fríggjadagur 18. august 2006síða 29

Nr. 158 - 18. august 2006 35 vikuskifti 35 øgum tað beinanvegin greitt, at alt er ikki mod­er­nað, at skynsemið ikki er fullgildugt og at meining røkkur upp um og aftur um einstaklingin. Sum einstaklingar eru vit feldir inn í fleiri grund­søgur, sum eru lívs­søg­an, familjan, ættin, siða­ arvurin og modernaði broytiligi heimurin. Hesar grundsøgur umfata ein, um man vil tað ella ikki. Uppgerð og avdúking eru áhaldandi neyðugar, men aftaná er ein bundinskapur, sum bíðar eftir at vera kallaður framaftur. Mod­er­ nit­etur og upplýsing eru framvegis tey korini vit verða fødd inn í, men undir hesum býr eitt stórt minnisrúm, sum ikki kann troðkast burtur, uttan so at lívsneyðugar sannroyndir verða gloymdar. Tað talgilda er númod­ern­að Vit eru feld inn í fyribrigdi og prosessir, sum eru modernað og inn í fyri­brigdi og prosessir sum onki hava við modernitet at gera. Í løtuni koma tingini til skarpskeringar meira enn tey hava gjørt leingi. Tað vísir seg sum eitt høvuðsrák við digitalisering av menn­iskja­lívinum og sum eina tilvitan um ein undirstreym av grundsøgum. Globalis­er­ingin og digitaliseringin kollvelta at kalla alt í hesum døgum. Sum kunnugt liva vit í einum nýggjum samfelag, sum av álvara fekk skap so seint sum í 1990’unum. Hetta samfelag hevur fingið óneyv heitið fest á seg so sum vitanarsamfelagið og informatiónssamfelagið. Meira beinrakið er at kalla nýggja samfelagið net­verkssamfelagið. Hetta samfelag snýr seg um meira enn talgilda kunningartøkni, sum skap­ar alla yvirflóðina av informatiónum. Digit­alis­eringin er kollveltandi í sjálvari sær við sínum møguleikum at goyma, viðgera, flyta og presentera informatiónir. Hetta ávirk­ar heimsbúskapin, heimspolitikkin og heims­samfelagið. Men tað veruliga kollveltandi potentialið, sum verður loyst við nýggju tøknini er tann stóra samtalan, vit rópa netverkið ella netmynstrið. Menniskjuni, sum skapa og brúka hesa tøkni eru koplað saman í einum netmynstri. Talgilda ment­anin er net­verksmentan við alnót og mobilnetmynstri frammi í odd inum. Vit ríða á tal­gildu bylgjuni saman við digitalum wonderboys og funky toppleiðarum. Men net­verks­ sam­felagið er meira enn ótamd kapitalisma. Hátøknin miðsavnar makt og er samtíðis kreativ og mið­spjað­andi. Hon er longu kast­ að út til einstaklingar í flestu av heimsins avkrókum, og Føroyar eru týði­ligari á netinum enn á einum vanligum heimskorti. Henda tøkni er ikki einans ein maktakku­mul­atur, men eisini ein møguleiki, sum er sádd ur globalt. Netverkið ger tey ríku ríkari, men kveikir eisini ein tøkniligan pion­eranda og skapar mót­mentanir og kritiska tilvitan av ymiskum slag. Hátøknin broytir okkara arbeiði, samveru, spæl og innlæring. Og sum alla aðrastaðni er alt møgu­ligt fupparí og prime time shit við í spælinum. Teknologiídnadurin ger okk­um ótrygg við at lumpa okkum til at halda, at vit blíva lukkuligari menniskju, um vit alla tíðina keypa tað nýggjasta og hottasta. Har mótaídnaðurin spælir uppá okkara fáfongd, spæl­ir teknologiídnaðurin uppá okkara ótta fyri ikki at vera nóg munadygg og á okkara ótta fyri ikki at vera nóg væl koplað til øll netverkini. Yvirriðjandi essentialismukritikkur Her sum í so mongum øðrum lutum ræður um at finna koplings­ punktið. Koplingspunktið millum øru ferðina í digitalu darwinismuni og so alt tað, sum ikki er runnið úr tøkni og upplýsing. Vit liva í tveimum heimum. Á annan bógv­ in er alt tað, vit meina, sann­kenna og skilja og á hin alt tað, sum vit eru bundin í og sum menn­iskjað ikki hevur skapt. Okk­ara lív er við øðrum orðum spent út millum heimsmeldur og