fríggjadagur 19. januar 2001síða 6

Nr. 13 - 19. januar 2001 11 10 Nr. 13 - 19. januar 2001 Íslendsk fjarskiftisfyritøka: Umhugsar at veita føroying- um skjótt internetsamband Íslendska fyritøkan Lina.net, sum veitir internetsamband ið sera høgari ferð um fibur- og rav- magnskaðalar í Reykjavík, kannar nú møguleikan at veita somu loysn í Føroyum. Fyritøkan hevur samband við fjarskiftismarknaðin í Føroyum og kemur til landið í næstum. FJARSKIFTI Rúnar Reistrup Tíðin har internetsam- bandið fer ígjøgnum tele- fonkaðalin við sniglaferð er um at vera av. Í ís- lendska høvuðsstaðnum Reykjavík ber nú húsar- haldum til at fáa internet- samband við høgari ferð annaðhvørt ígjøgnum rav- magnskaðal, ella ígjøgn- um fiburkaðal, ið verður lagdur inn í húsini. Og hetta er møguliga ikki so langt frá at gerast veruleiki fyri føroyingar. Íslendska fjarskiftis- fyritøkan Lina.net, sum eigur og rekur kervið, ið gevur reykjavíkingum internetsamband ígjøgn- um ravmagns- og fibur- kaðalar, leitar eftir nýggj- um marknaðum uttan- lands, og fyritøkan hevur í fyrstu atløgu Føroyar í huganum. Verður avgjørt í februar Stjórin í Lina.net, Eiríkur Bragason, váttar fyri Sosi- alinum, at fyritøkan hygg- ur við stórum áhuga at Føroyum sum ein møgu- leika at víðka virksemi sítt. – Vit arbeiða í løtuni við at veita somu loysn uttan fyri Ísland, sum vit í løtuni veita í Reykjavík. Tað landið sum liggur næst Íslandi er Føroyar, og tí byrja vit har, sigur Eiríkur Bragason. Hann váttar eisini, at Lina.net hevur samband við fólk í føroyska innan fjarskiftismarknaðin, og at umboð fyri fyritøkuna í næstum koma til Føroya at hyggja eftir umstøðu- num. Í februar ætlar stjórin í fyritøkuni so at taka av- gerð um tað kann loysa seg hjá fyritøkuni at koma inn á føroyska fjarskiftis- marknaðin ella ikki. Internet um stikkontaktina Fer Lina.net at gera íløgur í at uppbyggja eitt fram- komið internetkervi í Før- oyum, fer hetta at merkja, at eitt fiburnet verður lagt út til allar ravmagnstrans- formatorar í teimum bý- um, har fyritøkan er hug- að at veita internetsam- band. Húsarhaldini fáa sam- band við fiburnetið anna- hvørt við at fiburkaðalar verða lagdir inn í húsið, ella ígjøgnum ravmagns- kaðal. Tað hevur kostað fyri- tøkuni 120 milliónir krón- ur at leggja eitt slíkt fibur- net í Reykjavík. Umframt at veita inter- netsamband við sera høg- ari ferð, veitir Lina.net eisini 22 digitalar sjón- varpsrásir og eina skipan, ið gevur møguleika at keypa filmar um netið, til viðskiftafólk síni um sama kaðal. Sera stór ferð Fyri at geva eina hóming av ferðini á tí internets- ambandi, sum Lina.net veitir fyritøkum og húsar- haldum í Reykjavík, kann nevnast, at kapasiteturin á sambandinum frá einum húsi til høvuðsnetið er millum 2,5 og 4,5 Mbit/s. Til samanberingar er kapasiteturin, ið Føroya Tele leigar á Cantat kaðal- inum til internetsamband, 8 Mbit/s. Her ígjøgnum fer í løtuni alt internet- samband millum Føroyar og útheimin. Føroyingar høvdu so- leiðis ikki fingið nógvan fyrimun av skjóta inter- netsambandinum hjá Lina.net, um allur trafikk- urin skuldi ígjøgnum tey 8 Mbit/s, sum Føroya Tele leigar til internetsamband á Cantat kaðalinum. Men Eiríkur Bragason, stjóri á Lina.net sigur, fyritøkan longu sjálv hevur leigað heilt fitt av kapasiteti á Cantat kaðali- num, ið nýttur verður til