leygardagur 6. januar 2001síða 9

Sosialurin Nr. 4 - 6. januar 2001 17 gult cyan magenta svart 16 Sosialurin Nr. 4 - 6. januar 2001 um størru londunum er torførari at fáa eyga á tað norðurlendska, tað er ikki líka innlýsandi neyðugt fyri vanliga borgaran at tað skal finnast, og tað er alla tíðina neyðugt uppfinna tað norðurlendska samstar- við av nýggjum og finna tí uppgávur, sum kunnu rættvísgera tess framhald- andi tilveru. Eftir at Svøríki og Finland fóru inn í ES hevur tað politi- ska samstarvið fingið ein nýggjan leiklut, eina end- urupplíving, eftirsum tey norðurlendsku londini nú hava fingið brúk fyri at standa saman fyri at fáa sjónarmið síni ígjøgnum í Europa. Hvat viðvíkur Føroyum er eingin ivi um, at fyri okkum smátjóðirnar er alt at vinna við at halda fast um tað norðurlendska samstarvið og vera við til at tryggja tess framtíð. – Er tað ein trupulleiki, at vit hava so fáar føroyingar í týðandi norðurlendskum størvum? Eg veit ikki um tað ber til at siga, at tað er ein trupulleiki. Men tað er ein sannroynd, at vit eru fáir. Í roynd og veru haldi eg bara vit eru tveir føroying- ar í løtuni, sum starvast innan Nordisk Ministerråd. Og tað er ynskiligt at tað vera fleiri. Og hugsi eisini at tað vildi verið gagnligt fyri Føroyar: størvini eru spennandi og mennandi, og tað norðurlendska sam- starvið gevur nógv sam- bond og tilgongd til nógv netverk, sum ein hevur stóra nyttu av, tá ein vendir heimaftur. Men tað krev- ur, at fortreytir finnast hjá væl kvalifiseraðum fólki at søkja størvini, eitt nú at tað veruliga finnast møgu- leikar at fáa farloyvi o.a. Vit áttu at miða eftir, at tað altíð finnast 2–3 føroying- ar í leiðandi umsitingarlig- um størvum innan norður- lendska samstarvið. Eg haldi ikki vit fáa nýtt møguleikarnar í samstarvi- num til fulnar, um vit ikki hava fólk inni í organisa- tiónini, sum hava føling við teimum aktuellu arb- eiðsgongdunum og priori- teringunum. – Mentunarliga “veður- lagið” hvussu er tað í Álandi, samanborið við Føroyar? Størsti munurin er, at mentunarlívið í Álandi er næstan bara áhugavirk- semi. Tann professionali- seringin, ið vit hava sæð innan næstan allar listar- greinir í Føroyum, er bert spakuliga byrjað her á Álandi. Innan sjónleikin t.d. er eingin virkandi pro- fessionellur bólkur. Her hevur Nordens Institut gingið á odda seinastu 3 árini og hevur sett upp 4 professionel sjónleikartil- tøk. Eisini myndlistin er næstan bara eitt amatør- fyribrigdi. Tann klassiski tónleikurin er í støðugari menning, takkað verið ein- um sera góðum musikk- skúla, sum nú hevur um- leið 12 ár á baki. Men inn- an rock og popptónleikin millum ung er ikki nógvur aktivitetur. Her hevur Nordens Institut roynt at fáa gongd á við eini tón- leikakapping. Tann út- breidda amatørisman innan allar listargreinir hevur við sær eina ávísa mistrúgv móti yrkislist og móti nýggjari list. Amatørlistin her á Álandi er fyri tað mesta rættiliga konservativ og afturlítandi og móttøk- an av henni sera ókritisk. Líka mikið hvat álendskir listamenn borðreiða við, verður tað altíð róst. Og tað er bæði gott og ringt. Fært tú góða móttøku, eggjar tað tær til at halda fram. Er móttøkan altíð góð, líka mikið hvussu dygdin er, so motiverar tað teg ikki til at royna at blíva betur. Og tað er júst tað, sum í alt ov stóran mun merkir álendskt mentunar- lív: Ein hvílan á laur- berjunum og ein sjálvs- nøgd við egin avrik, sum í alt ov lítlan mun er mót- svarað av listarligari dygd. Men álendsk áhugamentan hevur eisini positivar síður, og tá hugsi eg um tær nógvu eldsálirnar, sum fáa ómetaliga nógv sett í verk her. Nøgdin av mentunar- ligum tiltøkum er ótrúlig, og nógv gott er eisini ímillum. Fleiri og fleiri professionel listarfólk eru eisini farin at búseta seg á oyggjunum, og tað merk- ist, t.d. innan fyri sjónleik- in og