leygardagur 6. januar 2001síða 8

Sosialurin Nr. 4 - 6. januar 2001 15 14 Sosialurin Nr. 4 - 6. januar 2001 Jógvan Isaksen, ummælir William Shakespeare: Macbeth. Sorgarleikur í 5 pørtum. Axel Tórgarð týddi. Stiðin 122 bls. Teir flestu leikirnar hjá Williami Shakespeare havi eg ikki sæð á palli. ”Ham- let” fær meg at hugsa um Illustrerede Klassikere nummar 4 – haldi eg – sum eg las sum smádrong- ur, og ”Macbeth” fær harð- rendar myndir úr filminum hjá Roman Polanski at fara ígjøgnum hugan: heksirnar og so tað avhøgda høvdið, sum fer bóltandi oman eft- ir trappuni. ”Romeo og Julia” er eitt summar í År- hus, har eg spældi sjavs í summarsólini og uppímill- um las Shakespeare, með- an ”Othello” fyrst og fremst er operan hjá Verdi. Tann størsta upplivingin av øllum er knýtt at ”Henry V”, filminum hjá Laurence Olivier, sum einaferð mið- skeiðis í sjeytiárunum gekk upp á umgang í Havnini sum videoband. Eg og ein vinmaður høvdu eitt vikuskiftiskvøld ætlað okkum í býin, í Kaggan, men høvdu sett ”Henry V” á avspælarin, meðan vit fingu okkum ein javnara. Tað skuldu vit aldrin havt gjørt. Vit sóu allan tann drúgva filmin, hann man tátta í tveir og ein hálvan tíma, og tá ið hann var liðugur, sóu vit hann um- aftur. Tað bleiv eingin Kaggi ta náttina, og eg haldi, at tað sigur ikki so lítið um styrkina í leikunum hjá Shakespeare – leikstjórnin og spælið hjá Laurence Olivier eiga eisini sín stóra lut – at tveir ungir mans, sum vóru altráir eftir at fara í býin at skemta sær, heldur sótu og sóu ”Henry V” – ikki bara einaferð, men tvær reisir. Mínar upplivingar við Williami Shakespeare eru sostatt í høvuðsheitum lesnaður og filmir. Tað sama er galdandi fyri Henrik Ibsen, sum mær dámar betur at lesa enn at hyggja at. Kortini dámar mær han væl sum útvarps- leik. Tá ið tað snýr seg um August Strindberg, er tað øðrvísi. Sjónleikirnar hjá honum dámar mær serdeil- is væl at hyggja at, betur enn at lesa teir. Við hesum inngangi- num, sum er um at villast av leið inn í tað persón- liga, vil eg bert siga, at summar leikir vil eg held- ur lesa enn at síggja spældar, og at hetta í stór- an mun er galdandi fyri Shakespeare. Ein streymur av blóði ”Macbeth” er deyði, dráp, svik, morð og alt ilt litað av blóði frá byrjan til enda. Herovastin Macbeth hevur bast einum uppreistri, og skotski kongurin Duncan hálovar honum. Úti á heið- inum hevur hann hitt tríggjar heksir, sum rógva fram undir, at hann kann gerast kongur – og so slepst sjálvsagt ikki undan, at hann má gerast kongur. Lady Macbeth spottar og eggjar hvørt um annað, til hann hevur framt níðings- gerðina og myrt sín kong. Men um somu tíð, sum tann persónliga skipanin fer í sor, oyðilegst eisini samfelagsskipanin og øll skipan yvirhøvur. Tað ónda er við frá byrjan (heksir- nar), og tað fær vald, um menniskini loyva tí. Stríðið stendur ímillum gott og ilt, himmal og helviti, skipan og kaos, ljós og myrkur. Tað, sum fer fram í ”Macbeth”, er ein marru- dreymur og líka so ræð- andi og lemjandi sum ein tílíkur. Leikur er ikki vunnin, tá ið ”Macbeth” hevur myrt Duncan kong, hann má halda fram: hann má drepa vitnir, fólk, ið hava illgruna til, hvat ið er farið fram, konur og børn teirra, vinfólk hjá hesum og at enda má hann drepa øll, tí øll eru ímóti honum. Tað, sum kanska eina- helst ger, at illgerðirnar nerva lesaran, er, at tær kennast persónligar. Mac- beth ger sjálvur av – væl og virðiliga stuðlaður av konuni – at hann vil verða kongur, og so er bara ein leið: drápið, og tað verður framt við egnum hondum. Macbeth drepur sjálvur Duncan. Macbeth drepur kong, tí hann ikki kan hava virðing fyri einum Macbeth, ið ikki torir at drepa kong. Men tann Macbeth, ið hevur myrt, kann ikki góðtaka tann Macbeth, ið hevur myrt. Macbeth myrðir fyri at sleppa undan marruni, meðan marran nettupp er tað neyðuga drápið. Tvinnir eru kostirnir og ... Søgugongdin fer í høvuðsheitum fram á nátt – nett sum ein røtt marra – og hon er kleimin av blóði. Øll verðin er tað bera blóð. Og tað er ikki í fluttari merking, men blóð sum drýpur frá teimum dripnu og sum klistrar til hendur og andlit og drápsvápn og sum tað ikki ber til at vaska burtur. Sum leikur frálíður verður bara meiri og meiri blóð, tað verður vassað í blóði. Søgan er um tey, sum drepa og tey, sum verða dripin. ”Mac- beth” leggur fyri við ein- um blóðbaði og endar við einum. Fyri Macbeth eru lívið og deyðin eins høpisleys, tilveran er absurd, og tað einasta, sum er at gera, er at drepa so nógv livandi, áðrenn tú sjálvur verður avhøvdaður – í hesum føri bókstaviliga. Liðiligur hamur Týðingin hjá Axel Tórgarð av ”Macbeth” er bæði smidlig og livandi og so- statt lættlisin. Hartil vildi eg hildið, at hon er munn- bær hjá leikarum á palli. Sjálvsagt ber tað ikki til at fáa øll rímini hjá Shake- speare við yvir í føroyskt – t.d. Macbeth/death – men í teimum førum, har eg havi samanborið týðing og upprunatekst, er Tór- garð í flestu førum sloppin óvanliga væl frá sínum setningi. Onkustaðni haldi eg kortini, at hann fer eitt sindur skeivur ella kundi havt valt øðrvísi. Eftir prologin við heksu- num verður lagt fyri so- leiðis: What bloody man is that? – Nú! Hvør er hasin særdi? Tað kemur minni enn so tað sama fram á føroyskum sum á enskum. Inngangsorðini eru rætti- liga avgerandi, akkurát tí tað verður svomið í blóði leikin á tamb. Fyri lesaran hevði tað verið frægari at fingið blóðið í ljósmála, (t.d.: Hvør er hasin blóð- uti?), enn at royna at varð- veita eina rytmu, sum Shakespeare kortini veik frá, tá ið tað hóvaði hon- um. Einastaðni sigur týðingin tað øvugta av uppruna- tekstinum. Spurt verður, um ikki herovastarnir gjørdust ræddir, tá ið Noregskongur legði upp í stríði. Í føroysku týðingini er tað blivið til: ”Tá rædd- ust okkar høvuðsmenn, Macbeth og Banquo?” Tí- skil fær svarið, ”Ja, sum spurvur ørn og haran ljón!”, merkingina, at teir blivu líka ræddir sum spurvur og hara og ikki líka lítið sum ørn og ljón. Viðmerkingarnar eru rættiliga tilvildarligar, bæði ov fáar og ov nógvar. Ov fáar til at tær í størri mun hjálpa lesaranum og ov nógvar, tí mangar av teimum eru so hissini, at óteljandi aðrar kundu verið ístaðin. Eitt lítið aftrat er tey fáu førini, har týðarin føroyskar nøvnini. Lady Macbeth verður til Frú Macbeth og Siward verður Sívar. Hetta er púra óneyðugt. Samanumtikið er ”Mac- beth” ein tann størsta lesi- upplivingin á føroyskum í heyst – kanska tann størsta – og bæði týðari og forlag eiga tøkk uppiborna fyri triðju Shakespeare týðingina á rað. SHAKESPEARE.”Macbeth” er deyði, dráp, svik, morð og alt ilt litað av blóði frá byrjan til enda. Týðingin hjá Axel Tórgarð av ”Macbeth” er bæði smidlig og livandi og sostatt lættlisin. Hartil vildi eg hildið, at hon er munnbær hjá leikarum á palli Ljótt er fagurt, fagurt ljótt