leygardagur 20. januar 2001síða 12

gult cyan magenta svart Sosialurin Nr. 14 - 20. januar 2001 23 22 Sosialurin Nr. 14 - 20. januar 2001 Jógvan Hugo Gardar, Oslo Veitslurómur var á fólki, sum hittust uttanfyri Colosseum Kino í Oslo tann 6. januar. Krúnprins- urin Haakon, hópur av fólki, fýrverkarí og ein heilsan frá Woody Allen var millum tilboðini hend- an dagin. Veitsludagurin var komin upp í lag í sam- bandi við, at kykmynda- hallirnar í Oslo hava verið á kommunalum hondum í 75 ár. Seinasta veitslan Men hendan veitslan kann skjótt gerast tann seinasta kommunala filmveitslan í norska høvuðsstaðnum. Politikkararnir í býráðnum ynskja at selja kykmynda- hallirnar og feløgini aftan- fyri filmvísing í Oslo. Í fyrstu atløgu er ætlanin hjá borgarliga býráðnum at selja umleið helmingin av partabrøvunum í Oslo Kinematografer. Sam- stundis vísir ein kanning, at Oslo hevur ov fáar kyk- myndahallir og vitjanin kann gerast munandi betri. Stjóri fyri Oslo Kine- matografer Ingeborg Moræus Hansen, sum sjálv hevur verið politisk virkin innan borgarliga flokkin Høyre, sigur, at privatiser- ingin ikki er tað hon mein- ar er best fyri filmstilboðið í Oslo. Í sambandi við 75 ára hátíðarhaldið hevur hon sagt, at tey nú skulu vísa seg sum besta og dugnaligasta útbjóðaran av filmi, og á tann hátt fáa pengafólk til at lata vera við at royna seg. Trine Schei Grande, ið hevur sessin sum leiðari fyri mentan og útbúgving í Oslo, sigur, at tey í 2001 skulu leggja fram eitt upp- skot um at selja ein part av partabrøvunum í Oslo Kinematografer. Hon vil ikki siga, hvussu stóran part tey skulu selja, men kommunan skal framvegis sita á meirilutanum. Grundgevingin fyri at selja partabrøvini, er at fáa til vega pengar til nýggjar íløgur. Fleiri útlendskar fyri- tøkur hava víst áhuga fyri kykmyndahallunum í Oslo. Møguligir keyparar eru sviar gjøgnum SF Kino, danir gjøgnum Nordisk film, Sandrew Metronome sum hevur Schibsted aftan- fyri seg og so er eitt nýtt felag undir stovnan sum kallast Det Norske Kino- selskap. Schibsted er størsta fjølmiðlafyritøkan í Noregi, og tey eiga millum annað Aftenposten og ein part av norska TV2. Men eisini altjóða filmsfyritøk- ur hava víst áhuga fyri Oslo Kinematografer. Serligt mál Kykmyndahallirnar í Noregi eru yvirhøvur kommunalar. Tað finnast nakrar fáar hallir, sum privat eiga. Hetta hevur gjørt, at filmurin í Noregi í størri mun enn til dømis í Føroyum og í Danmark er ein viðurkendur partur av mentunarlívinum. Filmurin kappast á nærum jøvnum føti við sjónleik, tónleik, myndalist og so framvegis. Norðmenn hava mett filmslistina sum ein týdn- ingarmiklan part av menta- nini, og ikki sum nakað sum kann sammetast við McDonalds, Burger King, diskotek og so framvegis. Men hetta hevur ikki altíð verið so. Orsøkin til, at Oslo Kinematografer varð sett á stovn var ein politisk hugsan sum segði, at best var at hava hetta nýggja fyribrigdið undir almennum eftirliti. Ein kann siga, at hugsanin aftanfyri kommunala drift var bæði politisk og átrún- aðarlig. Fyrimunurin seinnu árini kann sigast at hava verið at lættari hevur verið politiskt at stýra tilboðnum fyri at sleppa undan bert at bjóða fram Hollywood-filmir. Millum annað hevur Oslo Kinematografer seinastu trý árini havt eitt mentan- arpolitisk manifest, sum skal tryggja, at tey sum koma í kykmyndahallirnar í Oslo kunnu velja millum tað seinasta frá Hollywood á jøvnum fóti við filmar aðrastaðni frá, til dømis europeiskar filmar. Her í býnum er árliga eisini ein filmsfestivalur sum kallast ”Film fra Sør”, har hópur- in av filmum frá sunnara hálvu verða vístir. Ingeborg Moræus Hansen sigur, at