týsdagur 29. august 2006síða 12

12 Nr. 165 - 29. august 2006 Farna vika var friðarlig á virð­ is­brævamarknaðunum. Ferðin á bú­skap­inum í USA er lækkað nak­ að í ár, og dúgliga verður mett um, hvuss u gongdin har fer at verða. Lyklatølini, ið vóru kunnjørd í farnu viku, góvu eina blandaða mynd av bæði Evropa og USA. Í USA heldur hús amarknaðurin á at kólna, eins og hann hevur síðan síðsta summar. Hinvegin hækk­ar nýtslan enn, eins og virk­ir halda áfram at økja um í­løg­ur­nar. Roknskapirnir fyri 2. ársfjórðing vóru góðir. Inn­tøk­ur­nar hjá virkjunum hækkaðu 3%-stig meir enn væntað. Lánsbrævarentur lækkaðar Láns­brævarentu hildu á at lækka í farnu viku. 10-ára rentan er nú 3,85%. Nú er væntandi, at renturnar fara at flyta seg nakað meir enn tær hava seinastu 4-5 mánaðirnar. Roknskapur frá A. P. Møller - Mærsk. Í dag, eftir evstamarkið av Markn­aðarráki, kunngerð A. P. Møller – Mærsk roknskapin fyri hálvárið. Í juni niðurmetti felagið met­ing­arnar fyri 2006 orsakað av samanleggingartrupulleikum við P&O Nedloyd, sum Mærsk hevði keypt frammanundan. Lægri fraktratur og hægri rakstr­ ar­út­reiðslur, orsakað av høga olju­prí­s­i­num, merktu eisini rokn­ skap­in tá. Kaupthing óttast, at sam­an­leggingartrupulleikarnir ikki eru loystir enn og at hetta hevur viðført, at Mærsk aftur hevur mist markn­að­arpart. Tískil er vandi fyri, at bingjuøkið hevur havt negativt árin á samlaðu inntøkurnar hjá Mærsk við áleið 1,1 mia. Mærsk vænt­ar at samlaða úrslitið fyri 2006 verður 16 mia. Marknaðurin væntar 16,6 mia., men Kaupthing væntar at samlaða úrslitið verður 15,8 mia. Hetta er ein niðurmeting frá teimum áður væntaðu 17,5 mia. Hesa vikuna Hend­an vikan verður hendingarík á virðisbrævamarknaðunum. Ser­ liga í USA verður sp ennandi. Har fáa vit tøl fyri arbeiðsmarknað og prísvøkstur, umframt upp rit frá rentufundinum hjá Fed. Hetta eru øll evni, sum dentur verður lagdur á fyri tíðina, so hetta kann alt flyta marknaðirnar.                                  SEK      Broytingar eru útroknaðar í mun til fyri viku síðan. Myndirnar vísa gongdina seinastu 3 mánaðirnar.              Ivi um USA Fiskimaðurin og vinn­u­lívs­ maðurin lata seg ikki und­ irgrava, men berjast fyri lívinum, meðan frøð­ing­ arnir hava rætt Samrøðan, sum Kári Mikk­ el­sen, blaðmaður hevði við hag­frøðingin Regin Reinert í Dimmalætting hóskvøldið 24. august undir heitinum “Føroyskir politikarar eru stutt-skygdir” var áhugaverd á meiri enn ein hátt. Bóndin og eslið Eg kom at hugsa um eina stutt­liga hending, sum ein høv­undur hevði sum dømi um hvuss u vit yvirliva. Ein bóndi átti eitt esil. Ein dag­in var eslið dottið í ein brunn, sum bóndin sjálvur hevði grivið. Bóndin royndi at fáa eslið upp aftur, men har var ongin møguleiki. Tí tók hann støðu til bara at grava omanyvir tað, so var tað burtur. Hann byrjaði at grava, men legði til merkis, at so hvørt hann gróv, traðkaði eslið bara oman á grivna tilfarið. Endin var, at tá bóndin hevði grivið seg lidn­an og typt brunnin, stóð esilið omaná og slapp so­ leiðis við lívinum. Nú nevnir Regin Reinert, at ein niðurskurður við trim­ um prosentum bara er sym­ bosk­ ur niðurskurður. Nakað kann vera um tað, men so grunt og óbúgvið ber ikki til at fara um serstakliga tá ein er frøðingur, tí tá fiskifrøðingar og fjølmiðlar hava orðið, taka teir oftast bara seinasta árið burtur úr, men nevna ikki, at nið­ur­ skurðurin eisini hevur ver­ið framdur í árunum framm­ anundan. Skerdir ár um ár Eg fari at taka einstakt dømi um bát, sum í 2002 hevði 79 fiskidagar, sum sjálv­andi var í minna lagi. Síð­ani er hann við tíðini til ídag 2006, skerdur við 11 døgum soleið-is, at hann nú hevur 68 fiskidagar. T.v.s. nið­urskurð umleið 15% bara hesi fýra árini. Regin sigur, at “fremsta á­hug­amálið hjá føroyska sam­felagnum má vera størst møgulig inntøka til sam­felagið upp á longri sikt, og sigur víðari, at ó­semj­an sostatt botnar í áhugamálunum hjá pol­it­ iska valdinum – nevniliga ótt­in fyri ikki at verað aft­ ur­valdur – og hjá føroyska samfelagnum sum heild”. So einfalt ber til at túra fram, tá ikki verður farið í dýpdina. Eg vendi her aftur