leygardagur 30. desember 2000síða 10

Nr. 251 - 30. desember 2000 19 18 Nr. 251 - 30. desember 2000 gult cyan magenta svart Minnir kanska nógv um føroysku vegirnar í 20’u- num: Einki asfalt, bert grús, og ofta eru vegirnir avkvettir av áarlopi ella øðrum, og tá verður bara koyrt eftir nakna oyðimark- arlendinum. Sum vit koyra í ein lands- synning úr Ulaambaatar móti Uvurkhangai landslut- inum – ein av landslutu- num, ið harðast eru raktir av náttúruvanlukkuni – fáa vit enn fleiri prógv um nátt- úrunnar megi, sum vit ikki hava so stóra ávirkan á. Í túsundatali liggja deyðu dýrini fram við vegnum, vit koyra. Orðatakið »hvør av øðrum liva má…« rennur mær til hugs. Vit síggja ný- liga deyð dýr í heilum líki. Vit síggja eisini dýr, har án- arin hevur flett skinnið av dýrinum fyri at vinna nøkur oyru burtur úr skinninum. Sjónin er ikki tespilig, tá skinnini eru flett uttan av djórunum, og nú er lagað manni hjá róvfugli, úlvi og revi at gera sær dælt. At enda liggja berar beina- grindir og sløðast. Drúgv og trupul náttúruvanlukka Fram við vegnum sita stoppmettar ørnir, sum næstan ikki orka á flog, sum tær hava etið av deyðu dýrunum – hóast vit fara úr bilinum fyri at strekkja beinini. Sum vit standa fáa vit eyga á næsta fasuna í vanlukkuni: Vegna nógva turkin í fjør, tá grasið vaks rættuliga illa, fingu rottur- nar fótin fyri seg – tí tær eta grasrøturnar. Hetta árið er tí eitt rættuliga rottuár. – 300.000 húsdjór líða neyð um vikuna. Helming- urin av landsins einari mill- ión nomadum eru raktir av vanlukkuni, og tað er sera trupult hjá okkum at fáa hjálp, sigur Osorhun Bat- munkh, sum er guvernørur í Uvurkhangai landsluti- num. Hann væntar, at í minsta lagi fimm milliónir dýr fara at doyggja av svongd og kulda, áðrenn grasið grønkar í mai. – Vit uppliva ikki torna- doir ella líknandi. Hendan vanlukkan er nógv truplari enn so, og hon mennist so spakuliga, at tað er so trup- ult at fáa vinna ljóð fyri henni í heimspressuni. Men okkum tørvar hjálp frá heimssamfelagnum, við- gongur Osorhun Bat- munkh. Hendan dzud-vanlukkan er tann fyrsta í 10 ár. Van- lukkan byrjaði í fjør, tá turkur var í vestaru lands- lutunum – og summarið var tað turrasta í 60 ár. Avleið- ingin var, at húsdjórini ikki fingu tað neyðuga feittlagið fyri at klára seg gjøgnum veturin. Síðani kom kaldasti vetur í 30 ár, við einum miðal- temperaturi tíggju stig und- ir tí vanliga, og kavin hevur eisini verið nógv meiri enn vanligt. Í februar doyðu fyrstu djórini – og nomad- arnir fór at reka djórini eystureftir. Sera ringir vegir Um hetta mundið, tá vitjað varð í Mongolia í apríl, elvdi kavabræðingin til, at einki samband var við part- ar av landinum. Við einum náttartemperaturi upp á minus 10 stig ganga fleiri vikur, áðrenn náttúran vaknar úr vetrardvala, hóast sólin hitar væl um dagin. Várið er truplasta árstíðin – við ógvusligum sandstorm- um sum gera tað trupult at vera uttandura. Vegurin frá høvuðsstað- num Ulaambaatar og vest- ureftir er ein av frægastu høvuðsvegum í landinum. Men hann er sera vánaligur. Teir fyrstu kilometrarnir eru asfalteraðir, men tað ger ikki tann stóra munin, tí vegirnir eru so óslættir kortini, at tað tykist huga- ligari hjá okkum ferðandi, tá koyrt