mikudagur 4. oktober 2006síða 11

Nr. 191 - 4. oktober 2006 11 tíðindi Allur heimurin bíðaði í spenningi eftir hans­ ara niðurstøðu fyri góðum trimum. tá Kofi Annan hevði heitt á hann um at standa á odda fyri einum vápn­a­ eftirlitsliði í Irak. Sos­ialurin hitti svi­an, Hans Blix, tá hann sam­an við Bill Clin­ton, fyrr­ver­andi for­seta í USA, helt fyri­ lest­ur í Frederikshavn í Norð­ur­jyll­andi fríggj­adagin SAMRØÐA Bogi Eliasen Nú siti eg her við hes­um mæta mann­i­num. Allur heim­ urin bíð­adi eftir hansara nið­ ur­støðu fyri góð­um trimum ár­um síðan, tá Kofi Ann­an hevði heitt á hann um at standa á odda fyri einum vápn­­­a­eft­ir­litsliðið í Irak. Upp­­gávan var at kanna um grund­arlag var fyri eini ST stuðl­að­ari innrás í Irak Royndur maður Hans Blix er ein persónur, sum hevur roynt nógv. Hann hevur verið embætismaður á høgum stigi í Svøríki, ve­r­ið Uttanríkismála­ráð­ harri, arbeitt fyri Svør­íki í ST og ikki minst ver­ið aðalstjóri í altjóða kjarn­ orku­felagsskapinum IAEA. Hann var pensioneraður, tá Kofi Annan heitti á hann um at standa á odda fyri leitanini eftir hópoyðingarvápnum í Irak, til tess at meta um ver­ u­ligt grundarlag var fyri at fara í kríggj. Talaði USA ímóti Sum flestu kunnugt so metti hann, við støði í arbeiðnum, ikki at grundarlag var fyri eini innrás. Tað vóru ikki boð­ini krígsvongurin í USA ynskti. Blix royndi at vísa á, at brúk var fyri at kanna meira, heldur enn bert at leypa á og í kríggj. Men tað endaði við at USA við sam­ eind­um fór í kríggj, men utt­ an­um ST. Hans Blix leggur ikki fingr­ar­nar ímillum, tá hann metir um leiklutin hjá USA og dylur heldur ikki fyri, at kríggið var og er eitt stórt mistak, serliga tí tað ikki bygdi á rættar upplýsingar og var uttanfyri ST leistin. Hóttanir og samstarv Hans Blix leggur stóran dent á, at tað er av alstórum týdningi at altjóða samstarv verður raðfest. Hóast altjóða kjarnorku­stovn­urin IAEA ikki klár­ar at loysa alt, so hevur stovnurin havt stóra á­virk­an á kjarnorkuøkið og sam­starv­ið á økinum. M.a. við at tálma framleiðslu av kjarn­ork­u­vápnum, at hava eftirlit við at kjarnorka verð­ ur rætt brúkt og at hava vit­an­ ar­spjaðing á økinum. Stríðið um orku. Blix er av tí fatan, at bæði Flógvakríggini komu orsakað av áhuganum fyri olju. Ikki bara, men eisini. Ein stórur partur av tí ójavnvág sum er í heiminum, er m.a. tí at tað er ikki nóg stórt útboð av orku í mun til eftirspurningin, og tað elvir til spentar støður. Hann metir, at einasta rætta loysn­in er at leggja størri dent á kjarnorku. ”Fyrr var størsti trupulleikin kjarn­ork­ u­burturkastið, tað er ikki ein trupulleiki longur, um mann­a­g­ongdirnar verða fylgd­ar”. Kjarnorka kann loysa ein stóran part av ork­ u­trup­ul­leikunum. Tað krevur sjálvandi at trygdin verður hildin, og har hevur USA m. a. hugsað um ein leist til lond, sum ikki hava neyðugu førleikarnar, um at hjálpa teim, so tryggjast kann at eing­in dálking verður, ella so­leiðis at londini, sum kunnu framleiða trygga kjarn­orku gera tað, meðan restin av heiminum so má býta oljuna sínámillum. Betra altjóða samstarvið Men hann vísir eisini á, at vit hava tørv á víðkaðum al­tjóða samstarvi, sum hevur annað fokus enn bert londini sjálvi. Tað verður enn arbeitt ov nógv bert fyri seg sjálvan og ikki fyri heimin, heldur Blix. Hann vísir á, at vit hava økt altjóða samstarv, m. a. orsakað av tøkniligu fram­gong­dini og tað ger, at heimurin verður noyddur at samstarva meira. Og tá man er meira saman, er neyðugt at hava reglur fyri hesum. Og júst hvussu hetta skal gerast, eru lond og fólk ikki samd um. Tey flestu eru samd um, at al­tjóða skipanin hevur eitt dem­o­ kratiskt undirskot upp á fleiri mátar. T.d. hava Kina og India meira enn eina milliard íbúgvar hvør, men bert tvær atkvøður í ST. Fleiri altjóða stovnar eru byrjaðir at vekta ávirkanina hjá limunum eftir stødd ella hvussu stóran part tey fíggja, og her fara vit helst at síggja royndir at finna ein frymil komandi árini, heldur Hans Blix. Hópoyðingarvápn Blix hevur hesi seinasti trý árini staðið á odda fyri The Weapon of Mass De­struc­ tion Commission, ein óheft nevnd, figgjað av svensku stjórnini, sum arbeiðir við at meta um hóttanina hóp­ oyð­ingarvápn elva til. Hann vísir