internetamband millum Ísland og umheimin, og at avmarkaði kapasiteturin hjá Føroya Tele tískil ikki merkir nakað fyri tað samband, ið Lina.net møguliga fer at veita. • Ungdómurin og fjølbroytni í tí sosiala umhvørvinum - hesi eru sera týðandi partar av sonevndu góðu karmunum til vinnulívið; men politikararnir hava higartil í ov lítlan mun hugsað um teir, tá ið íløgur eru gjørdar. • Gott samstarv millum kommunu- og landsmyndug- leikar er neyðugt, tí gongdin vendist ikki, um landsmyndugleik- arnir ikki av sonnum fara til verka á hesum øki og skapa arbeiðs- pláss, sum hava eina framtíð fyri sær. VIÐTAL Tummas í Dali Vinnulívið í útjaðaranum kennir tað so, at politikarar- nir taka viðurskiftini hjá vinnulívið í Meginøkinum fram um, tá ið teir leggja ætlanir og taka avgerðir um íløgur fyri landið. - Hetta er sera óheppið, og fer at koma føroyska samfelagnum aftur um brekkur, sigur Johan Dahl, sum mælir politikarunum til at viðurkenna tann stóra vinnuliga týdning, sum út- jaðarin hevur í føroyska samfelagnum. Tørvur á skynsomum íløguætlanum Johan Dahl sóknast fremst av øllum eftir eini landsætl- an, har tey størru økini í Føroyum eru høvuðsevnið. Hann sóknast eftir eini ætlan, sum serliga tekur tey einstøku økini til viðgerðar, men tó í heildarhøpi. - Serligur dentur eigur at verða lagdur á eina Vága- ætlan, eina Sandoyarætlan eina Borðoyarætlan, og eina Suðuroyarætlan. –Landspolitikararnir mugu spæla nógv meira við. - Hesi økini hava sera stóran týdning fyri búskap- in í landinum. Hvønn dag stríðast menn í hesum týdn- ingarmiklu økjum undir sera torførum umstøðum, og tí kennist tað hugskoytt og óskilligt, at hesi øki ikki eru fremri í landspolitikki- num, sigur hann. -Veruleikin tann, at hesi økini í stóran mun eru grundarlag undir stórum parti av tívirkseminum, sum er í Meginøkinum. - Politikararnir mugu við- urkenna, at uttan virksemi í teimum størru økjunum, stóð illa til í Meginøkinum. - Uttan tær vinnur, sum eru í teim størru økjunum: - uttan fiskivinnuna, alivinn- una og smáídnaðin í hesum økjum –var støðan ring í Meginøkinum. - Tað er hendan staðfest- ingin, sum má vera grund- arlagið undir arbeiðinum hjá politikarunum, sigur hann. Føroyar verða syndraðar Um vit hyggja at Suður- oynni, so er tað, sum hendir her, onki minni enn ein ólukka. - Fólkatalið minkar ár undan ári, og tey, sum fara av landinum at nema sær útbúgvingar á hægri stigi, tey hava ongan kjans at venda aftur til hetta og onn- ur líknandi øki við síni út- búgving,. - Har er nevniliga onki starv, sum hevur tørv á tí áralongu útbúgving, hesi fólk hava tikið - og er hetta onki minni enn ein ólukka. • Hetta ger seg galdandi í øllum teimum størru økju- num og útoyggjum í landi- num. - Bert eitt undantak er, nevniliga Meginøkið –hetta økið beint fram hungrar eftir fólki við útbúgving. Tað er bert at sláa upp í Dimmalætting , so fær tú sjón fyri søgn. • Í Suðuroynni var miðal- inntøkan í 1999 uml. Kr. 123.500. • Í Vági var miðalinntøk- an í 1999 uml. Kr. 102.500. - Miðalinntøkan fyri fólk í arbeiðsførum aldri í Føroyum 1999 var uml. Kr. 149.000. - Við ørðum orðum: - miðalinntøkan í Vági var 30% lægri enn miðalinn- tøkan í Føroyum sum heild. - Aldursbýtið gongur eis- ini skeivan veg: - talið á fólki í vinnualdri lækkar, og talið á eldri fólki uttan fyri arbeiðsmarknaðin hækkar