tónleikin, at áskoð- arafjøldin er blivin eitt sindur meira kravmikil, hvat dygdini viðvíkur. Eg hugsi tað ber til at siga, at menningin innan listirnar á Álandi liggur eini 30 ár aftan fyri teirri føroysku. Eitt øki, har álendingar kortini liggja langt framm- an fyri okkum, er tá tað snýr seg um varðveiting av og upplýsing um mentu- nararvin. Søvn, forn- minni, bygningar og lands- løg verða varðveitt og gjørd atkomulig fyri al- menningin og skúlabørn upp á ein máta, sum fær føroyska fornminnisumsit- ing at líkjast einum...ja, steinaldarfyribrigdi. Her hava vit nógv at læra av álendingum. – Mentunarpolitikkur skal definerast, siga tey her heima í Føroyum. Meðan vit bíða, kunnu vit so læra nakað av álendingum? Álendingar hava seinastu 6 árini arbeitt miðvíst við at menna og konkretisera sín mentunarpolitikk, og politikkurin verður førdur eftir einum greiðum mál- setningi. Seinast hann var til viðgerðar var í 1998 og tað var ein arbeiðstilgond, sum eg haldi vit kundu tik- ið eftir í Føroyum. Fyrst orðaði álendska lands- stýrið eina mentunarpoli- tiska frágreiðing, hendan var síðani tikin til aðal- orðaskifti í álendska løg- tinginum í tveimum um- førum, við eini sera ná- greiniligari viðgerð í løg- tingsins mentanarnevnd ímillum. Nevndin gjørdi sær millum annað tann ómak at hoyra meiningar- nar hjá øllum teimum týdningarmestu felags- skapunum og stovnunum innan mentunarlívið. Úrslitið var so eitt fýra ára mentunarprogramm, sum varð samtykt við breiðum meiriluta í løgtinginum, og har løgd vóru nøkur føst mál fyri, hvat skuldi avrik- ast á mentunarøkinum tíð- arskeiðið 1998–2002. Eg haldi hetta programmið hevur verið eitt sera gott stýringsamboð, og tær linj- urnar, sum vórðu lagdar í tí, hava ført til nógv ítøki- lig framstig innan mentu- narlívið. Eitt nú eru fyri- treytirnar fyri størri pro- fessionalisering innan sjónleik og tónleik kannað- ar, og stig tikin, sum miða ímóti at fáa gongd á virk- semið á hesum økjum. – Er nakar munur á at búgva mitt í Eystrasalti og so út í Norðuratlantshavi, soleiðis reint mentalt? Er álendingurin meiri “kontinentalur” enn før- oyingurin? Tá eg flutti higar, hevði eg væntað, at álendingarnir vóru meira kontinentalir, sum tú skrivar, meira í sambandi við meginrákini í Norðurlondum enn føroyingar, at her var eitt mentunarlív og eitt alment kjak, sum var meira hipp, og ikki so heimføðisligt sum í Føroyum. Áland liggur jú bara nakrar fáar tímar við báti og minni enn ein hálvan tíma við flogfari frá svenska høvuðsstaðnum Stokk- hólmi vestarumegin og næst stórsta finska býnum Åbo eystarumegin. Ein trýr og væntar, at her er fólkið munandi meira opið og áhugað fyri útheiminum enn vit, sum búgva av- byrgd langt úti í Atlants- havinum. Men veruleikin er beint tvørturímóti. Hóast nærleikan til stórbý- irnar í vestri og eystri, so er Áland mentalt sæð ein tann uttasti provinsurin í Norðurlondum. Fólkið er vent inneftir móti sínum egna lokala samleika, síni fortíð og øllum, sum ein uppfatar sum sína serligu mentan. Tað álendska samanhaldið er øgiliga sterkt, og ein sum flytir higar, skal ikki vænta, at hann uttan víðari kann ger- ast partur av tí dagliga net- verkinum og at vera boðin inn í privatlívið hjá fólki. Eftir at hava búð her í trý ár, hava eg og familjan t.d. ongantíð verið boðin heim til eina heilálendska familju; øll ið vit koma saman við privat, eru húski, har í minsta lagið annar parturin er fluttur higar uttanífrá. Tað kann forklárast bæði í søgu og nútíð við, at Áland liggur og altíð hevur ligið so- leiðis fyri, at nógv fremm- andafólk ferðast hendan vegin. Gestir hava tí ongantíð, eins og í Føroy- um, verið sjáldsamir, men tvørturímóti verið bæði dagligir og talríkir, og í gomlum døgum ikki altíð heldur so tespiligir. Álendingarnar hava tí, hetta vitna ferðafrágreið- ingar um