verður eftir møkini, har vegirnir eru skolaðir burtur. Tað tykist eyðsæð, at lítið er bøtt um vegirnar síðani kommunistiska skip- anin fall í 1990. Men landslagið er stór- sligið, villar víðar víddir so langt eygað røkkur. Eftir at hava koyrt í ein heilan dag koma vit fram til býin Arvaykheer, sum er høvuðsstaður í landsluti- num Uvurkhangai. Tá helt eg ikki, at nógv kundi verið eftir av stoytdoyvarunum í bilinum, vit koyrdu við, ein fýrahjólstrektur Mitsubishi Shougon-líknandi bilur við onkrum asiatiskum navni. Privatisering og konkurs Býurin var ikki júst nøkur fragd fyri eyga. Nógvur vindur var og kalt – minus 10 stig, og tá sandstormar- nir herjaðu var best at vera innandura, tí ringt var at halda eygu opin. Men sjónin lýsir helst væl støðuna í Mongolia: Stórar verksmiðjuhøllir stóðu sum spøkilsishús eft- ir kommunismunnar fall, privatiseringarnar og konk- ursirnar – soleiðis sum støðan er í nógvum av londunum eystanfyri, sum øll vóru partur í kommun- istiska planbúskapinum. Við privatiseringini vóru djórini býtt sundur millum nomadufólkið, og síðani hava nógv fólk roynt at vent aftur til nomadutilveruna. Tey hava fingið nøkur djór sum byrjunarkapital, og úrslitið er, at talið av nom- adum er trífaldað seinastu 10 árini. Fram til í ár hevur væl- ferðin hjá nomadunum bert gingið framá, stórar motor- súkklur eru vanlig sjón á steppunum. Men dzud’in hevur givið fólkinum ein lærupening: Tað hevði ver- ið skilabetri at gjørt eina tryggingarskipan sam- stundis sum privatiserað varð. Staturin hjálpti Undir gomlu skipanini var tað bert staturin, sum hevði trupulleikar av dzud’inum. Tað merkti bara, at djórini skuldu umfordeilast. Men fall kommunismunnar merkti eisini, at djóralækn- atænastan fall burtur, og at statsliga hoyggjframleiðsl- an við goymslum í øllum landspørtunum at standa ímóti við, tá turkur var, eis- ini helt uppat. Meðan vit eru í Arvayk- heer sleppa vit at koyra við einum heryvirmanni út á steppurnar. Í einum einsa- mallum telti hitta vit 60 ára gomlu Maruush, sum hevur flutt seks ferðir við fimm vaksnum børnum við fam- iljum hendan veturin. Hon er rørd og tárar av vitjanini og sigur okkum, at hon ikki hevur sæð fólk í ein mánað. Familjan hevur minst helmingin av djórunum, seyður, geitir og neyt. 24 av teimum 30 heystunum eru rýmdir. Næstan øll lombini eru deyð av mjólkamangli. Tey lombini, ið eftir eru, eru inni í teltinum og fáa mjólk úr pattufløskum. Maruush torir ikki hugsa um, hvussu nógv av djórum hennara fara at doyggja. Er hjálp á veg? fregnast hon. Heryvirmaðurin skrivar dúvliga niður, men má skuffa hana: Tað er so lítið, ið fæst, at tað langt frá nøktar allan tørvin. Og stat- urin hevur ikki ráð. Maru- ush nikkar við virðing. Nomadufamiljur í tíggju- túsundatali hava seinastu árini stríðst fyri at arbeiða seg úr fátæktini, ið sambært almennu tølini er 50 dýr. Neyðin og vónloysi hevur ført við sær, at fólk aftur flýggja til býirnar. Komin aftur til Ulaam Baatar fara vit tríggir norð- urlendingar ein túr í býin. Uttan fyri tjóðartingsbygn- ingin renna vit okkum av tilvild inn í lastbilafylgi. Vit fregnast og finna út av, at tað er japanski sendiharrin, sum letur landbúnaðarmál- aráðharranum nøkur less av hoyggi. Lokalu