leygardagur 6. januar 2001síða 11

gult cyan magenta svart Sosialurin Nr. 4 - 6. januar 2001 21 20 Sosialurin Nr. 4 - 6. januar 2001 Meinhard Jensen Í fjør kom fløga út við tón- leiki til filmin ”Million Dollar Hotel”. U2 eiga tríggjar nýggjar sangir og Bono tveir. Million Dollar Hotel er ikki eitt U2- prosjekt, men ein filmur, sum Bono hevur verið við til at gera søguna til. Aðra- staðni er hann liðugur at ganga. Kanska ein spoli verður sendur til Føroya. Søgan Tað mesta av filminum fer fram á Million Dollar hotellinum. Íbúgvarnir eru fyri tað nógva sinnissjúk og taparar av ymsum slag. Izzy, ein ungur maður, sum er sonur ein jødiskan ríkmann, doyr, og ein FBI maður (Mel Gibson) kem- ur at kanna, hvussu og hvat er hent. Millum annað koma tey fram á nakrar málningar, sum Izzy sigst at skula hava málað. Eftir- sum pápi Izzy er ríkur, fær sjónvarpið áhuga í honum, og málningarnir skulu tí framsýnast fyri almenning- inum sum nakað heilt ser- ligt. Soleiðis kunnu tey á hotellinum fáa sín lut í stjørnutilveruni. Høvuðspersónurin, Tom Tom (Jeremy Davies), er ein av teimum mistonktu. Tom Tom er góður við Eloise, men hon trívist best einsamøll. Men tey koma at kennast so við og við, millum annað tí at FBI maðurin fær Eloise at brúka tíð saman við Tom Tom fyri at fáa upplýsing- ar burturúr honum. Tom Tom Ofta tá tú finnur kjarnan í einum tingi, hevur tú mist so nógv annað burtur. Hin- vegin kann ein kjarni eis- ini halda øllum øðrum saman. Tað ger Tom Tom í hesum filminum. Filmurin byrjar og endar við honum, og hinir persónarnir eiga sín part í søguni í mun til hansara. Skal eg gita, so haldi eg, at Tom Tom eigur sínar røtur í Tummillítla og kanska eisini Mysjkin fúrsta í bókini ”Býttlingur- in” hjá Dostojevskij. Dostojevskij royndi at skapa tann fullkomiliga góða persónin í Mysjkin og síðani fylgja honum til ytsta mark lívsins. Endin er, at sjálv góðskan er við til at gera hann til ein trag- iskan persón. Menniskjan hevur ikki nóg mikið í sær sjálvari. Dostojevskij ella ikki. Tom Tom er ein naivur og góður drongur, men hann hevur ikki skilt alt so væl. Hann trýr, at sjónvarpið er nakað, og hann letur seg tøla bæði av FBI manni- num, Eloise, Izzy og indi- anaranum, sum letst at vera listamaður. Og tað er trupulleikin: kanska er hann ikki býttur, men bara góður. Kanska hevur hann sæð ígjøgnum øll, men velur alíkavæl at tæna teimum. Góður, sigandi filmur Summi hava tann kritikkin, at tað hendir ikki so nógv í filminum, og at hann er so “snedigur.” Filmurin er ikki sum allir aðrir filmar, og hann er ikki ein actionfilmur og heldur ikki ein komedia, men eg haldi, at hann er meira spennandi enn nógvir actionfilmar og absolutt stuttligari enn flestu komediur. Millum annað er ein langhardur miðaldrandi maður við skeggi og rund- um brillum og fínpussaðari Liverpool dialekt á hotelli- num. Hann sigur seg hava skrivað tónleikin hjá Beat- les, men eingin hevur nakrantíð trúð honum. Jeremy Davies er eina- standandi sum Tom Tom. Tú gerst góður við hann, samstundis sum tað ber illa til at lata vera við at flenna at honum. Sum hann tosar og ber seg at er allan filmin vert. Universið í filminum er fyri tað mesta hotellið. Stundum síggja vit gøtu- lívið uttanfyri, og vit fáa at vita um privatlívið hjá FBI manninum. Tey flestu, sum vitja hotellið, halda lítið annað um tey, sum búgva har, enn at tey eru svøk. Uttan tá tey gerast kend, tí kend fólk eru ikki svøk, men kend. Sambandið við útheimin er annars gjøgn- um sjónvarp, og tað síggja tey nógv av. Tað er ikki lætt at siga, um filmurin sigur, at allur heimurin er ein transitthøll fyri sinnissjúk fólk, sum leita eftir undirhaldi, ein- um vini