fleiri hundrað ár aftur í tíðina, altíð fyrihild- ið seg til vitjandi á ein av- vísandi, ella í besta lagið reint handilsligan hátt. Hyggur ein eftir støðuni í dag, so er tørvurin stórur at halda fast við egnan samleika og sereyðkenni, júst tí at oyggjarnar liggja so nær tveimum tættbygd- um meginøkjum, har málið er tað sama, og tann lokala sermentanin tí lætt kann køvast, um ikki manngarð- ur verður sligin um hana. – Men hvat siga so álend- ingar um føroyska kjaki um fullveldi? Hevur hetta kjakið skapt nakað “ekkó” í Álandi? Jú, tað hevur tað. Fyrr hevur álendskt fullveldi ongantíð verið eitt evni í álendskum politikki. Tað var bert ein lítil bólkur á ytsta høgraveinginum, sum talaði fyri hesum. Upp undir seinasta valið í 1998 var álendskt fullveldi ong- antíð nevnt við einum orði undir valstríðnum. Men eftir valið í 98 var stovnað ein rørsla, sum hevur fing- ið undirtøku frá fleiri eta- bleraðum politikarum, bæði núverandi og fyrrver- andi. Hendan rørslan, sum kallast Ålands framtid, hevur latið tveir altjóða viðurkendar samfelags- frøðingar gera eina kann- ing av fortreytunum fyri einum sjálvstøðugum Álandi. Hendan kanning er nú givin út í bók, og hevur verið nógv umrødd her í heyst. Tað slepst neyvan undan, at kjakið um full- veldi verður eitt høvuðs- evni, tá val verður aftur 2002. Men fullveldi sum so liggur nokk langt frammi í tíðini. Álending- ar eru ógvuliga pragmat- iskir og økonomiskir í sín- um hugsunarhátti, og tey flestu vilja halda fast við sambandið við Finland, so leingi tað er ein fyrimunur í tí. Og hóast tað nú er hitt respektabla høgra, ið flytur tankarnar fram, so er álendskt fullveldi fyrst og fremst eitt høgraprojekt, sum styggir flestu mið- og vinstraveljarar frá sær. Men persónliga haldi, at tað hevur verið sunt fyri kjakið um álendska sjálv- stýrið og tess framtíð, at spurningurin um fullveldið er tikin fram, og at allir partar í samfelagskjakinum mugu taka støðu til hann. – Næsta ár er fyri fyrstu ferð Listastevna í Føroy- um. Hvat hevði tú sett ovast á ynskiseðilin? Eg kundi tonkt mær at sæð The Royal Shake- speare Company á palli- num í Norðurlandahúsi- num, gjarna við tí upp- setingini av “Hamlet”, sum eg veit at teir ferðast kring Europa við júst nú, um hon framvegis er á skránni komandi summar. Góða modernaða dansilist kundi eg eisini ynskt mær, tað eru vit ikki forvand við í Føroyum. – Takk fyri prátið og fram- haldandi gott nýggjár! Somuleiðis! – Álendingar hava seinastu 6 árini arbeitt miðvíst við at menna og konkretisera ein mentunarpolitikk og politikkurin verður førdur eftir einum greiðum málsetningi Birgir Kruse Bert fáir føroyingar starv- ast í norðurlendskari mið- fyrisiting. Havnarmaðurin Mikkjal Helmsdal er ein teirra. Síðani 1997 hevur hann verið stjóri á Nord- ens Institut í Álandi. Nú er sáttmáli hansara longdur við trimum árum fram til summarið 2004. - Annars skuldi eg givist í juli mánaða í ár. Men eg havi ein vanligan setanar- sáttmála við tríggja mán- aða uppsøgn, tað er bara tað at hann er tíðaravmark- aður. Nú er hetta evsta markið so flutt til 31. juli í 2004, sigur Mikkjal, sum er fegin um at halda fram, tí hetta er heilt greitt eitt heraklapp fyri væl útinnt arbeiði. - Men hinvegin kenni eg meg ikki bundnan at vera tíðina út. Bjóðast mær ein nóg spennandi uppgáva, áðrenn starvstíð- in er úti, so skal eingin vera bilsin av at síggja telt- pelarnar hjá familjuni Helmsdal verða drignar úr álendsku moldini, leggur hann smírandi afturat. – So tú ætlar ikki at festa røtur í Álandi? Nei. Eg flutti yvir higar saman við føroysku konu míni, Árnu, sum eg eigi tvey børn saman við. Tað hevur alla tíðina verið ætl- anin at venda heimaftur, og at børnini skulu vaksa upp í Føroyum. Eldra dóttir okkara var 4 ár, tá vit fluttu, yngra dóttir okk- ara føddist stutt eftir, at vit