Húskið hjá Axeli Tórgarð. Tey trý børnini eru øll sjónleikarar. Nú Axel eftir stuttari tíð hevur týtt ikki færri en tríggjar Shakespeare-leikir, fáa tey ivaleyst høvi at royna seg við enn fleiri klassikarum Savnsmynd William Shakespeare (1564-1616) Postboks 19, 110 Tórsahvn, telefon 311820, telefax 314720, teldupostur: birk@post.olivant.fo Blaðstjórn: Birgir Kruse Birgir Kruse Nú eru longu fleiri ár liðin síðani árið 1984 fór í kav og vit kundu smýrast at ræðandi framtíðarsøgu George Orwells við sama navni. Og eisini filminum, sum kom sama árið. Nú er aftur eitt ár upp- runið, har ein framtíðar- søga gerst samtíðarsøga. Tað er skaldsøgan ”2001: A Space odyssey”, sum bretski rithøvundurin Sir Arthur C. Clarke (f.1917) skrivaði í 1968. Hetta kollveltandi árið fann hann saman við filmsleikstjóranum Stan- ley Kubrick (1928-1999) og burturúr hesi framtíðar- søguni skrivaðu teir hand- ritið til samnevnda filmin, sum er um tiltiknu rúmd- arferðina í 2001. Filmurin hevur langt síðani fingið kult-status og eftir at Kubrick doyði vóru flestu filmar hansara givnir út á DVD. Sir Arthur C. Clarke er ein av virknastu og mest kendu science fiction rit- høvundum. Hann hevur eisini verið virkin gransk- ari innan tøkni, samskifti og rúmdarferðir. Longu í 1945 hugsaði hann sær til ein samskiftis-fylgisvein- in. Tað var í grein, hann nevndi Extra-Terrestrial Relays í tíðarritinum Wireless World hetta árið. Í fleiri førum hevur hann medvirkað í sjónvarps- sendingum, tá amerikumenn hava sent Apollo-før út í rúmdina, m.a. saman við kenda sjónvarpsmanninum Walter Kronkite. Tilsamans hevur Sir Arthur skrivað fleiri enn 60 bøkur, sum fleiri eru metsølubøkur. Sagt verður, at samlaða upplagið hjá honum er farið um tær fimti milliónirnar. Mest seldu bøkurnar hjá Sir Arthur eru “Child- hoods End” og hin í ár so aktuella “2001: a space odyssey”. Men hann gevst ikki so. Fyrsta framhalds- søgan av ársins rúmdar- ferð “2010: odyssey two”, er langt síðani komin og eisini gjørd til film. Triða rúmd- arsøgan “2061: odyssey three” er eisini komin og hin fjórða og hig- artil nýggjasta rúmdarsøgan er “3001: the final odyssey”. Sum heiti bendir á verður hetta helst hin síðsta. Sir Arthur fekk í fjør virðislønina “The Award of Knight Bache- lor” handaða í Colombo á oynni Sri Lanka. Har hev- ur hann búð síðani 1956. Nils Malmros ger film um pápan Í dag eru hundrað ár liðin síðani íslendingurin Tómas Guðmundsson varð borin í heim. Hann var føddur í nánd av Tingvøllum, gjørd- ist løgfrøðingur og arbeiddi við hagtølum í bankaverðini. Og so varð hann eisini skald. So væl umtókt lýriskt skald, at hann varð nevndur "Reykja- víkurskaldið". Tómas andaðist í 1983. Málningur- in til vinstru er eftir Gunn- laug Blöndal. Millum kendastu yrkingar hansara er "Hotel Jörð", sum millum annað er sung- in inn á plátu, og sum eisini er vælkendur felagssangur í norrønum vísubókum. Lagi er eftir Heimir Sindrason (f.1945). Upp undir hundrað ára dagin, hevur Martin Næs rithøvundur týtt yrkingina til føroyskt. Danski filmsleikstjórin Nils Malmros (f.1944), sum vit kenna frá ”Barbu”, fer nú undir at gera film um pápan. Tá Malmros fóru undir filmin um ”Barbu” helt hann annars fyri, at nú var stundin komin at leita út um ringvegin í Århus. Tí valdi hann klassisku søg- una hjá Jørgen-Frantz Jacobsen. Nú leitar Nils Malmros aftur til tað heimliga og sjálvupplivaða umhvørvið