hósdagur 26. oktober 2006síða 11

Nr. 207 - 26. oktober 2006 11 Fyri góðum mánað síðan gav Føroya skúlabókagrunnur út bókina “Føroya náttúra – lívfrøðiligt margfeldi”. Eitt megnarverk um føroyska náttúru, ið kemur at standa sum ein bókmentaligur varði í mong ár frameftir. Bókin er hegnisliga løgd til rættis og sera snotilig og væl úr hondum greidd. Nógv góð fólk hava skrivað og nógv áhugavert er at lesa. Lívfrøðiligt margfeldi ella lívfrøðiligt fjølbroytni. Í formælinum verður sagt at “føroyska heitið fyri “bio­ logical diversity” hevur ver­ ið umrøtt fleiri ferðir, og ritstjórnin hevur viðtikið er at nýta “lívfrøðiligt marg­ feldi” í somu merking sum eitt nú danska “biologisk mangfoldighed” og svenska “biologisk mångfald”. Spyrt tú fólk hvat tey skilja við “margfalt”, fært tú ósvikaliga svarið, at tað er nógvar ferðir. Biður tú tey halda tað saman við at nakað er fjølbroytt, vilja tey uttan himpr siga at tað er øvugt av fjølbroytt. Tí skilji eg ikki at ritstjórnin velur at brúka eitt skeivt og beinleiðis misvísandi heiti. Margfeldi er júst tað øvugta av diversiteti. Diversitetur er tað vit á føroyskum kalla fjølbroytni. Brot úr orðabókum: Føroysk – donsk orðabók (Føroya fróðskaparfelag, 1961) Margfalda mangedoble Margfaldur mangfoldig Føroysk orðabók (Føroya fróðskaparfelag, 1998) Fjølbroyttur: margbroyttur, margháttaður, skiftandi, ymisk­ur Fjølbroytni: tað at verða fjølbroyttur margfalda: gera fleiri ferð­ir meira, fleiri, at endur­ geva í fleiri eintøkum margfaldur: í stórum tali, mangur, fjøl­ mangur margfeldi: 1. (stór) mongd, nøgd, fjøld 2. fjølbroytni, lívfrøðiligt fjølbroytni Donsk - føroysk orðabók (Stiðin, 1998) diverse: ymsir, ymissir, hissini Donsk - føroysk orðabók (Føroya fróðskaparfelag, 1977 og 1995) diverse: ymsir, ymissir, hissini Viðvíkjandi orðinum marg­feldi í “Føroysk orðabók” Sjálvt um fjølbroytni stend­ ur sum merking 2 undir margfeldi í føroysku orða­ bókini, so meti eg at hetta er ein villa, ið man vera íkomin av ikki nøktandi ráð­geving. Sum heiti er lív­frøðiligt margfeldi ikki gamalt, og tí man onkur hava smíðað orðið nýliga, og tí er ikki rætt at leggja so stóran týdning í hetta. 2. merking er í beinleiðis andsøgn fyrstu, og verður enntá lýst sum fjølbroytni. Endurtøka av útlendskum feili Størsta orsøk til at “viðtikið er “ at brúka orðið marg­ feldi man vera danska “mang­foldighed” og svenska “mangfald”. Her má sjálv­sagda niðurstøðan verða at har onnur hava gjørt skeivt, ikki er neyðugt hjá okkum at gera eftir. Tá eg fekk frumritið til rættlestur og viðmerk­ ing­ar, leitaði eg mær ráð hjá íslendskum gransk­ara­ felaga, og spurdi hvørji orð vóru brúkt í Íslandi. Har nýta tey oftast “fjölbreytileiki” fyri “diversitet, meðan orðið “fjölbreytni” eisini verður brúkt, men tó ikki so ofta. Fyri heitini “abundance” og “equality” brúka tey orðini “þéttleiki” og “jafnræði “. At hini norðurlondini brúka orðið “mangfold”, kem­ur helst av at hetta er gamalt orð. Mær vitandi er ikki vanligt, at smíða nýggj orð í hesum londum. Tey hava havt valið millum orðini “diversitet” ella “mang­fold”. Í dagligari talu tosa tey um diversitet og í meira hátíðarligum formi um mangfold, sum ikki er nøktandi, men tó einasta valið tey hava. Species richness o.a. Bókin “Føroya náttúra” lýsir í høvuðsheitum tað, sum á enskum eitur “species richnes”, ella margfeldi av sløgum. Hetta er sjálvsagt ein partur av tí, sum vit vanliga fata sum lívfrøðiligt fjølbroytni. Hetta er tað mest grundleggjandi og mest einfalda, men á ongan hátt ein nøktandi lýsing av