fríggjadagur 3. november 2006síða 13

Nr. 213 - 3. november 2006 13 Halgir Winther Poulsen Nú løgtingið á øðrum sinni skal taka støðu til eitt uppskot um at skoyta samkynd uppí grein 266b í revsilógini, og á tann hátt javnseta hesi við ávísar aðrar minnilutabólkar, tá ræður um verju móti vanvirðisligari og niðrandi umrøðu í almennum høpi, verður nógv skrivað og sagt fyri og ímóti hesum eftir mínum tykki sjálvsagda uppskoti. Vert kundi tí verið at hugt eitt sindur at støðuni gjøgnum løgfrøðiligar brill­ ur. Tann bíbilska partin av tjakinum haldi eg meg ikki til at siga so nógv um uttan tað, at tá vit vóru børn, varð ikki gjørt so nógv burturúr at brúka bíblina sum lógbók í revsirætti, sum summi tykjast at hava hug til í dag. Heldur lærdu vit um Guds kærleika til menniskjuni og fingu at vita, at vit áttu at (royna at) fyrigeva teimum, sum syndaðu ímóti okkum. Revsilógin Tann danska útgávan av grein 266b í revsilógini er soljóðandi: ”Den, der offentligt eller med forsæt til udbredelse i en videre kreds fremsætter udtalelse eller anden med­ delelse, ved hvilken en gruppe af personer trues, forhånes eller nedværdiges på grund af sin race, hud­ farve, nationale eller etn­ iske oprindelse, tro eller seksuelle orientering, straff­ es med bøde eller fængsel indtil 2 år. Stk. 2. Ved straffens ud­måling skal det be­tragtes som en særligt skærp­ende omstændighed, at for­holdet har karakter af propa­ganda­ virksomhed.” Í teirri revsilóg, ið gald­ andi er í Føroyum, eru orðini ”seksuel orientering” ikki við, og tað er hetta, ið uppskotið hevur til enda­ máls at bøta um, verður tað samtykt. Í sínum upprunaliga orða­ ljóði kom grein 266b inn í revsilógina orsakað av ”de i den nyeste tid opdukkede foreteelser som forfølgelser af racer, trossamfund m.v.” Danir dubbaðu seg sostatt at standa ímóti teirri nasistisku forfylgingini av minnilutum, ið longu tá hómaðist sunnan markið. Í 1971 varð greinin víðk­ að við fyristandandi stað­ festingini av ST sátt­­mál­ anum um rasu­diskrimina­ tión fyri eyga. ”Seksuel orientering” kom inn í lógina í 1987, men hendan broytingin er sum nevnt ikki komin í gildi í Føroyum. Sum tað sæst av orða­ ljóðinum er tann verja, ið veitt verður nevndu minni­ lutum, sera avmarkað. Talan skal vera um almenna hóttan, vanvirðing ella niðring av hesum fólkum sum bólki. Grundin til hetta er tann, at einhvør skerjing av tí grundleggjandi rættinum til framsøgufrælsi, er og eigur at vera avmarkað og ikki fara longri enn neyðugt til tess at tryggja verju av veikum bólkum. Teir heldur fáu dómar, ið sagdir eru í revsimálum við støði í grein 266b, vísa eisini, at so er. Íðan, kann so verða sagt, og verður eisini ført fram, hví so gera so nógv hóva­ sták burturúr teimum sam­ kyndu, tá lítil og eingin hjálp er í hesi lógarbroytingini? Hertil eigur svarið eftir mínum tykki at vera, at vilja vit ikki eingang seta hendan lága verjugarðin um hendan í Føroyum serdeilis veika minnilutabólkin, sýna vit sum samfelag at vit góð­ kenna, at frítt er at vanvirða og niðra tey alment. Tað er ein hugburður, ið eitt samfelag, ið ætlar sær undir tey fyrstu tøtlini út í globaliseraða heimin, neyv­ an kann vænta sær nakra góðvild afturfyri frá fram­ komnum londum. Europeiski manna­ rættinda­sáttmálin Eftir at øll menniskjavirði vóru traðkað undir fót und­ ir seinna heimsbardaga, var tað eitt aðalmál hjá sam­ eindu tjóðunum og flestu landastjórnum, at tílíkt mátti ikki henda