hon ikki vil lata nýggjar eigarar sleppa at broyta hetta manifestið, og hon vil stríðast fyri at Oslo eisini framyvir skal bjóða allar filmir í øllum hallum. Tað skulu ikki bert vísast Hollywood-filmir í teimum stóru kykmyndahallunum. Eitt umfatandi tilboð fyri øll er málið. Hon sigur, at kommunan við sínum virkna leikluti innan film í Oslo hevur tryggjað býnum eitt tilboð sum fáir aðrir høvuðsstaðir hava. Hon sigur, at henn- ara ynski er at býurin framyvir kann halda fram við hesum, og ikki gerast einsrættaður í úrvalinum av filmum sum áskoðarar- nir kunnu velja ímillum. Hesum eru tó ikki øll samd við henni í. Útlendingarnir koma Privatiseringin av kyk- myndahallunum í Oslo er ikki bert ein spurningur um, hvør sum skal eiga hallirnar, men ein spurn- ingur um hvør sum skal bjóða fram filmir. Í mong ár hevur tað verið ein almenn fyritøka, sum hevur staðið fyri útleigan- ini av filmum til norskar kykmyndahallir. Hetta er nú við at fara í søguna. Í løtuni eru stórar altjóða og serliga amerikanskar fyritøkur við at seta á stovn egnar skrivstovur í Oslo. Ivar Johansen, sum situr í fíggjarnevndini í býráðn- um í Oslo fyri Sosialistisk Venstreparti er ein av teimum, sum ávarar móti privatiseringini. Hann sigur, at higartil hevur stjórin í Oslo Kinemato- grafer avgjørt, hvørjir filmir, sum skulu vísast. Nú óttast hann at Warner bros. Universal, Paramount og líknandi filmsfyritøkur skulu velja út filmirnar. Ivar Johansen óttast, at hetta ikki førir til meir kapping og betri tilboð. Tvørturímóti meinar hann, at hetta vil føra við sær eina einrætting og vána- ligar tilboð. Fjølbroytt tilboð Ingeborg Moræus Hansen og hennara starvsfelagar hava allatíðina roynt at broyta tilboðið hjá kyk- myndahallunum. Roynt hevur verið at leggja til rættis tilboð, sum fólk vilja hava og at finna nýggjar møguleikar í ”biograftúri- num”. Eitt tilboð, sum nógvum dámar væl er eitt sokallað matiné-tilboð, har umframt film er høvi at njóta eitt glas av víni. Í vetur kom so enn eitt tilboð sum lokkar mamm- ur við nýføðingum. Hvønn mánadag verður ein filmur vístur kl. 13.00, og tá koma í hundratals mamm- ur við barnavognum til Saga kino. Her kunnu so mammurnar og einstakir pápar síggja film, meðan arvingurin liggur við síð- una av. Fleiri hallir Oslo Kinematografer hava ikki eydnast við at tilpassa tilboðið nóg gott til brúk- ararnar. Hetta vísir ein nýggj kanning av films- marknaðinum í Skandi- navia og Baltikum. Hend- an kanningin, ið bretska fyritøkan Dodona Re- search hevur gjørt, vísir at Oslo er tann høvuðsstaður- in í Norður-Europa sum hevur møguleikan til at fáa flest nýggjar áskoðarar. Sambært Dodona Research kunnu kyk- myndahallirnar økja um áskoðaratalið við 40 prosentum tey komandi fimm árini. Í kanningini verður serliga víst á Oslo sum ein býur har møgu- leikarnir eru góðir til at fáa nógv fleiri til at hyggja eftir filmi. Nevnt verður millum annað, at Oslo manglar kykmyndahallir — og at hesar eiga at byggjast úti í útjaðaranum av býnum har fólk býr. Í dag liggja tær flestu hallirnar í miðbýnum. 75 ár á kommunalum hondum BIOGRAFSØGA. Á trettanda degi – 6. januar – vóru 75 ár síðani fyrsti kommunali biografurin lat upp í Oslo. Síðani hevur Oslo Kinematografer havt uppgávuna at undirhalda við filmi í norska høvuðstaðnum. Men nú skal kapping koma í. Kykmyndasøgan í Oslo 1896: Livandi myndir verða fyri fyrstu ferð sýndar alment í Noregi. Hetta hendi í Cirkus Varieté í Kristiania (Oslo). 1904: Í Stortingsgate 12 verður fyrsta høllin bygd, sum bert skal brúkast til at vísa film í. 1918: Býráðið avgerð at fara í kapping við tær privatu kykmyndahallirnar. 