lívfrøðiligum fjølbroytni. Ritstjórnin hevur helst valt at halda bókina á einum einføldum støði, soleiðis at hon kann lesast av øllum, og hevur tí ikki gjørt so nógv burturúr. Sjálvur havi eg dagliga brúk fyri at kunna skriva og tosa um fjølbroytni, javn­leika, ójavna, títtleika og margfeldi av sløgum. Hetta svarar til ensku heit­ini diversity, equality, heterogenity, abundance og species richness. Bókin Før­oya náttúra viðgerð ikki hesi viðurskifti, men í høv­ uðsheitum bert tað sum eit­ur “species richness”, tað sum eg haldi eitur “marfeldi av sløgum”. Eitt meira beinrakið heiti kundi tí verið “Føroya náttúra – marg­feldi av sløgum” Við tað at ritstjórnin hev­ ur valt at javnstilla orðini “biological diversity” og “lívfrøðiligt margfeldi”, hev­ur hon lagt lunnar undir skeivari og oyðslutari nýtslu av heitum, sum annars ikki eru løtt at gera. Umframt at skapa óneyðugan ruðu­ leika. Fylgjurnar eru longu sjónligar. Dømir um hvussu illa kann gangast: • Ein tíðindastubbi, ið stóð at lesa í Sosialinum herfyri : TEIR GRØNU SKÓTARNIR FARA Á MARGFALDA SKÓTA­ LEGU”. (blaðfólkið meinti sjálvsagt at skóta­ legan var fjølbroytt). • Nýggi postverksstjórin heldur at “Margfeldi og samstarv eru lyklaorð”, hann meinar sjálvsagt ikki at arbeiði skal verða einstátta, men fjølbroytt. • Løgtingið viðgerð “Upp­ skot til samtyktar um lív­frøðiligt margfeldi”, sum byrjar soleiðis ”Løg­ tingið heitir á landsstýrið um beinanvegin at taka stig til at lýsa margfelda lívið í føroysku náttúruni ...”. Her skuldi sjálvsagt staðið fjølbroytni og fjølbroytta. Av hesum er greitt at fólk longu velja at brúka “marg­ feldi” í staðin fyri “fjøl­ broytni” og “margfalt” í staðin fyri “fjølbroytt”. Hetta er eftir mínum tykki bæði skeivt og harmuligt. Upprunin til feilin Einki er at ivast í at feilurin longu er íkomin í 1993, tá Løgtingið samtykti sátt­ málan um lívføðiligt marg­ feldi. Endaviðmerking Í “Donsk - føroysk orðabók” (Føroya fróðskaparfelag, 1977 og 1995) eins og í “Donsk - føroysk orðabók” (Stiðin, 1998) stendur at orðið “DIVERSE” á føroyskum merkir: ymsir, ymissir, hissini. Eitt uppskot kundi tí eisini verið at kalla “biological diversity” fyri “lívfrøðigan ymiskleika”, “lívfrøðiligt ymsi” ella bara “ymsi”. Í framhaldi av hesum kundi “THE DIVERSE NATURE” tí verðið umsett soleiðis: Ymsa føroyska náttúran – Ymiska føroyska náttúran - Fjølbroytta før­ oyska náttúran. Tað ber ikki til at siga Margfelda føroyska náttúran, tað gevur onga meining tí tað merkir at náttúran er einstáttað. Sum onkur segði “Vi be­griber med vores be­greb­ er” og tí er neyðugt at tey, sum fáast við diversi­tets- hugtakið tosa sama mál. Tað skal vera mín vón, at fólk gevast at brúka bein­ leiðis misvísandi heiti marg­ feldi, og heldur brúka orðið fjølbroytni. At eg ikki fari heilt skeiv­ ur, sæst um ein slær upp í orðalistanum aftast í bókini (Føroya náttúra, síða 234). Har stendur soleiðis: Lívfrøðiligt margfeldi: fjøl­broytni viðvíkjandi liv­ andi verum ... Fyri aðru ferð í eitt ár viðger løgtingið eina lógar­ broyting, sum hevur við sær, at tað verður revsivert at gera mannamun á fólki, sum eru samkynd, eins og tað er revsivert at gera mun á fólki vegna húðarlit, trúgv v.m. Tað skammiliga hendi, tá málið var fyri seinast, at næstan tveir triðingar av løgtinginum vóru ímóti lógarbroytingin og góð­tóku sostatt, at munur kann gerast á fólki. Nú málið er komið aftur á ting, hava fleiri tinglimir talað ímóti broytingini í fjølmiðlunum. Oftast er talan um vána­ ligar undanførslur, so sum at happing ongantíð eigur at fara