hyp­er­tekst øðru­megin og ekkóið frá grund­ søg­unum hinumegin. Vit eru mod­ ern­itetsrakt, men eisini fest í ein djúpari royndarheim, har trúnaður, trúskapur og minni búgva. Alt er ikki konstruerað, søguligt og modernað. Moderniteturin hevur verið besettur av tí søguliga skilt sum ein hugsan um, at alt er konstruerað. Hetta hevur havt við sær ein yvirriðjandi es­senti­ alismukritikk. Tað, sum einaferð varð hildið vera gudgivið og essentielt sum øvrigheit, subjekt, kyn, náttúra, góðska og óndskapur er vorðið problematiserað og dek­ onstru­erað. Hetta sýru­baðið var og er neyð­ugt, tí her lógu og liggja enn duldir kúgandi valdsbygnaðir, sum áhaldandi skulu demaskerast. Men eitt sýrubað er ongantíð nøktandi. Tí hevur filo­sofurin Paul Ricoeur grein í sínum máli, tá hann sigur um modernistisku avdúkingarfilosofiina, at aftaná eina oyðimarkar­gongd av kritikki brenna vit eftir at verða kallað aftur. Hetta kallið snýr seg um at veita tingunum rættvísi og síggja størri søgur og samanhangir enn avdúking og uppgerð gera einsamallar. Tað er sum um at tað modernaða menniskja er vorðið minni bangið fyri at blíva vaksið og er við at fáa størri fráleika til sínar uppgerðir og avdúkingar. At minnast í einari flótandi verð Vit mugu minnast, og soleiðis kunnu vit fortelja okkum inn í ta stóru fremm­andageringina sum allur framburður og alt nýtt innlit er. Eg minnist t.d., at eg hoyrdi út­oyggjakonu fortelja mær, tá hon kom til Klaksvíkar og sá eina kiosk fyri fyrstu ferð í lívinum. Hon hevði hug at nærkast hesum løgna fyribrigdi. Har var ongin breiður disk­ur við góðum útsýni til vørurnar, men bara ein lítil lúka. Hon visti ikki hvussu hon skuldi gera, og hvat hon vildi hava og helt seg tí aftur. Hetta er grundsøgan um tað nýggja, um tað modernaða. Man kennir hetta aftur í fremmandageringini mótvegis allari tí nýggju tøknini. Vit venja okk­um sum frá líður við mod­ern­aðu hentleikarnar og nýggj­ar hugsanir, men teir nýggju sjónarringarnir eiga alsamt at nerva okkum og fáa okkum til at umráða okkum. Órógv og spennandi rør­ ingur er í alla­staðni. Ikki síðan jarnbreytarboomið í Onglandi í 1840’unum og gullfepurin í Kalifornia 10 ár seinni hevur tílík­ ur røringur verið í sam­skiftinum manna millum. Landamørk kámast burt­ur av innflytarum, ferða­fólki og nýggjum net­ mynstrum. Hetta hevur fingið tjóðirnar at dubba seg í einari nýggjari bylgju av tjóðarbygging. Tjóðar­bygging ella nation­build­ ing er góð, um tað snýr seg um at kenna seg sjálvan og sína bakgrund betri. Hon er eisini góð, um hon gevur meira sjálvsálit, sum jú kann opna meira enn vantandi sjálvsálit. Tað hava ikki minst smáar tjóðir brúk fyri. Men nati­on­building má ikki yvir­ riðja í teambuilding og ótta fyri kritikki innaneftir sum uttaneftir. Í einari vágaligari flót­andi verð skal tjóðin al­samt grundgevast og vátt­ast av nýggjum. Tað velja vit at gera m.a. við at halda Ólavssøku, har koplingspunktið millum modernitet og siðvenju ongantíð er heilt tað sama, tí samfelagið og ment­anin flyta seg alla tíðina. Føroyar eru í dag í stóran mun samstillaðar við umheimin. Tær eru eitt ikki- metropolt samfelag og skulu metast um á tann hátt. Eitt væl saltað stað Her eru serligir møguleikar og serligar avmarkingar. Saltið rennur fram fyri meg. Føroyar eru eitt væl saltað stað, og tað eru all­ar grundsøgur eisini. Saltið verður í ymsum høpi brúkt sum mynd fyri varandi týdningi. Í hesum sambandi hevur onkur tosað um episka saltið ella saltið í modernaðum søguskaldskapi. Hyggur ein nærri, so ber væl til at samanbera mineralska saltið við episka saltið. Bæði saltsløgini fáa tað, sum tey binda seg í at