1926: Kykmyndahallirnar gerast kommunalar og Oslo Kinematografer sær dagsins ljós. 1928: Oslo fær sínar fyrstu stóru kykmyndahallir; Soria Moria og Colosseum. Báðar hallirnar eru framvegis í drift. Tær eru broyttar nakað síðani 1928. Colosseum bleiv bumbað undir seinna heimsbardaga, men bygt uppaftur. 1951: Oslo Kinematogarfer seta áskoðaramet — 8,8 milliónir atgongumerki seld eftir einum ári. 1981: Nýggi Saga kino letur upp. Hetta er fyrsta kykmyndahøllin í Noregi, sum hevur fleiri smærri hallir. 1997: Oslo Kinematografer gerst partafelag. 2000: Býráðið selur ein part av partabrøvunum í Oslo Kinematografer. 2001: Oslo Kinematografer kunnu halda 75 ára hatíðardag. Fevnir í dag um 11 kykmyndastøð við til samans 31 hallum og 8041 sitiplássum. Umleið tríggjar milliónir atgongumerki verða seld um árið. – Jú, tey eru samd. Tað var “ En fin dag” í norskum kykmyndahøllum Urd Johannesen Mær dámar ikki serliga væl at flúgva. Ódnin í 1989 loypti ein ordans kvøkk á meg, og eg eri ongantíð heilt komin yvir kvøkkin, hóast tær mongu fráferðirnar og komurnar síðani tá hava gjørt meg minni bangna. Eg havi fingið nógv góð ráð frá vælmeinandi vinum og kenningum, sum ynskja at hjálpa mær, men onkus- vegna eru tað bert mínar egnu royndir, ið higartil hava hjálpt. “Drekk tær eina kenning”, søgdu fleiri. Men um nú flúgvarin datt niður og eg upp, so ynskti eg ikki at hava Johnny Walker ella ein Jägara við sum fylgisneyta, tá eg stóð frammanfyri Pæturi. Hetta er batnað nakað so við og við sum eg eri blivin meira stinn. “Hugsa um, at tú einki fær gjørt alíkavæl”, segði onkur, sum fann eina troyst í ikki at hava tamar- hald á støðuni. Men tað var júst hetta, sum gjørdi meg allarmest bangna. Har er bara einki at gera, um okkurt hendir. Tí fann eg mær ofta ugga í at hyggja at smábørnunum, sum vóru við í flogfarinum, tí eg sá, hvussu rólig og glað tey vóru, og eg hugsaði, at verðin kann ikki vera so ónd at gera enda á teirra lívum. Eg eri her enn - í mið- hæddini - so tað hevur gingið higartil. Ja, so væl, at veruligur fjáltur bert kemur á meg, tá ið flúgvar- in nærkast flogvøllinum í Vágum. Føroyingar ferðast sum ongantíð áður, hetta prógva tey seinastu hagtøl- ini frá Statens Luftfartssel- skab. Fyrr klappaðu allir føroyingar, tá ið flogfarið hevði sett seg, sum um flogskiparin og manning høvdu bjargað okkum lívi- num enn einaferð. Nú er tøgn, eingin klappar long- ur, tí ein flogferð er ikki nøkur stórhending. Hon er meira vorðin ein partur av gerandisdegnum. Sjálv klappi eg altíð innantanna og sendi eina takkarheilsu til flogskipararnar - mínar hetjur, sum høvdu mína lagnu í teirra hond eitt bil. Mær dámar væl at ferð- ast, at fáa luft undir veing- irnar og sleppa burtur eina løtu. Hóast hugurin flýgur uttan mun til, hvar ein er, so er tað gott viðhvørt at fáa kroppin og sansirnar við. At síggja eina aðra verð enn hana, eg trampi í dagliga. Tí, tá ið eg komi heim, trampi eg ikki meira; eg dansi tango ella salza. Í november í fjør sat eg um- borð á einum SAS-flogfari á veg úr London til Dan- markar. Eg hevði luttikið á einari ferðavinnustevnu og var nú á veg heim aftur til Føroya, via Keypmanna- havn, skilst. London er fyri meg sum tann lekra glar- ingin omaná tí sunnu gula- rótakøkuni. Eg eri nøgd við glaringina, hóast mær dámar væl alla køkuna. Í slíkum førum sum hesum, havi eg ikki stundir til annað. Hetta er “business and pleasure” í røttu rað- fylgju. At sleppa leys í London Town er annað enn føroyingar í leðurjakka við rond og hvítum sportsokk- um. Har er ein ørgrynna av ymiskum typum í ymisk- um litum og fólkini eru í týðiligum mótsetningi til teir heldur