fram, og at tey samkyndu ikki eru verri fyri enn onnur. Her verður tosað móti betri vitan, tí tað eru fleiri ítøkilig dømir um, at samkynd eru verri fyri í samfelagnum enn onn­ur, og nú í seinastuni hava vit fingið prógv um, at persónur er illa við­farin, tí hann er sam­ kyndur. Løgreglan sigur seg ikki hava nóg gott lógargrundarlag fyri at verja samkynd móti happ­ ing og ágangi. Ein tílík hending og aðrar siga okkum so mik­ ið, at tað er neyðugt við eini lógarbroyting, sum tryggjar teimum sam­ kyndu somu rættindi, sum aðrir borgarar hava. Tey, sum eru ímóti lógar­ broytingini, himprast ikki við at taka bíbliuna til hjálpar. Tey sleingja um seg við skriftstøðum. Tað eru ikki bara ting­ fólk, sum eru á gosi, eisini leikfólk taka til orðanna og siga seg prógva, at lógarbroytingin stríðir móti orði bíbliunnar við at vísa til ávís skriftstøð. Í Dimmalætting 20. oktober í ár er lesarabræv, har víst verður til skrift­ støð í gamla og nýggja testamenti, sum skulu siga frá, hvat bíblian heldur um tey samkyndu. Eg fari at ráða bræv­ skrivaranum og øðrum til at lesa eitt sindur meira í bíbliuni, so koma tey kanska fram á líknilsið um tollaran og farisearan. Vónandi fáa tey so mik­ ið burturúr, at tey aftra seg við aftur at døma onnur menniskju, sum ikki eru sum tey sjálv. Annars hevur søgan víst okkum, at tað spyrst einki gott burturúr, tá religión og politikkur verða bland­ að saman. Í 1948 skrivaði suður­ afrikanin Alan Paton skald­ søguna Grát mítt elskaða land, sum lýsir støðuna hjá svarta fólkinum undir apartheitstýrinum. Nú eru útvið 60 ár, síðan hann skrivaði hesi orð, og vit føroyingar hava sett okkum sum mál at vera fremsta tjóð í heiminum um átta ár. Ikki minst í hesum sam­ bandi er tað hugstoytt og ræðandi at hugsa sær til, at vit, eftir at hetta málið endaliga er viðgjørt í løgtinginum, møguliga skulu noyðast at lata orð­ ini hjá Alan Paton vera galdandi fyri Føroyar. Vónandi kennir løgtingið sína vitjanartíð og samtykkir broytingina, soleiðis at eisini hesin minnilutabólkur fær sømi­ lig livikor her í landinum. Samkynd og lógarbroyting Velbastað Jóannes Dalsgarð Fjølbroytni – ikki margfeldi lívfrøðingur og hjárit­ høvundur í kap. 3, 4 og 5 Jan Sørensen Eg lurtaði eftir tingfundi viðvíkjandi uppskoti um tey samkyndu, har upp­skot­stillari vildi hava fólk til at úttala seg, og fari eg tí at loyva mær at siga mína meining. Man skal vera varin sum kristin tjóð, ikki at blanda seg upp í Guds lóg. Í Gamla Testamenti 18. kap. í triðju Mósebók 22. vers stendur soleiðis skrivað: Tú mást ikki hava samlegu við mann eins og við kvinnu; tað er andstygd. Og í Nýggja Testamenti, Rómverjabrævið 1. kap. 26. og 27. vers: Tí gav Guð teir upp í skammloysis girndir; tí at bæði konufólk teirra skiftu hin náttúrliga umgang um við hin ímóti náttúruni, v27 og á sama hátt løgdu eisini mannfólkini av hin náttúrliga umgang við konufólk og brunnu í fýsni sínum hvør at øðrum, so at mannfólk gjørdu skemd­ argerð við mannfólki og fingu afturfyri á seg sjálvar tað viðurlag fyri villu sína, sum beint var. Tí meini eg man skal vera varin at fara og gera eina lóg fyri ein einstakan bólk, um ikki lógin heldur yvir fyri menniskjum, sum antasta onnur fólk, so geri hana so at hon heldur. Eg ivist ikki í, at hesi fólk eru líka friðarlig og góð sum øll onnur menniskju og tí eiga tey saman við øðrum menniskjum at fáa frið. Hetta er ikki skrivað við nakrar ringari meining, men sum sagt, biðið er um meiningar og hetta er mín. Sólvit Simonsen Eiga ikki at blanda okkum upp í Guds lóg viðmerkingar