lutfalsliga nógv. - Hesir veruleikar siga ikki so lítið um støðuna og útlitini hjá útjaðaranum, sigur Johan Dahl. Johan Dahl leggur aftur- at, at landsmyndugleikarnir syndra føroyska samfelag- ið, um teir ikki seta væl umhugsað tiltøk í verk –og tað skjótt. Karmar til vinnulívið Um vit hyggja nøkur ár aft- ur í tíðina, sigur Johan Dahl, so síggja vit, at poli- tikararnir ikki hava raðfest íløgurnar til tey ymsu økini nóg skynsamt. - Teir hava í ov lítlan mun havt langtíðarútlitini í eyg- sjón. - Hjá okkum vinnulívs- monnum kennist tað tí, at oyggin ikki fær lut í tí ovur- hondsstóru menning, sum Meginøkið er partur av –og tað kennist serliga sárt, tá ið ein veit, at orsøkirnar til framgongdina í Meginøki- num í heilt stóran mun eru politiskar, sigur Johan Dahl. - Tá ið talað verður um karmar til vinnulívið, so verður ofta hugsað um teir verkligu karmarnar. Men hesir eru bert ein parturin av tí umhvørvinum, sum vinnulívið hevur fyri neyð- ini. - Ynskja politikararnir at skapa vinnulívinum góðar vakstrarumstøður, so mugu teir skapa eitt fjøltáttað um- hvørvi í tí økinum, har vinnulívið er. Teir mugu leggja greiðar ætlanir í samráð við vinnuna, kommunurnar og fólkið í økinum –og hava dirvi til at seta hesar ætlanir í verk. Johan Dahl førir fram, at í Suðuroy eru allar verklig- ar fyritreytir til at menna tað virksemið, sum longu er, men at Suðuroyggin kortini støðugt er við skerd- an lut í landspolitikkinum. Vinnan og ungdómurin Johan Dahl meinar, at tað er rættiliga umráðandi fyri eitthvørt øki at hava ung- dóm og fólk við fjølbroytt- um útbúgvingum, fjøl- broyttari vitan og fjøl- broyttum royndum. - Ofta hoyra vit politikar- arnar siga, at teir einans skulu skapa karmarnar til vinnuna, restina má vinnan sjálv klára. Tá hugsa teir um teir bert teir verkligu karmarnar. - Men ungdómurin og fjølbroytni í tí sosiala um- hvørvinum - hesi eru sera týðandi partur av teimum sonevndu góðu karmunum til vinnulívið, men sum politikararnir higartil í ov lítlan mun hava hugsað um. - Júst hesin parturin av karmunum er ein týðandi treyt fyri vøkstri hjá teim- um vinnum, sum longu eru, og harumframt ein treytin fyri at skapa nýggjar vinn- ur. - Eitt øki við ongm ung- dómi kann valla mennast. - Grundarlagið fyri kjaki- num um at menna eitt øki, kann ikki vera, at økið framhaldandi verður noytt til at senda meginpartin av sínum ungdómi úr økinum til at nema sær kunnleika –og uttan at fáa annan ung- dóm úr øðrum økjum ístað- in -, eitt slíkt kjakgrundar- lag er heilt burturvið. - Ungdómurin er har- afturat eitt týðandi grundar- lag hjá stórum parti av handilslívinum í einhvørj- um øki. - Tað er júst í spenningi- num millum ung og eldri, millum ymsar vinnuroynd- ir, ymsan kunnleika, at menningin eigur at fara fram, sigur Johan Dahl. Handilskvoturnar – ein hóttan Viðurskiftini innan fiski- vinnuna eru eitt mál, sum Johan Dahl metir hava stór- an týdning í sambandi við útjaðaran, av tí at hann óttast fyri, at ognarviður- skiftini um fá ár eru savnað á fáum hondum í Megin- økinum. - Tað, sum eg serliga hugsi um, er, at fiskiloyvini eru gjørd umsetilig, sigur Johan Dahl. - Í longdini verður fylgj- an tann, at størsti parturin av føroysku fiskiloyvunum enda í Meginøkinum, av tí einfaldu orsøk, at tað er har, tann stóri kapitalurin er savnaður. - Tað eru fá feløg uttan fyri