og kanska eitt sindur av pengum og heið- uri. Ella um hann er um tey veiku í heiminum, sum royna at vera sum tey sterku. Men tað er nakað av hesum, haldi eg, hann er inni á. Leikstjórin Wim Wenders hevur gjørt film síðan í 70árunum, og hann er millum annað kendur fyri filmin ”Paris, Texas” frá 1984. Tey, sum kenna U2 væl, renna seg javnan inn í navn hansara. Hann skrivar ikki handrit sjálvur. Fyrr var tað ein annar høvundur, hann arbeiddi saman við. Nicho- las Klein, sum nú skrivar handritini, hevur meira dialog og sigst at vera lætt- ari at fata. Men sjálvandi eru mong, sum dáma betur gomlu filmarnar. Tey flestu munnu kenna filmin ”City of Angels” við Nico- las Cage og Meg Ryan. Hann var gjørdur eftir filmunum ”Himmalin yvir Berlin” og ”Far Away, So Close” hjá Wim Wenders. ”Buena Vista Social Club” frá Cuba er vorðin ein heimskendur tónleikabólk- ur, síðan Wim Wenders í fyrrárið leikstjórnaði film- in við sama navni. Bono og Wim Wenders eru nær skyldir listarliga, hóast U2 er lættari fyri tey flestu at dáma. Báðir hava “heimin” við bíbilskari merking sum tema. Í Far Away, So Close er tað eingilin, sum vil sleppa at vera menniskja og liva tímiliga og sansaliga lívið, men er um at missa sálina. Í ”Until the End of the World” er tað ferðin kring heimin at finna ting at síggja fyri ta blindu mammuna, sum síðani við hjálp av eini maskinu skal sleppa at síggja tað, sum onnur hava sæð fyri hana. Endin er, at maskinan kann fá dreymarnar á video, og soleiðis glatast øll í sínum egna dreyma- lívi. Hetta er eisini inni á tí, sum U2 hava gjørt nógv burturúr: sjónvarpið og menniskjað. Tankin er, at sjónvarpið og dagsins tankaleysu inntrykk alla- staðni frá distancera okk- um frá menniskjum og heiminum kring okkum - og ikki øvut. Hetta temað er við í Million Dollar Hotel. Til seinast – Ikki tí at tað gevur filmi- num so nógv, men fyri summi kann tað vera stutt- ligt at síggja Bono í leik- lutinum sum statistur á einum barrstóli. Filmar hjá Wim Wenders vórðu javn- an vístir í Filmsfelagnum í 80’unum og Sjónvarpið hevur víst onkran. The Million Dollar Hotel – Wim Wenders sigur søgu hjá Bono Nýggjársynski: Kanska ein spoli av Wenders? Meinhard Jensen Joel og Ethan Coen eru brøður og hava gjørt film saman síðan í áttatiáru- num. Kendast eru “Fargo” og “The Big Lebowski”. Nýggi filmurin eitur “O Brother, Where Art Thou?” Tað stendur í byrjanini á O Brother, Where Art Thou?, at filmurin er bygdur á Odysseuskvæðið hjá Homeros. Tað varð skrivað fyri knøppum 3000 árum síðan og er ein høvuðstuðul undir euro- peiska hetjukvæðinum og vesturlendskum bókment- um. Evnið er heimferð Odysseusar eftir bardaga í Troja. Hann skal heim at vinna valdið og konu sína, Penelopu, aftur. Tað eydn- ast, men nógv strev og mótgangur koma honum í vegin fyrst. Søgan Odysseus eitur Ulysses á enskum, og tað er eisini navnið hjá høvuðspersóni- num í “O Brother, Where Art Thou?”, sum er spæld- ur av George Clooney. Hann og vinmenninir Pete og Delmar (Tim Blake Nelson og John Turturro) flýggja úr fangahúsi og byrja soleiðis ferð sína í stríputum klæðum við leinkjum um beinini. Ulysses hevur sagt vin- um sínum, at teir skulu fáa part í einum stórum skatti, sum hann hevur grivið nið- ur. Við byrjanina av ferðini møta teir einum blindum síggjara, sum sigur Ulysses, at hann fer at finna ein skatt, men tað verður gjøgnum mikið stríð og nógvan mótgang. Blindi síggjarin er tikin úr grikska skaldarheiminum, men her er hann settur inn í ein suðurstatssamanhang, tá modernaði tónleikurin lá í vøgguni, tó kanska bún- ari enn í dag á mongum økjum, og amerikanska tjóðin baksaðist við bú- skaparliga depressión. Heitið Heitið á