týsdagur 5. september 2006síða 11

Nr. 170 - 5. september 2006 11 tíðindi Stutt sagt Eg vil hervið gera nakr­ar rættleiðingar til sam­røð­ una, eg hevði við út­varps­ kvinnu Dagmar Joensen Næs í Útvarpi Føroya á middegi 1. september. Í nevndu samrøðu kom eg at gera meg til tals­ mann fyri, at grein 10 í uppskotinum til føroyska stjórn­arskipan fær tær av­leiðingar, at rættindini hjá samkyndum til at ganga saman í skrásett parlag við hesum fóru at verða tryggjað á hægsta stigi við tí avleiðing, at landsins lógir, ið ikki tryggja slík rættindi, har­ við fóru at verða settar til viks. Eg havi nú verið for­ mað­ur í hesi nevnd – fyrst grundlógarnevndini, síðan stjórn­ar­skip­an­ar­ nevnd­ini – í samfull 7 ár. Longu tíðliga í nevnd­ar­ ar­beiðnum gjørdi eg og ver­andi næstformaður okk­um til talsmenn fyri eini breiðari semju í arbeiðinum. Henda breiða semja er serliga sett í samband við tjóðskaparliga spurn­ing­ in, men steðgaði ong­ an­tíð har. Alla tíðina hava vit arbeitt eftir tí yv­ir­skipaðu hugsjón, at stjórnarskipanin í rætt­ind­ a­part­inum skap­ar nøkur al­ment orðað rættindi, ið er nóg yvirskipað til eina og hvørja tíð at geva politiska og rættarliga vald­i­num víðar ræsir at á­seta, hvat hesi rættindi í­tøkiliga merkja. Sum slík má ein stjórnarskipan vera í einum samfelag, har øll ikki draga somu línu, hvørki tjóðskaparliga ella í mun til rættindi hjá ein­staklingum, tí annars verður ongin semja og on­g­in legitimitetur. Sum formaður í Stjórn­ a r­­­ s k i p a n­ a r­ n ev n d­ i n i havi eg onga ætlan um at binda hesa stóru verk­ ætlan Føroya fólks upp í umstrídd og ítøki­lig tema, ið skilir okkara fólk í eymum etiskum spurn­ ing­um. Kortini má eg ásanna, at partur av tí eg segði í dag, ikki kundi geva fólki aðra fatan enn, at eg sum formaður meini, at tann komandi stjórn­ arskipanina fer at tryggja samkyndum rætt at verða skrásett í parlag. Tað er slíkt, sum kann henda, tá ein svarar skotriðunum frá blað­fólki mitt í strongdum ar­beiðs­degi við øðrvísi upp­gávum. Her átti eg at havt høvdið meira við, áðrenn eg svaraði. Harafturat vil eg eisini vísa á, at míni orð undir teirri yvirskrift, sum út­varp­ið bar tey, vórðu drigin inn í slíkt høpi, at eg ikki kenni meg heilt loyalt endurgivnan, tá tað ljóðaði so, at onkur við grein 10 í hondini kundi krevja at fáa rætt til at ganga inn í skrásett par­ lag. Hetta er eitt sindur meira kompliserað. Til dømis meinti eg ikki við tí, sum eg svaraði upp­á viðvíkjandi dóm­stól­u­ num, at dómstólarnir fara at hava frælsi til at leggja eitthvørt moralskt innihald í alment orðaðu rætt­ind­ aásetingarnar. Dóm­stól­ar­ nir fara sjálvsagt óheft at tulka stjórnarskipanina, men tá vit hava fólkaræði verð­ur hetta kortini í mun til eina skyldu at fylgja etiska rákinum í samfelagnum, og mugu dómstólarnir tí tulka ta hugsjón og ta meginfatan, ið ræður í samfelagnum, inn í viðkomandi áseting. Er ráðandi hugsjón fyri skrá­settum parlag, so verj­ ir grein 10 sjálvsagt slíka skip­an, er fólkahugsjónin meira konservativ sum nú, so verður grein 10 ikki viðkomandi í hesum høpi. Tí er tann útlegging, ið Útvarp Føroya gjørdi, ikki bein, tá tað ljóðaði sum um, at eg meinti av­leið­ingina av grein 10 í upp­skotinum til føroyska stjórn­arskipan fara at vera, at dómstólarnir fara at seta tingmenn upp á pláss, um teir ikki viðurkenna skrásett parl­ ag. Endamálið við stjór­n­ ar­skip­anini hevur verið og er at skapa semju í fólk­i­num og ikki at seta fólk upp móti hvørjum øðr­um. Rættleiðing til Útvarp Føroya 1. september Hvat er Landssjúkrahúsið fyri ein fyritøka? Hyggja vit á heimasíðuni hjá www. LSH.fo lýsir lands­sjúkra­ húsið hvussu “lands­sins størsta almenna ar­beiðs­ pláss” sær seg sjálvt, bæði samfelagsliga sum ar­beiðs­pláss, men eisini í læknafakligum og