Meginøkið, sum eru og verða før fyri at keypa hesi loyvi, tá tey verða boðin til sølu. - Loyvini eru sera dýr at keypa, og tí verður úrslitið tað, at vit fáa ein fiskiflota, har eigaraskarin um fá ár telist á tveimum hondum, ja kanska bert einari hond. - Og so hvørt tað gongur tann vegin, fer tað at merkj- ast í teimum størru økju- num, ongin ivi um tað, sig- ur Johan Dahl, sum mælir politikarunum at føra ein økismenningarpolitikk, sum á ein ella annan hátt leggur upp ímóti hesari gongd. - Men vilja politikararnir ikki broyta hendan partin av fiskivinnupolitikkinum, so mugu teir seta onnur umfatandi tiltøk í verk í sambandi við útjaðaran. Johan Dahl sigur, at føroyingar mugu halda fast um meginregluna um, at ríkidømið í havøki Føroya er fólksins ogn. - Hvussu vit so annars skipa fiskivinnuna á sjón- um, so má tað vera við hesi meginreglu sum grundar- lag. Eitt hugskot kundi verið, at knýtt fiskiloyvini at teimum ymsu økjunum í Føroyum, sigur Johan Dahl. Oljuvinnan og útjaðarin Avgerðin um, hvar út- gerðarstøðin til oljuvinn- una í leitingarskeiðnum skal vera, er eisini fallin Johan Dahl fyri bróstið. Hann sigur seg ikki kunna skilja, ei heldur sætta seg sjálva viðgerðina av máli- num, enn minni ta endaligu avgerðina. -Politikararnir siga, at teir ikki vilja áleggja olju- vinnuni at taka eitt ávíst stað til útgerðarstøð, ístaðin skal hon sjálv taka avgerð- ina og gera, sum henni hóskar best. - Eg má spyrja: - hví nú tað? -Eftir míni hugsan eigur oljuvinnan - eins og aðrar vinnur - avgjørt fáa at vita, hvat hon kann og ikki kann, og eg meini, at tað má vera nú, áðrenn hon av álvara er farin til verka, tí annars er stórur vandi fyri, at vit tann eina dag fara at vakna við kaldan dreym. - Politikararnir eru ann- ars raskir at áleggja øðrum pørtum av vinnuni treytir, bæði fiskivinnuni og ali- vinnuni, - so hví ikki eisini eina komandi oljuvinnuni ? spyr Johan Dahl. - Málið um, hvar út- gerðarhavnin skal vera, bleiv avgjørt av “ekspertum innan oljuvinnuna” tvs. innan Statoil, sum funnu Norserv ov lættar. - Hetta er heilt ótrúligt og óskilligt eftir mínum tykki, tí eingin skal koma og billa okkum føroyingum inn, at Mærsk og hansara menn ikki eru nóg góðir til at standa fyri eini útgerðar- støð til oljuvirksemið í leit- ingarskeiðnum. -Ein partur av virksemi- num í sambandi við olju- vinnuna átti heilt náttúrliga at verið ein partur av tí átrokandi økismenningini. - Men veruleikin er tann, Vinnulívið krevur økismenning Vinnulívið í útjaðaranum kennir tað so, at politikararnir taka viðurskiftini hjá vinnulívið í Meginøkinum fram um, tá ið teir leggja ætlanir og taka avgerðir um íløgur fyri landið, sigur Johan Dahl, sum mælir politikarunum til at viðurkenna tann stóra vinnuliga týdning, sum útjaðarin hevur í føroyska samfelagnum Mynd: Jens Kristian Vang framhald á næstu síðu at alt virksemi í hesum sambandi endar í Megin- økinum: - tað verið seg umsitingina hjá oljufeløgu- num, Oljumálastýrið, MRCC-støðin, umframt øll viðlíkahaldsarbeiðini o.s.fr. - Hetta er ótrúligt, men er tó tann beiski veruleikin, sum suðuroyingar mugu smyrja seg við, sigur Johan Dahl. -Tí , sum hevur, honum skal vera givið ! - Hetta “ekspertpanel” hjá oljuvinnuni átti at kom- ið við eini frágreiðing til okkum føroyingar um, hvar tað “kiksaði” í sambandi við Norserv - tað er