miðlarnir flokkast rundanum, tá teir russisku meira enn hálv- vánaligu lastbilarnir, sum best kunnu sammetast við teir, sum koyrdu í Havnini í sekstiárunum, standa í røð framman fyri tjóðartings- bygninginum. Men sam- bært ST-umboðsmanni- num, sum vit hitta sama seinnapart, so er bara hoyggj til einaferð upp í munnin á øllum landsins kríatúrum Eins og í øllum hinum londunum eystanfyri eru flestu standmyndirnar av Lenin og Stalin burturbeindar, men býarmyndugleik- arnir í Ulaambataar vildu kortini varðveita hesa standmyndina sum eitt søguligt minni, segði fryntliga guide okkara, Tunga Eitt lastbilafylgi uttan fyri tjóðartingsbygningin í Ulaambaatar við hoyggi frá japanska sendiharranum – Mentaliteturin hjá okkum sigur, at vit vilja ikki tykjast fátæk í gestsins eyga. Vit kunnu viðganga, at vit hava truplar tíðir, men vit góðtaka ikki, at vit líða neyð, sigur 38 ára gamli forsætisráðharrin úr Tjóðskaparflokkinum , R. Amarjagal. NÁTTÚRUVANLUKKA Eirikur Lindenskov – Náttúrunnar dómstólur hevur talað - og vit hava tapt. Teir nýggju nomadar- nir satsaðu upp á kvantitet heldur enn kvalitet. Men dzud’in er ein rættvísur dómari, sum vit hava kent í fleiri túsund ár. Soleiðis sigur Myatavyn Tsagaan, sum er leiðari fyri felagsskapinum hjá mong- olsku nomadunum. Hann er útbúgving djóralækni og journalistur og starvast dagliga í mongolska út- varpinum. Hann er farin um tey fimmti, og tað sæst í eygnabrá hansara, at hann tosar av royndum. Sjálvur er hann nomadi – uppvaks- in á steppuni, men er seinni fluttur inn í býin – men hann er framvegis nomadi, leggur hann dent á. – Altjóða hjálp er ikki rætti heilivágurin fyri Mongolia. Tey, ið hava mist alt, fáa nøkur nýggj djór at byrja umaftur við aftur fyri at arbeiða fyri aðrar nom- adar soleðis sum vit altíð hava gjørt. Myatavyn Tsagaan vísir frá sær, at dzud er økolog- iskt treytað – Nomadarnir vita full- væl, hvussu kensluborin náttúran er og um vandan um, at oyðimørkin veksur. Men hóast tað, so er landið so stórt, at tað sum einki kann bera nógvar ferðir so nógv djór, sum vit hava í dag, sigur hann. – Í miðal hava vit dzud fimtahvørt ár. Skulu evro- pear nú til at hjálpa okkum fimta hvørt ár? Nei, við hesum lærupenga skulu vit endurbyggja nomadutilver- una út frá søguligum royndum, siigur hann. Hann vísir á, at kommun- istarnir royndu at broyta lívsformin hjá nomadunum í nøkur tíggjuáraskeið við teirra djóralæknatænastu, heilivági og vísundaligu royndum upp á at krossa djór úr Mongolia og Russ- landi fyri at vinna meira mjólk og meira ull. Tanka- gongdin var vónleys, nátt- úran sjálv er tann einasti heilivágur fyri djjórini hjá nomadunum. Tey skulu tola at verða bakað í 40 hitastig- um um summarið, men samstundis tola minus 40 kuldastig um veturin. Stovnurin reinsar seg sjálv- an, sigur Myatavyn Tsag- aan. – Tey skulu tola eitt hálvt ár uttan mat og sjálv bera mótstandmegini móti sjúk- um. Stovnurin reinsar seg sjálvan, og eftir hendan dzud’in fer talið á djóorum aftur at vaksa. Tey harðføru djórini klára seg – og tað merkir kvalitet, leggur Myatavyn Tsagaan dent á., Og hann sær fyri sær framtíðin hjá nomadunum: – Kjøtið sum nomadarnir framleiða fer at verða eitt sera stórt tilfeingi í