týsdagur 31. oktober 2006síða 6

6 Nr. 210 - 31. oktober 2006 tíðindi Globalisering í uttanlandshandli Hóast globaliseringin dagliga er á bredda­ num, vísa tøl frá Hagstovuni, at vit snøgt sagt innflyta vørurnar úr somu londum, sum vit gjørdu fyri 10 árum síðan. Lítil broyting er í úrvalinum av samhandilslondum - bæði í innflutningi og útflutningi. Samfelag Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Sambært Hagstovuni, høv­ du tey væntað at sæð glo­ baliseringina aftur í hand­ ilssamskiftinum land­anna millum, av tí, at tað skal vera lættari at fáa atgongd til marknaðirnar hvør hjá øðrum. Ein brúkari í Dan­ mark skuldi havt betri atgongd til ta vøruna við akkurát tí góðsku og tí prísi hann ynskir sær, uttan mun til í hvørjum landi vøran finst. Men vøruhandilin tykist ikki vera so ógvuliga nógv broyttur – hjá okkum í hvussu er – hóast onkur áhugaverd rák eru at hóma. Føroyar hava, í mun til nógv onnur lond, sera umfatandi vøruhandil við umheimin. Ikki so løgið kanska, tí landið er so lítið. Men tey lond, vit hava handilsviðskifti við, tykjast vera tey somu, sum vit hava samskift við í nógv ár. Í 1995 innfluttu vit 72 prosent av øllum vørum úr fimm grannalondum, mett í innflutningsvirði uttan skip. Tíggju ár seinni, í 2005, innfluttu vit 71 pro­ sent frá somu fimm lond­ um. Hetta bendir ikki á, at vit hava gjørt okkum dælt av einum frælsari handils­ heimi, tí tá høvdu vit vænt­ að at leitað varð til nýggjar marknaðir. Onkur tekin eru kortini um, at broytingar hava ver­ ið í handlinum hesi seinastu 10 árini, men broytingin vikar ikki ta sannroynd, at vit framvegis innflyta meg­ in­partin av vørunum úr somu fimm londunum. Eitt nú er innflutningurin úr so fjarum londum sum Teivan, Kina, Argentina, Suðurkorea og Turkalandi vaxin eitt sindur, hóast talan ikki er um so stóran vøxtur í krónum og oyrum. Innflutningurin úr euro­pe­ iskum grannalondum sum Bretlandi, Danmark og Niðurlondum er har­aftur­ ímóti lutfalsliga minni, enn hann var fyri 10 árum síðan. At farmaleiðirnar hjá einum so lítlum oyggja­ samfelag hava týdning, er lítil ivi um. At siglingin upp á Bretland helt uppat, hevur sjálvsagt ávirkan á handilin. Men hendan uppgerðin tekur støði í upprunan á vøruni - ikki hvaðani hon verður flutt - og tí skuldi farmaleiðin havt eitt sindur minni týdn­ ing. Vit keypa ikki bara vørur úr somu londum sum fyri tíggju árum síðani. Tølini vísa eisini, at vit í 2005 seldu 82 prosent av útflutn­ ingsvirðinum til somu átta lond, sum vit seldu 86 prosent av útflutninginum til í 1995. Skip eru ikki írokn­að. At vit selja somu londum fiskin sum fyri tíggju árum síðan, er kanska ikki so løgið, tí vøruúrvalið er rættuliga einstáttað. Inn­ flutningurin er harímóti meira fjøltáttaður í vøru­ úrvali, góðsku og prísi. Av tí orsøk høvdu vit væntað, at meira umfatandi broyt­ ingar vóru í skaranum av londum, sum vit keypa vørurnar frá. 1995 2005 Danmørk 607 1.195 Noreg 278 768 Bretland 142 211 Týskland 139 297 Svøríki 102 239 Samanlagt 5 lond 1.268 2.709 Í prosentum 71,30% 72,20% Allur vøruhandil uttan skip 1.778 3.754 Innflutningur 1995 og 2005, landaskiftur í miljónum Útflutningur 1995 og 2005, landaskiftur í miljónum 1995 2005 Bretland 520 1.012 Danmark 448 516 Týskland 196 183 Frakland 168 295 Italia 102 99 Noreg 99 207 Spania 98 349 