ikki ov nógv at biðja um. Johan Dahl sigur, at aftaná alt kjakið um út- gerðarstøðir og økismenn- ing, gjørdist endaliga av- gerðin eitt stórt vónbrot –eitt vónbrot av tí slagnum, sum ikki ber til at skilja og tískil ikki at góðtaka. - Men kanska eru allar súðir ikki syftar enn, tí tíð- indaskrivið frá Tjóðveldis- flokkinum frá 09. januar 2001 sigur beinleiðis endurgivið soleiðis: • Landsstýrismaðurin má tí geva oljufeløgunum greið boð um, at uttan mun til, hvat útgerðafelag, tey professionelt halda vera tað besta, so skal virksemi av hesum vera í Suðuroynni. • Eg endurtaki: - virk- semi av hesum slag skal vera í Suðuroynni. - Vit kunnu so bara bíða og fylgja við, hvussu leikur fer, sigur Johan Dahl. Serlig krøv til útjaðaran Vinnulívið í útjaðaranum er ikki einans fyri vanbýti í sambandi við tað menta- narliga og sosiala umhvør- við, men eisini í sambandi við fíggjarligu viðurskift- ini, tí láns- og peningaveit- arar seta serlig krøv til fíggjarligu viðurskiftini hjá vinnufyritøkunum í útjað- aranum. - Hetta gera teir sjálv- andi, grundað á eina heild- armeting, sum sjálvandi eisini er grundað á heildar- gongdina í útjaðaranum. Um verkætlanin annars hevur somu fyritreytir, er tað so øgiliga nógv lættari at fáa eina verkætlan fíggj- aða í Meginøkinum enn í útjaðaranum. - Soleiðis eru krøvini til eginpening og fíggjarliga trygd yvirhøvur nógv størri til teirra, sum velja at virka í útjaðaranum, enn til teirra, sum velja at virka í Meginøkinum. - Tann fasta ognin til vinnuvirksemi –eitt nú vinnubygningar –verður virðismett nógv lægri enn sama ogn verður mett í Meginøkinum. - Harumframt er tað sera trupult at fáa nakað virk- semi í gongd, um tú ikki hevur eini 30-40 prosent í eginpeningi, sigur Johan Dahl. - Aðrastaðni - m.a. í ES og Noregi - verður útjaðar- in stuðlaður við skipanum av ymiskum slag. Hesum skipanum áttu okkara politikarar at kanna nærri. - Vit hava ein Framtaks- grunn; men eg haldi ikki, at úrslitini av hansara virk- semi higartil kunnu sigast at vera tey, sum vit í útjað- aranum vónaðu, at tey fór at verða. Johan Dahl vísir eisini á, at ætlanirnar hjá samgongu um at bøta um samferðslu- viðurskiftini –ferðasam- bandið og flutningsviður- skiftini sum heild –vísa ein ávísan góðan vilja til at gera nakað við viðurskift- ini. Men hann leggur dent á, at herumframt er neyðugt við mongum øðrum polit- iskum tiltøkum, m.a. mun- adi broytingum í sjálvari umstitingini av landinum. - Tað ber stutt og greitt ikki til, at øll umsiting skal vera í Meginøkinum. Tað skaðar onnur øki í landi- num – og tað er harafturat fullkomiliga óneyðugt, tí vit liva jú í eini telduøld. sigur Johan Dahl. Trýr upp á útjaðaran Johan Dahl sigur seg trúgva upp á, at útjaðarin, og serliga tey størru økini, hava eina framtíð fyri sær. - Vit eru í gongd við at viðurkenna og staðfesta veruleikan hjá útjaðara- num. M.a. hevur ein nevnd sitið og kanna viðurskiftini gjølla, og eg vænti mær nógv av teimum tilmælum, sum hendan nevndin fer at koma við. - Tað er at vóna, at polit- ikararnir fara at viðgera nevndararbeiðið í størsta álvara, og at teir finna fram til tey tiltøk, sum eru neyðug at seta í verk. Tí suðuroyingar eru ikki ræddir fyri at bróta upp um ermar, tá ið batar eru fyri framman - Tí útjaðarin eigur at hava framtíðina fyri sær, endar Johan Dahl. framhald...