framtíð- ini. Livihátturin hjá nomad- unum er tann mest modern- aði, eg kann ímynda mær í einum heimi, har stórur dentur verður lagdur á beri- kraft og økologi. Hóast vit hava lært nógv undir kommunismuni, so kann tað bara ganga frameftir nú, sigur Myatavyn Tsagaan. Og sum landsins forsæt- isráðharri segði við Sosi- alin, tá vit hittu hann á for- setaborgini dagin eftir: – Mentaliteturin hjá okk- um sigur, at vit vilja ikki tykjast fátæk í gestsins eyga. Vit kunnu viðganga, at vit hava truplar tíðir, men vit fara neyvan at góðtaka, at vit líða neyð. Fyri at siga tað á nomadamáli: Tú telur ikki tenninar á hestinum, tú fært sum gávu. Tað er ó- møguligt at fáa altjóða lán uttan at brúka orðið »fát- ækradømi« – men tað er trupult fyri okkum at við- ganga, at vit eru fátøk, sigur 38 ára gamli forsætis- ráðharrin úr Tjóðskapar- flokkinum, R. Amarjagal. Sambært forsætisráð- harranum verður tapið av náttúrvanlukkuni upp á í minta lagi eina milliard US dollarar. Men eins og Mya- tavyn Tsagaan sær eisini hann fyri sær eina ljósa framtíð fyri Mongolia. – Landið er so einastand- andi og so ríkt upp á til- feingi. Mongolia er eitt av teimum mest fantastisku menningarlondunum, ikki minst vegna høga útbúgv- ingarstøðið. Júst sum Djengis Kahn vann heimin við einum lítlum heri á hestbaki fyri 800 árum síð- ani, kunnu vit vinna heimin við kunningartøkni. Komið tit bara aftur um trý ár, tá skulu vit vísa tykkum, at vit hava internet allastaðni, helt R. Amarjagal uppá. Jú, internetið hevur eisini vunnið fram í Mongolia – og hóast tað ikki var júst tað besta sambandið, so fekk undirritaði bæði lisið InternetSosialin og kannað teldupostin norðan fyri Gobi oyðimørkina – nærm- ast úti í óbygdum. Men líkamikið, hvat for- sætisráðharrin sigur, so er neyðin stór í Mongolia. Í Ulaam Baatar eru fleiri tús- und gøtubørn, sum annað- hvørt eru foreldraleys ella børn, sum eru rýmd frá framman undan skroypu- ligum familjum. Alkoholtrupulleikarnir eru stórir millum menninar, og tí verður meira satsað upp á genturnar, sum eru nógv størsti parturin av tei- mum lesandi á universitetu- num. Tað eru eisini fyri tað mesta kvinnur, sum taka mikrolán, sum er ein av ST- verkætlanunum: Fólk læna upp til 100 dollarar, sum tey skulu gjalda aftur eftir einum ári, so tey fáa skapt sín egna handil ella virki til framleiðslu. A internetkaféum síggj- ast eisini ungdómar – sum kanska staðfesta pástandin hjá forsætisráðharranum. Faktaboks: Eitt sindur um Mongolia Areal: 1,57 milliónir km2 Mark við Russland og Kina. Syðri triðjingurin av landinum er Gobi-oyðimørkin. Norðanfyri og vest- anfyri er meira gróður og skógarklødd fjallaøki og vøtn. Restin av landinum er fyri tað mesta steppur. Landið liggur í miðal 1.500 metrar frá sjónum og hevur eitt ekstremt innlandsklima við longum, køld- um vetrum og stuttum sumrum. Fólkatal: 2,4 milliónir. Helmingurin í býunum, hin helmingurin í bygdum og sum nomadar kring landið. Mongoliga er eitt av heimsins mest tuntfólk- aða londum. Djór áðrenn dzud (harða veturin) 33 milliónir móti 25 milliónum fyri 10 árum síðani. Deyð undir dzud: Minst fimm milliónir djór. Sam- bært ST er neyðugt við altjóða hjálp at útvega teim- um fátæku nýggj djór. Høvuðstilfeingi: Græs - sum