aftur. Farið varð tí undir at fyrireika altjóða bindandi sáttmálar um verju av grundleggjandi mannavirðum. ST gekk á odda, men har gekk seint, so regionalir manna­rætt­ indasáttmálar vórðu fingnir í lag víða um heimin. Í hesum starvinum gingu londini í Europa á odda, og tann 4. november 1950 varð europeiski sáttmálin um verju av mannarættindum og grundleggjandi frælsis­ rættindum undirskrivaður. Sáttmálin fekk gildi í 1953, eftir at nóg nógv lond høvdu staðfest hann, teirra millum Danmark. Í Danmark hendi harafturat tað óvanliga, at sáttmálin við seinni protokollum (ískoytissáttmálum) varð gjørdur til beinleiðis part av innlendis lóggávuni við lóg frá 29. apríl 1992. Føroya støða til sáttmálan Í mars 1994 fekk lands­ stýrið fyrispurning frá ríkis­ umboðnum vegna donsku stjórnina, um heimastýrið ynskti, at lógin, og harvið sáttmálin, varð lýstur at galda í Føroyum. Landsstýrið legði málið fyri tingið sum uppskot til samtyktar um at ”Løgtingið samtykkir, at lóg nr. 285 frá 29. apríl 1992 um Tann Europeiska Mannarættindasáttmálan kann setast í gildi fyri Før­ oyar”. Í viðmerk­ingunum til uppskotið sigur landsstýrið m.a. at ”Við lógini verður mannarættindasáttmálin in­korporeraður í føroyskan rætt. Ein inkorporering fer at føra við sær at gald­ andi rættarstøða, har dóm­ stólarnir nýta regl­urnar í manna­rættinda­sáttmál­an­ um í samband við tulking av galdandi rætti, verður lógarfest.” Málið varð bein í rættar­ nevndina, har limirnir vóru Bjørn á Heygum, for­ maður, Bjarni djurholm, Jenis av Rana, Helena Dam á Neystabø og Jógv­ an Durhuus. Nevndin mælti einmælt til at lógin um Tann Europeiska Manna­ rættindasáttmálan kundi setast í gildi. Á tingfundi tann 2. januar 1995 varð uppskotið endaliga samtykt við 29 atkvøðum fyri og ongari ímóti. Europeiski manna­rætt­ inda­sáttmálin er settur í gildi í Føroyum við Anordning nr. 136 frá 25. februar 2000 sum javnsettur partur av føroyskari lóggávu, sambært stýrisskipanarlógini helst enntá yvirskipaður løgtings­ lógum. Sáttmálin og samkynd Tað eru serliga tvær greinir í sáttmálanum, sum eru av áhuga í hesum sambandi. Eg endurgevi tær her á donskum í tí líki, sáttmálin er settur í gildi í Føroyum. Grein 8 sigur, at ”En­hver har ret til respekt for sit privatliv og familie­liv, sit hjem og sin korre­spon­ dance”. Í grein 8 stk. 2 eru strangar reglur um møgu­ ligar skerjingar av hesum rætti, sum tó ikki hava týdning í hesum sambandi. Grein 14 um bann móti mannamuni er soljóðandi: ” Nydelsen af de i denne konvention anerkendte rettig­heder og friheder skal sikres uden forskel på grund af køn, race, farve, sprog, religion, politisk eller anden overbevisning, national eller social oprind­ else, tilhørsforhold til et nationalt mindretal, formue­ forhold, fødsel eller ethvert andet forhold.” Europeiski manna­ rættinda­dómstólurin Umframt sera víðfevnda rætt­ indaverju hevur europeiski mannarættindasáttmálin eina heilt serliga verjuskipan av hesum rættindum, ið er heilt einastandandi fyri altjóða sáttmálar yvir­ høvur. Sambært kapitul II í sáttmálanum er ein dómstólur settur á stovn, ið hevur til uppgávu at tryggja, at tær skyldur, ið sáttmálapartarnir hava átikið sær, verða hildnar. Til hendan dómstól kunnu allir íbúgvar í sáttmálalondunum venda sær við kæru um brot móti teimum vardu rættindunum. Teir dómar, ið dóm­ stól­urin sigur, eru bind­ andi fyri stjórnirnar í sátt­málalondunum, bæði tá ræður um staðfesting av møgu­ligum