halda sær longri. Matvørur verða saltaðar við ítøki­ligum, mineralskum salti, og søguskaldskapur og aðrar søgur við skapa varandi týdning úr tí stokkuta. Hesi ‘saltsløgini’ hava eisini ein annan felags eginleika. Sjógvur kann upploysa tunt galv­anis­eradar stengur eftir bara nøkrum fáum árum. Og skaldskapur hevur verið við til at miðla mod­ern­aða tankan, sum við satiru og kritikki hevur upployst gamlar skipanir. Saltrákin uttan av havinum og innan úr søg­unum minnir ein á, at tað dupulta, tað fleirtýdd a er neyðugt. Alternativið til torgreinda, nervaða hugsan er einoygd ideo­logi av verðsligum og átrún­aðarligum slag. Allar modernaðar tjóðir útseta seg sjálvar fyri einari tí­líkari dupultsalting: salt­ið í satiruni og saltið í tí felagskenslu og trún­aði, sum eitt stað og eitt mál gevur. Bæði hesi elementini eru sum kunnugt í Ólavsøkuni, og hesir báðir dagarnir eru partur av tí grundsøgu, vit kunnu kalla søguna um staðið. Sum traditións­ bundin hátíð snýr Ólav­søk­an seg sum vera man fyrst og fremst um tað, sum sjóðar saman. Endamálið er eitt kollektivt time out í gerandisdegnum, har vit vátta kærleikan til staðið – tess náttúru, siðvenju og nútíðarmentan. Nationalismutýpur Sum fólkafundirnir er tjóð­arhátíðin partur av tjóð­skaparhugsanini. Heldur ikki henda hugsan er slopp­ in undan sýrubaðnum hjá tí hvassa vísindaliga vitinum. Sambært glob­ al­iseringshugsanini vil tjóðstaturin blíva upp­loystur mentanarliga og bú­skaparliga, tí alt hann umboðar er konstruerað ella gjørt. Men henda hugsan hevur ikki rætt í øllum. Tjóðstatirnir leggja dentin ymsastaðni, men hava allir eitt sterkt til­knýtið til staðið. Tann føroyski tjóðstaturin er fyrst og fremst eitt stríð fyri størri ella full­um avgerðarrætti, tann danski ber boð um sosialan konsensus, tann amerikanski er melodramatiskur osfr. Í samskifti og bú­skapi er tjóðstaturin gjøgn­ umgataður av altjóða­geringini, men heimstaðarkenslan loðar sum nakað ólýsandi uppi við øllum hesum national­ismutýpum. Tá tríggjar grund­ søgur tosa saman Tað kann viðhvørt kennast fríandi ongan samleika at hava. Bara at vera fremm­andur, navnleysur mill­um onnur navnleys og singla runt í The Land of Plenty. Men samleikin og Ólavsøkan hava eis­ ini sína tíð. Vit mugu minnast, og vit mugu fortelja stórar sum smáar søgur. Ólavsøkan minnir okkum á, at áðrenn vit sjálvi siga nakra søgu, hevur mentanin, sum vit eru fødd inn í longu ‘verið har’ og fortalt ein part av okkara søgu. Men sum einstaklingar kunnu vit ikki krøkja okkum í grund­søgurnar í royndini at bjarga okkum undan kaopleksitetinum og so lata onnur fortelja alt fyri okkum tað veri seg sum einstaklingar ella fólk. Nú síggi eg tann hvíta fordin fyri mær aftur. Hann nærkast Havnini, og tað er Ólavsøka í býnum. Tríggjar grundsøgur sita í honum og minna meg á, at samleikin má strekkjast út. Tær sita og práta saman á baksetrinum: lívssøgan hjá tí einstaka, moderniteturin og felagskenslan fyri heim­staðnum. Men bilførarin er fremmandur, ein ókend kraft. Hetta er mín bil­ur. Rustaður av øllum salt­in­um, men eisini eitt rúm við einum fyldigum og fleirfaldaðum ekkóið. Takk fyri og framvegis góða Ólavsøku Í einari vágaligari flót­andi verð skal tjóðin al­samt grundgevast og vátt­ast av nýggjum. Tað velja vit at gera m.a. við at halda Ólavssøku, har koplingspunktið millum modernitet og siðvenju ongantíð er heilt tað sama, tí samfelagið og ment­anin flyta seg alla tíðina. Føroyar eru í dag í stóran mun samstillaðar við umheimin. Tær eru eitt ikki- metropolt samfelag og skulu metast um á tann hátt , segði Bergur Moberg á fólkafundinum á Føroya Fólkaháskúla á Ólavsøku