veitir landinum kjøt, mjólkaúrdráttir, ull, skinn og brenni av turkaðum ekskrementum. Tilfeingi annars: Kol og nógv metall og mineral, sum ikki kunnu troytast vegna vantandi arbeiðsmegi og vantandi samferðslunet. Søga: Herurin hjá Djengis Khan hertók helmingin av kenda heiminum frá pørtum av Evropa til Kyrra- havið í 1200-talinum. Farið varð undir at gera Kin- esiska Múrin fyri meira enn 2000 árum síðani til tess at verja seg móti mongolum. Gjøgnum miðøld undir kinverkari ávirkan til kollveltingina í 1921. Síðani undir sovjettiskari ávirkan til kommunistiska stýrið uttan bardaga gav seg yvir fyri ymsu mótmæl- unum í 1990. Síðani demokrati eftir vesturlendskum mynstri. Stjórn (apríl 2000): Tjóðskaparflokkurin og Javn- aðarflokkurin, sum eru í listasamgongu. Teir skip- aðu stjórn í 1996 og var tað hin fyrsta ikki-kommun- istiska stjórnin. Teir høvdu 50 av 76 tjóðartingslim- um. Kommunistaflokkurin er í andstøðu. Við valið 24. juni 2000 vunnu kommunistarnir 72 av teimum 76 tjóðartingslimunum. Tjóðskaparflokkurin fekk einans eitt umboð, menðan Javnaðarflokkurin einki umboð fekk. Síðani nýggja kommunistiska stjórnin tók við, eru el-prísirnir hækkaðir nógv, og tað hevur stóran týdning í Mongolia, tí tað avger orkuprísin - og orkan er sera týdningarmikil, tá tað frystir niður í 40 minusstig. Men úr Mongolia frætta vit, at nýggja stjórnini kortini roynir at halda sosiala støð- ið. Djengis Kahn var máttmikil høvdingi. Seinast í 12. øld savnaði hann flakkandi ættbólkar í Suðursi- biria. Ættbólkarnir vóru mongolar, og honum eydn- aðist at skipa fólkið í stóran og máttmiklan her. mongolar vóru fólkaslag, sum livdi á skógarleysu víddunum í Landnyrðingsásia. Teir lvidu mest á rossabaki, og við teimum fekk Djengis Kahn gjørt tátíðar sterkasta her. Teir brúktu nýggjastu vápnini, t. d. krút og roykbumbur, so at eingin sá teir í álopi. Eingin vann á teimum. Í 1206 herjaði Djengis Hahn í Kina og síðani sum hvirluvindur um Ásia. Allar hernaðaratgerðir vóru lagdar væl til rættis, oog á rossabaki fóru teir ótrúliga skjótt víða. Altíð megn- aðu teir at savana megina, tá ið mest stóð á, og teir brendu og herjaðu allastaðni. Teir loyptu ræðslu á fólk, hvagar teir komu. Í 1227 doyði Djengis Kahn, og so við og við syndraðist ríkið, tí at eftirmenninir klandraðust. Mongolska stórríkið 1206 Temudjin vinnur Mongolia 1218 Mongolar gera innrás í Persia (Iran) 1221 Mongolar gera innrás í Russland 1237 Abbasonur Djengis Kahn, Batu, ger innrás í Norðurrussland 1240 Batu ger innrás í Pólandi og Ungarn 1260 Stríðsmenn úr Egyptalandi, mamelukkar, vinna á mongulum 1279 Kublai Kahn vinnur á Kina 1370 Timur Lenk savnar tey trý vestaru kanatini Vit eru ov stolt til hjálp – Náttúrunnar dómstólur hevur talað - og vit hava tapt. Teir nýggju nomadarnir satsaðu upp á kvantitet heldur enn kvalitet. Men dzud’in er ein rættvísur dómari, sum vit hava kent í fleiri túsund ár, sigur Myatavyn Tsagaan, leiðari fyri felagsskapinum hjá mongolsku nomadunum – Mentaliteturin hjá okkum sigur, at vit vilja ikki tykjast fátæk í gestsins eyga. Vit kunnu viðganga, at vit hava truplar tíðir, men vit fara neyvan at góðtaka, at vit líða neyð, sigur 38 ára gamli forsætisráðharrin í Mongolia, R. Amarjagal