða fólkateljingar at enda óneyðugar, tí feskar upp­ lýsingar alla tíðina eru tøkar um viðurskifti borgaranna. Fyrimunurin við elektr­ onisku skráunum er, at tá er støðugt yvirlit tøkt um øll týðandi viðurskifti í samfelagnum, heldur enn við fimm ella tíggju ára mill­ umbilum. Føroyar spæla ikki við Danska fólkateljingin í 1976/77 var fyri mesta partin grundað á elaktroniskar skráir, men serlig fólkateljing á oyðibløð var í 1977 framd í Føroyum. Í 1981 taldu dan­ir ikki okkum uppí, tí tær elektronisku skráirnar um­fataðu bara borgararnar í sjálvum Danmark - ikki Føroyum og Grønlandi – tí hagtalsmál eru ikki rík­­ ismál. Ábyrgdina av sam­­ felagsupplýsandi hag­tals­in­ formasjón um Føroyar er føroyskt málsøki og tað er tí fult og heilt føroyska fólka­ ræðið, sum tekur avgerð um informasjónin skal vera á norðurlendskum støði ella ikki. Skomm at siga frá - men síðani danir góvust at skrá­ seta hesar týðandi sam­fel­ags­ upplýsingar, hava før­oyskir myndugleikar ikki tikið upp sama góða sið. Í danska rík­ inum, og tess­­ vegna eisini í Noreg, hava fólkateljingar verið regluligar heilt síðani miðja nítjandu øld, sum hava lagt grund undir góða fyrisiting og givið møguleikar at kunna seg við samfelagskorini hjá íbúgvum landsins. Slíkt eyðkennir framkomin lond - serliga norðurlond. Sjálvt tilafturskomin lond Í dag eru nógv av framkomnu londunum komin hagar til, at upplýsingar um viðurskifti borgaranna eru dagliga tøkar í KT skipanum, heldur enn á oyðibløðum, sum savnað verða saman hvørt fimmta ella tíggjunda ár. Fleiri lond, harímillum eystureuropeisk, hava sett sær sum mál at lata fólkateljingina í 2010 vera seinastu teljingina á oyðibløð, og heldur brúka tøku kunningartøknina til at fremja hagtøl um sam­ felagligu viðuskifti borg­ar­ anna. Ikki bara framkomin lond, men eisini lond ið vit meta vera minni framkomin, hava sett sær fyri at fáa slíkt hagtalsgrundarlag í elektroniskar skráir í sambandi við fólka­telj­ing­ ar­átakið hjá ST. Allarflestu lond í heiminum fremja fólka­teljingar við fimm ella tíggju ára milumbili, eisini blóðfátøk og pinkulítil lond í Afrika og Asia. Haraftrat eru nógv teirra eisini komin væl áleiðis við at menna umfatandi hagtalsligt grund­ arlag, sum kann geva teimum eina haldgóða mynd av samfelagsviðurskiftunum. Lond í Eystureuropa eru somuleiðis væl á leið komin, tá talan er um at menna hagtalsgrundarlag við nútímans kunningartøkni. +EYPSSAMT’KANÓ$R*AKOBSENSG’TU &+Ó$R*AKOBSENSG’TUSØKNASTEFTIR (JÈLPARFØLKITILBREY¦S’LUDEILDINA ATBYRJASKJØTASTTILBER 6ITSØKNASTEFTIREINUMR’SKUMFØLKIVI¦GئUMR’KISKAPIOGÈR¦ITILFASTSTARVÓEINUMHANDLISUMLÓVALTÓ¦ERÓ !RBEI¦SUPPGÈVUR !TR’KJASTARVI¦SUMHJÈLPARFØLKÓBREY¦S’LUDEILDOKKARA !RBEI¦STÓ¦ 5M TÓMARUMVIKUNATÓ¦ HARAVANNANHV’NNLEYGARDAGFYRRAPART 6ITROKNAVI¦ATTÞERT q2’KIN q"LÓ¦LÓGURAVLYNDI q«LÓTANDI q&LEKSIBUL q4RÓVISTVLVI¦NØGVUMOG FJ’LBROYTTUMUPPGÈVUM ,’N 3MBRT3+SÈTTMÈLANUM 3ENDOKKUMN’KUROR¦UMTEGSJÈLVANTIL +EYPSSAMT’KAN Ó$R*AKOBSENSG’TU 0OSTSMOGA &/ 4ØRSHAVN 4EL !TT"O-’LLER &ARTEL Nú skulu vit finna útav, hvussu nógv vit eru. Í 2010 skal fólkatalið í heiminum aftur skrásetast