til esl­ ið, sum ikki vildi lata seg undirgrava av bóndanum. Hesin bátur, sum nú bert hev­ur 68 fiskidagar, og árs­lønin hjá monnunum, sum við eru, er rokin úr 220­tús und krónum niður í 190­tús und kr, sum í sjálv­ um sær ikki er nógv at liva av ídag, verður nú noydd­ur at keypa sær 11 dagar afturat, fyri at fáa nøkulunda ársløn. Tað ger hann, og hesir dagar kosta 15.000 krónur um dagin alt­ s­o 161tús und krónur undir stór­um trýsti og hørðum og óregluligum arbeiði. Hjá hesum báti er talan um markn­að­arkreftir, sum bæði bú­skap­ar- og fiskifrøðingar mæla til. Arbeiðsloysi á sjónum – ICES livir væl Nú er eyðsæð, at vit sum meiri ella minni eru fast­ lønt, fáa í ringasta falli á­vísa lønarhækkan, verða vit ikki upps øgd, meðan fisk­i­mað­urin miss ir. Her siga frøðingar, at tað ræður um, at lata fiskivinnuna hava so fáar dagar sum gjørl­igt, so effektivar bátar sum gjørligt til at fiska so lítið sum tilber, so er ICES nøgt, fiski-frøðingar hava fingið ljóð fyri sínum upp áhaldni, hóast talan er um hypotetiska mynd Harafturímóti ger ar­beiðs­ loys­ið innan fiskivinnuna á sjónum, at hesir fara í ann­að arbeiði, tí tílíkir ar­beiðs­menn lata seg ikki und­irgrava. Tað kann hava fyr­i­munir! Síðani sigur hag­frøð­ing­ ur­in Regin Reinert, at “So at siga allir serfrøðingar uttan fyri løgtingshús ið mæla til niðurskurð í fisk­ i­ dag­a­talinum, og ein skuldi trúð, at hesir serfrøðingar við teirra útbúgving hava væl betri førleika enn flestu løgtingsmenn hava”. Lat tað so fara. Tá frøðingar eintýðugt stýra Kundi verið áhugavert at vita, hvønn hann met­ ir serfrøðing og hvør ikki, tí eg síggi hann ong­ a­staðni í samrøðuni hava fisk­i­mannin, reiðaran ella vinnulívið við í sta­ð­fest­ i­ ngum og avgerðum, tvørt­ urímóti sigur hann um fisk­i­ng­ar­stýringina, sum hann metir sum okkara Tjóð­banka og sigur, at hon “kundi hóskandi ligið onk­u­staðni á markinum mill­um bús karfrøði og fiski­frøði” og her gangi eg út frá, at hann meinar, at bús kaparfrøðingar og fisk­ i­frøðingar skulu stýra hes­ um. Fiskiskapur og fiskifrøði er einki minni enn ein list og fiskimaðurin er eingin minni enn listamaður, og hóast eg einki skal taka frá bókliga útbúnum frøð­ ingum, ber ikki til bara full­komiliga at skerja hesar fyrrnevndu burtur úr av- og viðgerðini. Eg plagi at taka dømi, at “fyri tað, um tú hevur lært at sp æla eftir nótum, gerst ikki bara av tí góður tónlistamaður”. Her skal annað til. Soleiðis er eisini við fiskifrøðini. Fyri at taka eitt dømi aft­ urat, hvuss u frøðingar hátta sær. Tá vit stríddurst við myndugleikarnar um at fáa typt Haraldss und, var ein av okkara kendu frøðingum frammi og segði, at “inni á Funningsfirði hevði verið ein botnvending” sum er ein botneksp losión, tað kundi eisini henda inni í Klaksvík, um byrging varð gjørd um Haraldss und tí Klaksvíkin varð dálkað. Síðani byrgingin kom, er Klaksvíkin reinari og djóralívið kom seg bet­ur aftur, m.a. av tí at streymviðurskiftini broytt­ ust. Hetta vitsti bæði út­ róðr­ ar­maðurin og og jarð­ar­brúk­ ar­in har á leið. Spennandi samrøða Sjálvandi skulu vit hava djúp­astu resp ekt fyri frøð­ ing­unum, og lurta væl eft­ir teimum, tí hetta er teirra útbúgving. Teir hava nátúrliga rætt við hvørt, men ikki altíð. Sum ein klókur maður segði, “ein klokka, sum stendur still, er eisini røtt viðhvørt”. Eg tori at siga, at um so er, at Regin Reinert fær endaligt viðhald, verða nógv­ir fundir og temadagar men helst lítið eftir til sjó­ vinnuna. Men samrøðan sum Kári Mikkelsen hevur í blað­num við hagfrøðingin Regin Reinert er áhugaverd í mangar mátar. Hon er stuttlig, tí hon er prov­o­ker­ andi. Hon er viðkomandi, tí hon leggur upp til kjak. Men eg sp yrji bara, hvar fiskimaðurin og vinn­u­lívs­ maðurin er í hesi stuttligu og prov­okerandi samrøðuni. Hann skal vera glaður fyri, at tað ikki eru limirnir í Starvsmannafelagnum hann niðurger, men okkara sjó­fólk og vinnulívsfólk, tí annars hevði Dalsgarð slop­ pið fram at mikrofonini og sagt, hvuss u “synd var í sær og sínum limum”. Hvar er fiskimaðurin og reiðarin í frøðini Tingmaður Fólka­floks­ ins í Norðyoyggjum jógvan við keldu