filminum ljóðar sum róp frá einum øvutum Káin kompleksi. Tað er tik- ið úr “Sullivan’s Travels” hjá Preston Sturge, har tað var ein skemtifilmsleik- stjóri, sum vildi sleppa at gera ein álvarsligan film, sum skuldi eita O Brother, Where Art Thou?, men hann doyði áðrenn. Nú hava Coen brøðurnir nýtt heitið, til eina søgu, sum fyrst og fremst er vøkur og stuttlig við álvarsomum undirtón- um. Dámur Tað er týðiligt, at Coen brøðurnir hava roynt at funnið so nógv element, sum til ber, fyri at endur- skapa suðurstatirnar frá tríatiárunum. Men sam- stundis er filmurin tón- leikasøga, ein griksk mýta og ein stuttligur filmur. Ein hending kann lýsa dámin, sum er samansettur av tí mytologiska og tí amerikanska. Ulysses, Del- mar og Pete eru hálvgun vilstir í einum skógi og hoyra mitt í øllum sang. Sangurin er yndisligur spiritual, og hann kemur frá einum fylgi, sum er á veg gjøgnum skógin oman til ánna. Hetta er tað mytu- kenda, sum næstan kundi verið í Grikkalandi fyri 3000 árum síðan. Men sangararnir eru ameriku- fólk, helst babtistar, á veg oman til dóp. Hetta er so amerikanskt, sum Homer er grikskur. Kykloparnir í Odysseus- kvæðinum eru myndaðir í John Goodman, sum er ein einoygdur bíbliuseljari. Hann umboðar penga- hungrandi partin av tí kristna Amerika. Men tá vit hoyra andaliga tónleik- in, gloyma vit einstøku persónarnar og hendingar- nar. Hetta fær eina listar- liga dýpd, sum dregur alt hitt upp við sær, tá Ulysses einaferð móti endanum fer á knøini og biður Gud um eitt undur, og vatnið kemur – henda gamla myndin upp á lív okkara og gerningar Guds, bæði fruktbæri og oyðing. Aðrar hendingar eru, at teir møta einum manio- depressivum bankarænara, nøkrum hvíttklæddum Sírenum, sum syngja og vaska klæði í ánni, og fara á Ku Klux Klan fund. Við ein krossveg hitta teir ein svartan bluesguitarspælara, sum hevur selt sálina til Djevulin. Tónleikurin Coen brøðurnir hava sagt, at tónleikurin var valdur, áðrenn handritið varð skrivað, og tað er trúligt. Tónleikur og filmur hava altíð verið par, men stund- um er tónleikurin meira berandi enn annars. “Pulp Fiction”, “Godfather III” og óteljandi musicals eru bara nøkur dømi. Í O Brother, Where Art Thou er tónleikurin snildisliga samantvinnaður við søguna. Tað er blues, gospel, bluegrass og country, sett í sín rætta samanhang við pílagrím- um, glataðum sálum, lóg- loysingum, profetum. Hóast filmurin er sjáld- sama torførur at greina, so er hann ikki torgreiddur hóast alt. Hyggjarin fatar dýpdirnar í søguni og skil- ir, at tað snýr seg um amerikanska mentan, og at á øllum økjum er ónt og gott. Og hóast allan skilnað, so hevur tónleik- urin dugað at skapa eitt sindur av einleika í ment- anina. Tónleikasíðuna hava Coen brøðurnir latið í góð- ar hendur. T-Bone Burnett stendur fyri henn. Ikki í Føroyum Hvørja viku koma nýggir filmar í biografin í Føroy- um. Av øllum teimum, sum ikki koma, er eina størst saknur í hesum. Ikki er hann heilt óaktuellur enn. Um jólini varð hann frumsýndur í New York. So kanska finnur hann vegin higar. Hin báðir fyrru “Fargo” og “The Big Lebowski” vórðu báðir sýndir herheima. FILMUR IN ABSENTIA. Í tveimum greinum fer Meinhard Jensen úr Gøtu at draga fram eitt úrval av nýggjum filmum, sum hóast týdningarmiklir í altjóða filmslist, ikki funnu vegin higar í undanfarna ári. Í hesi fyrru greinini viðger Meinhard filmar hjá brøðrunum Cohen og Wim Wenders. Í seinnu greinini verða filmarnir “Sweet and lowdown” hjá Woody Allen og “Wonderboys” hjá Curtis Hanson viðgjørdir Meinhard Jensen filmsummælari vil hava altjóða viðurkendar filmar sýndar í føroyskum biohallum Odysseuskvæðið undir depressiónini - Coen brøðurnir aftur