broti og áseting av endurgjaldi til tann kærandi. Tað kemur ikki fyri, at eitt land ikki gevur seg undir dómin. Í tulkingum sínum er dómstólurin ofta radikalur og tulkar við egnum orðum sáttmálan sum ”eitt livandi skjal”, hvørs innihald kann broytast við broyttum tíð­ um. Dømi um dómar Tann 27. september 1999 varð dómur sagdur í tveim­ um kærumálum móti Bret­ landi. Tað vóru tvey mál, har fýra samkyndir menn stevndu Bretlandi fyri brot á grein 8 í sáttmálanum. Menninir, ið allir tæntu í bretska herinum, vóru koyrd­ir úr tænastuni við teirri grundgeving, at teir vóru samkyndir. Stjórnin førdi fram, at samkyndir hermenn høvdu havt stóra skaðiliga ávirkan á moralin í herinum og tessvegna á stríðsmegina og –førleikan. Hesar und­ an­førslur vórðu ikki góð­ kendar av dómstólinum, ið kom til ta niðurstøðu, at Bretland hevði framt brot á grein 8. Í einum seinni dómi, søgdum tann 25. juli 2000, varð Bretland dømt at gjalda teimum fýra endurgjald og sakarkostn­að, tilsamans GBP 374,000. Tann 21. desember 1999 varð dómur sagdur í sakarmáli móti Portugal. Hvørji rættindi hava sam­ kynd í Føroyum.doc Málið snúði seg um for­ eldrarætt og samverurætt við eitt felagsbarn eftir hjúnaskilnað. Avtala var gjørd í sambandi við hjúna­ skilnaðin, men seinni breyt konan avtaluna og sýtti manninum at vitja dótrina. Hann stevndi og fekk foreldrarættin frá familju­dómstólinum í Lissa­ bon, og dóttirin búði hjá pápanum í eitt ár, inntil mamman burturflutti hana. Mamman skeyt dómin um foreldrarætt til hægri rætt og fekk nú foreldrarættin av tveimum grundum. Tann fyrra var barnsins tørvur og tann seinna at maðurin var samkyndur og búði saman við øðrum manni. Maðurin fór síðan til mannarættindadómstólin, sum dømdi Portugal fyri brot á grein 8 og grein 14 í manna­ rættinda­sáttmálanum við teirrri grundgeving, at veruliga orsøkin til, at for­ eldrarætturin var tikin frá pápanum, var tann, at hann var samkyndur, og at hetta var sáttmálabrot. Tann 9. januar 2003 vórðu dómar sagdir í tveimum málum móti Eysturríki. Tveir av kærarunum, ið vóru samkyndir, høvdu fing­ið fongsulsdóm fyri kynsligt samband við ung­ lingar sambært grein 209 í revsilógini, ið bannaði kynsligum sambandi við unglingar millum 14 og 18 ár. Tann triði kærarin, ið eisini var samkyndur, kærdi um, at hann av ótta fyri revsilógini ikki kundi hava kynsligt samband við vaksnar menn, fyrr enn hann var 18 ára gamal, utt­ an at valda revsing fyri við­ komandi. Grein 209 í revsilógini varð seinni avtikin, men revsidómarnir stóðu við. Mannarættinda­dómstól­ urin dømdi Eysturríki fyri brot á grein 8 og grein 14 í manna­rættinda­sátt­mál­ anum. Niðurstøða Sum sæst er europeiski mannarættindasáttmálin eftir einmæltari løgtings­sam­ tykt settur í gildi í Føroyum sum partur av føroyskari lóggávu. Harvið eru eisini dómarnir hjá mannarættinda­ dómstólinum bindandi fyri føroyska lóggávu og um­siting. Dómstólurin dømir, at samkynd eru vard av grein 8 og grein 14 í mannarættinda­ sáttmálanum. Tað er sostatt í stríð við sáttmálan at gera mannamun móti sam­­kyndum, og Føroyar, ella heldur Danmark sum sátt­málapartur, kunnu tí rokna við at verða dømd fyri sáttálabrot, um tílíkur manna­munur framhaldandi verður gjørdur í Føroyum. Hetta átti at givið okk­ ara lóggevarum nakað at hugsa um, nú teir á øðrum sinni skulu undir at viðgera samkynd og teirra rættarstøðu í føroyska sam­ felagnum. Hvørji rættindi hava samkynd í Føroyum? viðmerkingar