org­an­i­sa­ tor­isk­um høpi. Sum brúkrarar, við­skift­a­ fólk ella samfelagsborgarar kunnu vit síggja hvørji virð­is­grundarløg eru vald út at vera grundarsteinar undir eini felags uppfatan sum allir deplar, deildir og leiðarar hava samtykt í felag og sum øll eiga at arbeiða út frá. Hesi eru í nevndu raðfylgju: Loyalitetur, op­in­ leiki, virðing fyri øðrum, á­byrgd. Eisini framgongur á heim­ a­síð­uni, at sjúkrahúsið er um­fatað av so nógvum á­hug­ a­bólk­um og so nógvum ym­iskum áhugamálum, at ein næstan smokkar niður í stólin í hugsingini um at byrja at kritisera systemið. Tað vísir seg nevniliga ­øð­i­liga skjótt, at tað sum er gott fyri menning ella útvikling ikki altíð er gott fyri økonomiin og tað sum er gott fyri starvsfólkið er kanska ikki gott fyri sjúkl­ ingin v.m. Allar sjúkrahúsins funk­ ti­ón­ir saman útgera eitt net av logikkum sum ikki kunnu fasthaldast ella systematiserast á sjúkl­ing­a­ støði, tí sjúkl­ing­ur­in er bert ein lítil partur av tí samlaða, hó­ast eksistensgrundarlagið sjálv­andi byggir á at fólk gerast sjúk. Tí kunnu vit ikki bert hyggja at sjúkrahúsinum sum ein afturlatin eind fyri seg sjálvt, um vit ynskja at fáa betri sømdir sum sjúkl­ingar og avvarandi. Vit mugu eisini hyggja at tí millumrúminum sum er millum sjúkrahúsið og sjúkl­ing­arnar. Hesi millumrúm ella grá­ zonu-øki partanna millum umfatað tað sum ikki er definerað við orðum ella teksti. Tað er júst í tílíkum grázonum at trupuleikar standa seg upp.Tað er júst í tí -sum enn ikki finnist- at ábøtur eru tiltrongdar, breitt uppfatað. Tað snýr seg sostatt bæði um at fáa útkomm unikera til brúk­ar­an, hvat sjúkrahúsið kann bjóða heilt reelt (á brúk­ar­astøði, ikki sum vis­ i­ón myntað á starvsfólkið ella politikkarar einans) og samstundis at fáa rætta upp uppá ein fatalan skeivleika í maktbalancuni millum sjúkr­a­hús og sjúkling. Sagt á annan hátt, lat borg­ ar­a­rætt­indini røkka inn um sjúkrahúsgátt og gev juri­disk­ar sømdir til tann einkulta sum sjúkling. Vit síggja í fjølmiðlunum, at millum annað Bill Just­ i­nussen stillar kritiskar spurn­ing­ar viðvíkjandi við­gerð, viðferð ella frá­ valg av viðgerð, t.d. í Sos­­­i­alinum 30/8-06. Bill Just­­i­n­ussen veit, at hann her hevur eina sak. Eisini hann er berari av óteljandi lagnusøgum og beinleiðis traum­um hjá sjúklingum og teirra avvarandi sum hava upplivað ein so makt­stýrd­an ójavnað sum møti millum sjúkling og sjúkrahús í veruleikanum er. Har borgarar, sum ann­ ars ikki geva sær fær um tílíkar strukturar í tí dag­ liga, brádliga rakna við og djúpt sjelkaðir gera sær ta erfaring, at sum sjúkl­in­ gur ella avvarandi kann ein risikera at gerast full­ komiliga maktarleysur. Sjúkrahúsleiðslan royn­ur at móttaka kritikkin í fjøl­ miðl­unum positivt. Tumm ­ as í Garði, læknastjóri er harmur og ynskir at eftirkanna hvørjar sak­ ir sipað verður til. “Nýta høvi at eftirkanna manna­ gongdir” stendur á síðu 5 í sosialinum frá 30/8-06. Hetta ber boð um, at sjúkr­a­húsleiðslan ynskir at gera nakað við skeivar procedurur, har fólk eru vorð­in illa viðfarin. Men syst­emið sjálvt dregur seg undan í tílíkum førum. Sys­ temið vil ikki lata seg inn­ fanga! Og tí er eitt og hvørt sniðálop á einkultsakir nyttuleyst í vónini at broyta ta stóru heildina munandi. Tí hvør skal brikslast? Og hvussu verður roknistykkið gjørt upp? Tí ikki ein einasta sjúkl­ ing­a­innlegging/ viðgerð er 100% identisk við ta fyrru. Sjálvt tá talan er um sama sjúkling sum við somu brek­um kemur á sjúkrahús, er støðan eitt lítið sindur broytt frá fer til fer. (Eitt nú kronisk sjúk). So er feburin og blóðtrýst kanska broytt, so eru onnur starvsfólk á vakt o.s.v.. Tí finnast altíð grundir og argumentir fyri at ein avgerð er forsvarlig í einum ella øðrum høpi. Um ikki fyri sjúklingin í sjálvum