staðiliga á, at størsti vandin í dag er ein byrjandi vápn­adupping. Vápnini, sum skuldu burturbeinast aft­an á Kalda Kríggið, standa í stóran mun enn og vit síggja fleiri tekin um menning í vápnaskipanum, held­ur enn avtøku av skip­ an­um. Hetta er ein veru­lig hóttan, sum bæði er lívs­ hætt­is­lig og negativt brúk av stórum peninganøgdum. Hann vísir á, at vandin við hóp­oyðingarvápnum, sum var á breddanum í Kalda Krígn­um, enn er til staðar. Eini 1000 kjarnorkumissilar standa enn klárir til at hóp­ oyða, um ein orrusta kem­ ur í. Hetta er sambært Blix ein størri hóttan enn yv­ir­ gangur. Yvirgang og niðurgerð Júst hvør orsøkin er til yv­ir­ gang, vil Blix ikki siga, men hann ivast lítið í, at niðurgerð er ein av høvuðsorsøkunum. Tað er eisini tí hann metir tað verða so avgerðandi neyð­ugt, at tað er ST og ikki Nato ella ein samgonga av londum, sum standa á odda fyri innrásum í lond. Nato Blix er nógv umbiðin maður og ein av hansara støðum, sum ikki allir politikkarar í vestanlondum vilja vita um, er hansarar kritikkur av Nato víðkanini. Eitt er, at tað kann verða torført at fáa lond upp í, sum ikki hava sama støðið at koma í samstarvið við, men hitt er hvat tað ger við sjálva vald­s­javnvágina. Tá Sovjet fór í søguna, játtaði Rusland at londini í fyrrverðandi eyst­ur­blokk­ i­num skuldu fáa frið. Úrs­ lit­ið er, at tey verða tikin upp í vesturblokkin í staðin. Tey eru ikki ”utt­an­ velt­aði”.Tí siga m.a. na­ti­o­ nal­istar í Ruslandi, at tað er høpisleyst at sleppa end­ anum, tí londini fara bara und­ir amerikanskt vald, um tað ikki er tað russiska, sum t.d sæst við Ungarn, Pólandi og Slovakia. Nú er ikki talan um, at nøkur lond liggja ímillum Rusland og Nato, men at Nato hevur mark við Rusland. Blix vísir á, at Gorbatjov veruliga var visionerur, men at heimurin ikki hevur tikið av teim møguleikum, sum vóru aft­an­ á Kalda Kríggið at fáa eina friðarliga javnvág, m.a. við at ST og ikki Nato skuldi styrkjast. Blix vísir á, at vit síggja Nato-limirnir, og serliga USA, hava lyndi til at gera Nato til heimsins løgreglu. Tað riggar ikki. Í heiminum síggja lond Nato sum ein arm hjá USA. M.a. Libanon vísti greitt á, at tað er í lagið at ST kemur inn, men ikki Nato. Hevur greiðar støður Hann tordi at tala Bush stjórn­ini beint ímóti, og í dag hevur søgan víst, at hann hevði rætt, og tað var tí hann bygdi sína støðu á fakta, sigur hann. Tað eru eisini nógvir politikkarar í Vest­urheiminum, sum als ikki vilja vita av, at hann krit­i­serar Nato, men tað ger hann. Hann sær tað sum eina provokatión at brúka Nato soleiðis. Hann metir eisini, at stríðið um orku er ein av stóru heimstrupuleikunum, sum partvís kann loysast við kjarnorku. Sum hann sigur, ”vindur og onnur alternativ orka kann geva nakað, og eff­ek­t­i­visering av orkubrúki nógv. Men tað er í dag bara kjarnorka, sum kann loysa orkutrupulleikan. Tað ger bæði at fátæk økir og lond fáa orku at menna seg, men eis­ini, at minni dentur verður lagd­ur á at sita á orkuni, sum part av politiskum valdi. Sum fyrrverandi aðalstjóri í altjóða kjarnorkustovninum IAEA, veit hann hvat tað snýr seg um. Hans Blix er ein mað­ ur við royndum og tað merk­ist eisini tá vit báð­ ur sita í matstovuni á gistingarhúsinum og prát­a. Hann er umhugsin og byggir sínar metingar á royndir í svenskari utt­an­rík­ is­tæna­stu, altjóða stovnum og ikki minst sum aka­ demiskur rithøvundi. Hann hevur skrivað fleir bøkur um altjóða rætt. Hans Blix: Meira altjóða samstarv er alneyðugt Hans Blix Føddur í 1928 í Uppsala í Svøríki Lisið løgfrøði í Uppsala, University of Colombia og Cambrigde (Phd) 1959 Doktari í løgfrøði á Universitetinum í Stokholm. 1963-76, ráðgevi í altjóða rætti, Svenska Uttanríkismálaraðið 1976-78 Varastjóri í Uttanríkisráðnum !978-79 Uttanríkisráðharri 1961-81 Limur í svensku sendinevndini til ST aðalfundin 1962-78 Limur í svensku sendinevndini til Ráðstevnuna um Avvápnan í Geneve 1981-97 Aðalstjóri í IAEA 2000-2003 Formaður í UNMOVIC, ST vápnaeftirlitsliðnum í Irak 2003- Formaður í The Weapons of Mass Destruction Commission FAKTA Vit skulu læra at liva saman, tí má heimssamfelagið mennast Mynd: Bogi Eliasen Mohamed El Baradei aðalstjóri í IAEA, Colin Powell, fyrrv. uttanríkisráðharri í USA og Hans Blix