gráu stórbýar bygningarnar. Og tó, so megnar onkur at stinga seg burtur úr mongdini. Minn- ist serliga gentuna við ljósareyðum hári, bláum følskum pelsi, nalvablus og himmalhøgum plateau- stivlum. Rundanum eyguni var alt málað svart, og eftir hennara dialekt at døma, kom hon frá onkrum eystur-evropæiskum landi. Hon bara flenti, prátaði við øll, kíndi síðumanninum um kjálkan, men sá ikki út til at gera haltari hønu mein. Hon setti veruligan dám á hesa løtu, sum flest øll annars nýta til at vera burturstødd. Øll sótu við einum brosi, og nú varð líkamikið, um tað var trongligt, og um vamlisligi lukturin av undirgrund stakk í nasarnar. Eisini hugsaði eg um svigarinn- una, sum er so góð við øll dýr og alt livandi her á jørð, at hon plagdi at geva mýsnum í undirgrundini í London ein ostabita. Hesa og manga aðra stuttliga løtu sat eg og hugsaði um umborð á flog- farinum á veg til Keyp- mannahavnar, meðan eg samstundis eisini ilskaðist eitt sindur inn á tunglyndi føroyinga og okkara ótta fyri at vera annaðleiðis. Havi ivast viðhvørt, um Guð ikki gjørdi ein brøl- ara, tá ið hann bert gav fuglunum veingir og ikki okkum menniskjum. Tí so kundu vit liva eitt perlulív eins og tjøldrini, ið flúgva heim til Føroya á Græ- karismessu og til heitari lond á heysti. Men tá ið tað nú ikki skuldi verða soleiðis, so er tað frálíkt at sleppa á flog í nakrar dag- ar. Ella kanska er tað júst hetta, at vit ikki sleppa so lætt vekk, sum ger, at so mong ferðast inn í aðrar verðir innan tónleik, list, bókmentir? Gerandisdag- urin hjá okkum líkist eisini gerandisdegnum aðra- staðni, og meðan vit her eru skúlanæmingar, banka- lærd ella flakakvinnur, eru vit øll føroyingar, tá ið vit eru uttanlands. Meira føroyingar enn heima. Føroyingar uttanlands fylkjast í flokk og frið- halga tað føroyska, meðan vit her heima hvør í sínum lagi leita ella kaga burtur til onnur støð. Uttanlands var tað nokk at vera føroy- ingur fyri at sleppa upp í part. Tað ræsta kjøtið og seyðarhøvdini spurdu ong- an eftir. Tað smakkaði bara. “Ja, goddag mine damer og herrer, det er Deres Kaptajn”. Henda djúpa og mynduga røddin vakti meg mitt í hesari skortfleingj- uni. Flogskiparin boðaði frá, at vit vóru í Kastrup um fáar minuttir. Hann vónaði, at vit høvdu havt eina góða ferð. Jú takk, av tí allarbesta. Tankarnir vóru langt síðani komnir heim til Føroya uttan millumlending, og eg hevði als ikki verið bangin, meðan kroppurin royndi at fylgja við. Uttanfyri glugg- an hevði verið av allar fagrasta veðri, undir okk- um lógu skýggini sum eitt mjúkt vattteppi, ið vildi balla okkum. Vit lendu. Blett. Í Kastrup. Og aftan- fyri okkara flogfar síggi eg Atlantic Airways, sum eis- ini júst er komin úr Føroy- um. Nú kemur so tann keðiligi parturin, har vit skulu standa og bíða eftir viðførinum. Á skíggjanum stendur, at føroyingarnir eisini skulu heinta sítt við- føri her við rulliband nr. A5. Kuffertini byrja at koma. Summi nýggj, summi gomul, onkur holut, fleiri stór, nøkur lítil, flestu døkk í liti, okkurt deiliga reytt, onkur ryggsekkur... men hvat er hatta? Nú kemur okkurt heilt øðrvísi, pikkalítið, myrkt við reyð- um strikum, hvørki fuglur ella fiskur . . . men ein gjøgnumskygdur posi við tveimum seyðarhøvdum í. Tey hildu seg eiga alla verðina, hesi bæði deiligu svørtu seyðarhøvdini, sum komu rullandi eftir bandi- num sum var tað tað mest náttúrliga av øllum. Tey flestu lótust ikki um vón, onkur lat sum luft. Eg flenti. Eg var lend í øllum góðum. Eg elski teg Føroy- ar. Og seyðarhøvd. HØGT AT FLÚGVA. “Tá ið eg komi heim, trampi eg ikki meira; eg dansi tango ella salza” Týskar klumpar og franska sós