komu higar. Nú er eldra dóttirin byrjað í skúlanum, og tað í sjálvum sær av- markar tey árini vit vera afturat her. Men Áland festir helst røtur í okkum, og tað er einki at ivast í, at hetta plássið kemur altíð at vera serligt fyri okkum. - Hvør er tín bakgrund? Tað man vera kunnugt fyri tey flestu, at eg havi fingist nógv við sjónleik og mentan yvirhøvur. Eg havi lisið dramaturgi ella leiklistafrøði við universi- tetið í Århus í 80unum , og upp gjøgnum 90ini havi eg arbeitt við eitt sindur av hvørjum. Eitt nú sum fyriskipari av mentunar- kvøldum í Norðurlanda- húsinum um sumrini og so gjørt onkrar sjónvarps- og útvarpssendingar. Mest havi eg kortini arbeitt inn- an sjónleikin sum lærari, leikstjóri, sjónleikari og seinastu árini – áðrenn eg flutti til Álands – var eg í føstum starvi hjá sjónleik- arbólkinum Grímu sum dagligur leiðari. At eg leitaði til eitt starv sum hetta á Álandi, kemst helst av, at eg altíð havi havt áhuga fyri at skipa fyri og fáa ting í gongd. Nógv av tí arbeiðinum, eg hevði í Føroyum, eitt nú fyri Norðurlandahúsið og Grímu, snúði seg júst um tann partin: Um projekt- leiðslu og at leggja til rætt- is og gera karmarnar um tað skapandi arbeiðið hjá øðrum. Her á Álandi havi eg hildið meg burtur frá tí beinleiðis listarliga ar- beiðinum og bara fingist við at skapa fyritreytir fyri virkseminum hjá øðrum listarfólki. Tað hevur verið sera spennandi og ein av- bjóðing at fáa møguleikan at útvikla projektini frá grundini av, fáa hugskot- ini, skapa organisatiónina og finna røttu fólkini at seta alt í verk. Reint arbeiðsliga hugsi eg eisini, at hetta er tann leikluturin eg komi at leggja størstan dent á í mínum framtíðar yrkislívi. – Hvat tekst tú við nú millum jólanna? Eg havi langt um leingi tikið meg saman, so eg kann verða liðugur við universitetsútbúgvinga. Siti í hesum dögum og skrivi cand.mag. ritgerð um íslendska leiklist, sæð úr einum mentunar- og sjónleikarpolitiskum sjón- arhorni. Eg byrjaði beint undan jólum og havi tikið mær frí tær komandi fýra vikurnar fyri at fáa hetta liðugt. Tað sær út til at fara at eydnast, higartil eru 57 síður lidnar. – Hví hevur tú valt júst hetta evnið? Ísland er sum sjón- leikaraland á mangan hátt ein fyrimynd hjá okkum í Føroyum, og persónliga havi eg altíð havt stóran áhuga fyri íslendskari leik- list. Virksemið í Íslandi innan leiklist er nógv tað størsta í Norðurlondum, um vit samanbera við fólkatalið. Hartil kemur, at so at siga einki er skriva um nútíðar sjónleik í Íslandi, hvørki í Íslandi ella aðrastaðni í Norður- londum. So her er talan um leiklistarfrøðiliga ný- dyrking í norðurlendskum høpi. – Hvussu man tað bera til, at føroyingar yvirhøvur hava so stóran áhuga í norðurlendskum viðurskift- um? Tað norðurlendska hevur ein nógv størri leiklut hjá okkum smátjóðum enn tað hevur í teimum størru londunum. Serliga hjá okkum sokallaðu sjálvstýr- andi økjum er tað norður- lendska samstarvið tann fremsti fleirtjóða politiski pallurin, ið vit hava at- gongd til. Eg haldi, at tað norðurlendska samstarvið er serliga sterkt og sjónligt í Føroyum, og tað haldi er Norðurlandahúsinum fyri at takka. Bara tað at tað finst, minnir okkum dagliga um, at vit eru ein partur av Norðurlondum, og at vit hava eitt bæði praktiskt, politiskt og mentunarligt samband við hini norðurlondini. Í teim- Føroyingur í Eystrasalti SAMRØÐA. Tað norðurlendska hevur ein nógv størri leiklut hjá okkum smátjóðum enn tað hevur í teimum størru londunum. Serliga hjá okkum sokallaðu sjálvstýrandi økjum er tað norðurlendska samstarvið tann fremsti fleirtjóða politiski pallurin, ið vit hava atgongd til, sigur Mikkjal Helmsdal í samrøðu millum jólanna, nú hann skrivar ritgerð og heldur fram sum leiðari av Nordens Institut í Álandi Mikkjal Helmsdal heldur fram sum stjóri á Nordens Institut í Álandi