í Århus. Eins og Nils sjálvur var pápin, Richard Malmros, útbúgvin lækni. Hann gjørdist professari og yvirlækni á Kommunu- hospitalinum í Århus. Richard Malmros andaðist í fjør vár. Sjøtul kundi setast á filmsætlanina millum jólanna, tá greitt var, at danski Filmsstovnurin var sinnaður at lata tær fyrstu 11 milliónirnar til arbeiði. Innan hesa tilsøgn hevur Nils Malmros ikki vilja grett um næsta filmin eftir ”Barbu”, sum nú hevur meiri enn trý ár á baki. At gera film um foreld- ur, egin foreldur, er roynt áður í norrønum filmi. Danski leikstjórin Bille August (f.1949) gjørdi í 1992 stórfilmin ”Den goda viljan”. Filmurin bygdi á handrit hjá sven- ska Ingmari Bergman (f.1918), har leikur byrjar í Uppsala 1909, við Samuel Fröler í leiklutinum sum Henrik Bergman og Pernille August sum Anna Bergman. Við donsku pressuna hevur Nils Malmros eisini sagt, at filmurin hann nú fer undir er ”mín versión av Bergmans ”Góða Vilja”. Tað er ein filmur um foreldur míni, serliga pápa mín, sum var frá Es- bjerg, har annar abbi mín var arbeiðsleysur lossing- armaður og hin var yvir- lækni. Pápi mín gjørdist professari og yvirlækni á nervaskurðfrøðiligu deild- ini á kommunuhospitali- num í Århus. Tí verður hetta bæði ein filmur um pápa mín og um nerva- skurðfrøði”, sigur Nils Malmros. Uppundir hundrað ára dag Jørgen-Frantz Jacob- sens var Sosialurin í sam- bandi við Nils Malmros. Tá starvaðist hann júst á hesi deild á kommunu- hospitalinum í Århus. Og har hevur hann starvast sum lækni í samfull tvey ár. Hetta hevur verið ein liður í at seta seg inn í ar- beiðsplássið hjá pápanum. Research, tey rópa. Nils Malmros hevur skrivað handritið saman við trúgva medarbeiðara- num John Mogensen, sum til dagligt er lektari á Århus Katedralskúla. Heimsins elsta filmsfelag, sum enn ger film, er fram- leiðari. Tað er danska felagið Nordisk Film, sum Ole Olsen grundaði í 1906. Nils Malmros ger film um pápan Richard, sum var nervaskurðlækni Perman á donsku bókini við ársins mest aktuella heiti “2001” Birgir Kruse Tá framtíð gerst samtíð Tómas Guðmundsson (1901-1983) Martin Næs, rithøvundur týddi Vallaraheimið jørð Tilveran minnir á løgið ferðalag. Vit eru gestir, vallaraheimið er jørðin. Jú, summi koma og onnur fara avstað, tí altíð hevur hann javnað og rutt í svørðin. Tey eru fleiri, ið fegin ferðast so, tó eru onnur, ið ferðaháttin stúra. Summi fara í bráðskundi beint á flog, men onnur setast í fjálgan krók at kúra. Vallaraheimið tað mangan á tremur er, og ofta eru gestir í ymsum vási. Teir kappast altíð um besta sessin her, at vera fremstir, og í sínum besta stási. Men so eru onnur, ið velja sær annað lag, tey setast aftast, og vilja heimin skoða, tí tað er ymist, hvat tey nú halda um tað, og ymist er við okkum, hvat vit duga. Hjá mongum gesti er gistingin alt ov dýr, tosið gongur bara um vinningsbýtið. Tú sum á vallaraheimum altíð býr, veitst væl, at minni fæst fyri lítið. Tey flestu eru, vælkomin inn á gólv, alt er til reiðar í heitu, fjálgu stovu, men tá ið klokkan hevur sligið tólv, tá veksur óttin for rokningunum grovu. Ein tanki kemur til mín um miðja nátt, at fyri gisting mótroknað kann vera, deyðin kemur sum rykkjari á gátt, og rykkir eftir tí, sum er at gera. Umsíðir fingu vit tó sligið fast, og hesum geva allir gestir gætur. At deyðin hevur á lívinum jú bast, í lutfallinum Metusalem og Pætur. Reykjavíkurskaldið 100 ár