Japan 77 126 Samanlagt 5 lond 1.707 2.787 Í prosentum 86% 82% Allur vøruhandil uttan skip 1.992 3.391 Koppseting móti krabbameini nærkast Læknar í Danmark kunnu nú bjóða gentum og kvinnum í aldrinum 9 til 26 ár at verða koppsettar móti lívmóðurhálskrabba, um tær sjálvar gjalda fyri koppingarevnið. Heilsa Rigmor Dam rigmor@sosialurin.fo Týsdagurin var ein søgu­ ligur dagur í Danmark, tí henda dagin kom eitt nýtt slóðbrótandi koppingar­ evni á danska marknaðin. Eitt koppingarevni, sum kann bjarga nógvum manna­lívum og sum kann fyribyrgja umleið 70 pro­ sentum av tilburðunum av krabbameini í lívmóður­ hálsinum. Læknar í Dan­ mark kunnu nú bjóða gent­ um og kvinnum í aldrinum 9 til 26 ár at verða koppsett móti lívmóðurhálskrabba, um tær sjálvar gjalda fyri koppingarevnið. Eisini í Føroyum Stendur tað til landslæknan í Føroyum og Føroya Felag móti Krabbameini verður hetta tilboðið eisini í Føroyum. Høgni Debes Joensen, landslækni, hevur sagt, at hann fer at mæla til, at ein koppsetingarskrá, ið eisini fevnir um lív­ móðurhalskrabba, verður sett í gildi í Føroyum, helst samstundis sum í Dan­ mark. Jansy Gaardlykke, ráð­ gevandi sjúkrarøktar­frøð­ ingur hjá Føroya Felag móti Krabbameini, fegnast um útlitini til, at farið verður undir at koppseta móti lívmóðurhálskrabba. – Føroya Felag móti Krabbameini er í prin­sippi­ num fyri øllum, sum kann vera við til at fyribyrgja krabbamein. Tí heilsar fel­ agið einum slíkum tiltaki vælkomið. Hetta er eitt gjøgnumbrot í krabba­ meinssøguni, sigur hon. Rakar 18 kvinnur árliga Krabbamein í lívmóður­ hálsi­num rakar á hvørjum ári 18 kvinnur í Føroyum, í Danmark er talið 400 kvinn­ur. Vit vita, at helm­ ingurin av kvinnunum doyggja. Koppingarevnið verjir móti einum krabba­ elvandi virusi, sum smittar við kynsligum sambandi. Orsøkin er ígerð av Human Papilloma Virus ella HPV. Nýggja koppsetingin fyri­ byrgir, at gentan ella kvinn­ an fær tvey sløg av HPV (16 og 18). Tað vil siga, at taka gentur og kvinnur av tilboðnum áðrenn tær eru kynsliga búnar, kunnu vit sleppa undan 70 prosent av tilburðunum. Danska heilsu­málaráðið viðger nú, at um henda koppsetingin skal verða partur av koppsetingartilboðnum, sum flestu børn taka av. Verður hon tað, fáa allar gentur í aldrinum 11 til 12 ár ókeypis hesa kopp­set­ ingina. Til tá skal hvør einstøk gjalda sjálv – hon kostar 1155,50 kr. hvørja ferð og genturnar skulu koppsetast tríggjar ferðir. Liðug við makrelin Tey fýra nótaskipini í Gøru eru nú liðug at fiska makrelkvotuna. Saksaberg var liðugur fyri einari viku síðani, og Finnur Fríði og Jupiter vóru lidnir í síðstu viku. Tróndur í Gøtu var í gjár í Noregi og landaði tey seinastu 240 tonsini. Ta fyrstu tíðina fingu skipini góðar seks krónur fyri makrelin, men í seinastuni hevur prísurin ligið um níggju krónur. Finnur Fríði og Jupiter eru nú á sild norðanfyri, og Saksaberg er í Norð­sjónum. Norðurlond fyrimynd Í mong ár hava onnur lond hugt við langtandi eygum at teirri norðurlendsku vælferðarskipanini, og nú eru tað fransmenn, sum venda eygunum hendanvegin. Á einari ráðstevnu í Svøríki í síðstu viku kom fram, at franskir politikarar hava verið í Svøríki og øðrum Norðurlondum og kannað vælferðarskipanina við tí fyri eyga at brúka hana sum fyrimynd. Sum skilst kunnu fransmenn brúka fleiri partar av skipanini.