sær, so fyri deildina(hoyrur við­komandi heima har, er sjúklingaprofilurin tann rætti?), økonomiin, vakt­ skip­an­ina v.m. Tríva vit afturíaftur grund­ vir­ð­ið nr. 4 hjá lands­sjúkr­a­ hús­ins heimasíðu sum var “ábyrgd”, so framgongur at allar dispositiónir á sjúkr­a­húsinum í veru­leik­ a­num kunnu rættvísgerast und­ir hesum punkti. Tann útdelegeraða ábyrgdin, sum allarhelst er ætlað at geva fríheit, menna og motivera starvsfólk, kemur sostatt eis­ini at verða tann uttasti karmurin fyri tí møguliga og gevur tí eitt fullkomiliga sjálvregulerandi system. Tí er bert eitt loysunarorð sum reelt kann flyta mørk og tað er, at allir sam­fel­ agsborgarar fáa formuleraði rætt­indi til ávirkan og innlit í sjúkraviðgerðir á øllum føroyskum sjúkrahúsum. At borið verður so í bandi, at identiteturin hjá einstaklinginum skal vera intaktur sum sjálv­ støð­ugt menniskja og samfelagsborgari bæði í møtinum við sjúkr­a­hús­ i­num, undir kanning ella innlegging og eisini eftir innlegging. Sum dømi uppá ein tí­lík­ an útvikling kann nevn­ ast: Fult innlit í dagliga reg­i­strering av sær sjálv­um sum sjúklingi. At­gongd til medicinlista og fakligar vurderingar í les­barum teksti. (Resumé) Atgongd til informatión við argumentatón, tá viðgerð verð­ur broytt ella uppgivin. Líkaleiðis skal ein fak­lig argumentatión í les­bar­um teksti fylgja við sjúkl­in­g­i­ num í samband við út­skriv­ ing ella avvísing á sjúkr­ a­hús­i­num beinanvegin. Tað merkir at ein víðkað ep­i­krisa, (epikrisa er in­form­atión um sjúklingin sum komm unulæknar fáa eftir nøkrum vikum) skal skriv­a­st beinanvegin og so latast sjúklinginum í hond­ina, um viðkomandi ynsk­ir tað. Hetta er serliga av­gerandi fyri kroniskar sjúkl­ingar ella sjúklingar sum hava fleiri brek og har brekini verða býtt út á kirugisk og medicinsk øki sum sundurskildar eind­ir innanhýsis á sjúkra­hús­i­ num­. So við at lata starvsfólk standa til svars yvirfyri tí einsaka í størri mun enn nú, mugu bæði læknar og sjúkrarøktarfrøðingar fok­ u­sera “dubult” og so­leiðis verður skapt pláss fyri relatiónini millum sjúkr­a­ hús­starvs­fólk, sjúklingar og avvarandi á javnari støði.. Skulu vit sjúklingar, av­v­arðandi fáa tað betri, so koma vit longst við form­uleraðum rættindum. Rættindum sum skapa javn­ vág í maktbalancuni. Og tá balancan ikki er so skeiv sum nú, er grundarsteinurin lagdur undir, at sjúkrahúsins 4 virðisøki eisini røkka út til tín og mín og øll sum enn hava til góðar at gerast sjúkl­ingar ella avvarandi. Lat tey 4 grundvirðini verða øllum landsins borgarum at gagni! Velbastaður anna maria joensen Formaður í Stj­ó­rn­ar­ skipanarnevndini jóan pauli joensen Havnar Fimleikafelag, hev­ur í mong ár havt trupulleikar við at fáa venjarar til dreingj­ a­­fim­leik­in, men ongantíð hevur tað verið so torført sum í ár. Støðan er so ring, at dreingjafimleikurin er í vanda við at detta burtur úr felagnum. Nevndin og fimleika­deild­ in hava nú troytt allar teir veg­ir, sum vit vita um, og hava tí brúk fyri hjálp frá limum og øðrum sum eru áhugaði í at hjálpa. Okkum tørvar venjarar til trý dreingjalið. Talan er um liðini, dreing­ ir.1 fl., dreingir 2.-3. fl. og dreing­ir 4.-5. fl. Tey, sum kundu hugsað sær at hjálpt felagnum úr hesu truplu støðuni, ella kenna onkran sum kann traðka til, eru hjartaliga væl­komin at seta seg í samband við ein av nevnd­ ar­limu­ num. Anni Kyster, formaður 214851 Karina Nolsøe, næst for­ maður 519327 Olga Knudsen, skrivari 221496 Erla Mikkelsen, kassa­meist­ ari 227744 Eisini um tað er sum hjálp­ari, alt hevur áhugað, upp­læringina standa vit í felagnum fyri. So nú er ikki at seta seg aftur, men at seta seg ísamband við ein okkara. Eitt neyðarróp frá felagnum - dreingjafimleikurin í vanda Vegna nevndina í Havnar Fimleikafelag Anni Kyster