mikudagur 24. januar 2001síða 6

Nr. 16 - 24. januar 2001 11 10 Nr. 16 - 24. januar 2001 Bergur Hanusson, djóralækni Heri Joensen, prestur Heri Krage- steen, sálar- frøðingur Ingi Højgaard, løgfrøðingur Jens Andre- assen, lækni Jóhanna á Tjaldrafløtti, føðslu/húsar- haldsfrøðingur Jón Klein Olsen, politistur Jón Krage- steen. Ferðslu- trygd Julianna Næs, pedagogur Sjúrður Johannesen, sosialráðgevi Turid Thom- sen, lestrarveg- leiðari Marius Staksberg, málfrøðingur TIT SPYRJA VIT SVARA SOSIALRÁÐGEVIN Hví skal eg gjalda til konfirmasjón Sambært lóg um uppihalds- skyldu, kann stakur uppi- haldari søkja um eyka gjald frá tí, sum er álagdur uppi- haldsskyldu í sambandi við konfirmasjón. Hetta undrar meg nógv, tá vit í dag hava trúarfrælsi. Eg eri ikki lim- ur í fólkakirkjuni, og haldi eg tí, at eg ikki eigi at gjalda til eina konfirmasjón hjá barni mínum, bara tí at mamman hevur valt at doypa barnið og seinni kon- firmera tað. Eg kann sakt- ans geva barninum pengar til annað, men tað nívur meg, at eg skal gjalda til eina konfirmasjón, sum eg ikki meti hevur nakran týdning annað enn eitt gamalt ritual. Nær er hetta sett í gildi? Er ætlanin at broyta tað? Hvussu stór er upphæddin? Vanligt er nú í dag, at onnur sum ikki verða konfirmerað, eisini halda eina lítla veitslu um 14 ára aldur. Áttu hesi so ikki eisini at fingið eina eyka upphædd? Tað er rætt, at stakur uppi- haldari gjøgnum Ríkisum- boðið, kann søkja um eyka gjald í sambandi við ferm- ing, og er henda upphædd 3x barnapengar tils. 2163,- Eg havi ikki fingið kann- að, nær lógin er frá, og um nøkur ætlan er at broyta hana, men hinvegin havi eg fingið at vita, at tað stendur øllum frítt at søkja, uttan mun til, um upphæddin verður nýtt til ferming, ella eina lítla veitslu, sum spyrj- arin nevnir. Tá spyrjarin tosar um trúarfrælsi, havi eg hug at nevna, at hetta eisini er galdandi fyri mammuna, og hevur hon eins væl rætt til at velja at verða limur í fólkakirkjuni líka sum spyrjarin ikki ynskir tað! LÆKNIN Illa luktandi mandlur Spurningurin hjá mær er viðvíkjandi mandlunum. Hví fær man hvítar illa luktandi klumpar í mandl- urnar? Eg havi havt tað í langa tíð, fleiri ár. Tað er serliga í aðrari mandluni, sum virkar størri viðhvørt. Eg havi ikki ilt í teimum. Nær verða mandlurnar skornar vekk, er tað tá bruni er í teimum? Hetta, sum tú hevur, er eitt vælkent fyribrigdi. Millum læknar verður tað populert kallað tonsilproppar (tonsil = mandla) og kemur av, at smáar natúrligar holur í mandlunum fyllast við frá- stoyttum deyðum kyknum og bakterium. Ringi luktur- in stavar frá evnum við svávulinnihaldi, sum bakt- eriurnar producera, tá tær niðurbróta organiska mat- erialið í teim deyðu kykn- unum. Ein plagar ikki at ráða til at taka mandlurnar sum tað fyrsta, hóast hetta kann verða ein góð loysn, um tú ikki fært bilbugt við trupulleikanum á annan hátt, og vansin annars er so stórur, at tú gongur runt og ert til ampa fyri nærum- hvørvið – familju, starvsfel- agar og vinir og sjálvandi teg sjálvan, tí tú ikki torir at koma øðrum ov nær fyri ringa luktinum. Men tey flestu klára seg sera væl við at halda proppunum burtur soleiðis: tak hin endan av tannbustini og trýst varis- liga beint við síðuna av proppinum, inntil hann spríkir upp og úr holuni. Hetta skalt tú gera javnan (t.d. 2 ferðir um mánaðan), og saman við góðari tann- røkt skuldi hesi ráðini rokk- ið langt. Spyrjið serfrøðingarnar Hava tit spurningar til serfrøðingarnar, kunnu tit senda teir til: Sosialin postsmogu 76 110 Tórshavn ella á fax: 314720 og teldupostadressuna: spyr@sosialurin.fo Tim Wentzlau Trongisvagur 12/1 I forbindelse med olieindu- strien her på Færøerne, har Lagtinget vedtaget, at om- råderne udenfor Thorshavn skal tilgodeses så de også får en passende andel af olieeventyret. I de seneste dage er det så kommet frem, at Suderø ikke får en supplyhavn, fordi konsorti- et Nordserv der har budt sig frem på Suderø, er ble- vet vraget i prækvalifika- tionen af de olieselskaber, der skal stå for eftersøgnin- gen af olie. Derfor er situa- tionen den, at der endnu ikke er skabt én arbejds- plads i forbindelse med olieindustrien uden for Thorshavn og opland. De opgaver der er tilbage i forbindelse med selve olie- eftersøgningen er få og ikke særligt mandskabs- krævende. Derfor vil olie- eftersøgningen ikke op- fylde Lagtingets intentio- ner om at sikre, at også yderområderne her på Fær- øerne tager del i olieindu- strien. Det er temmelig svært at klandre olieselskaberne for deres handlemåde i forbin- delse med udvælgelsen af supplyhavn, de vil have en så lønsom forretning som muligt, derfor er det helt naturligt at samle alle akti- viteter i Thorshavnsområ- det. Inden for de rammer som Lagtinget har udstuk- ket, vil de gå så langt som muligt for at minimere de udgifter de har i forbindelse med olieeftersøgningen. Det er netop rammerne den er gal med. Lagtinget har overladt det til oliesel- skaberne at sørge for, at områderne uden for Thors- havn kommer med. Problemet er bare, at den lov der pålægger oliesel- skaberne at tage yderområ- derne med, er temmelig uklar og helt uanvendelig til at styre olieselskaberne med. Derudover har man faktisk fra Lagtingets side lagt vægt på, at olieselska- berne skulle finde de løs- ninger der passede oliesel- skaberne bedst. Yderligere har lagtinget sendt et tem- melig klart signal om, at Suderø ikke nødvendigvis skal tages med i betragt- ning, ved at fælde Javnað- arflokkens lovforslag, der pålagde olieindustrien at ligge en supplyhavn på Su- derø. Hvis man fra Lagtingets side ønsker at bruge olie- industrien til at styrke yder- områderne her på Færøer- ne, så må Lagtinget politisk tage stilling til, hvor tinge- ne skal ligge. Olieselska- berne har ingen forudsæt- ninger for at opfylde den opgave. Set fra de store olieselskabers side, er Fær- øerne bare et lille fnug i Nordatlanten, hvor der til- fældigvis findes olie. De er kommet her for at hente olien op og tjene penge, det er deres opgave. Det fær- øske folks opgave er at fordele det arbejde og de indtægter der kommer fra olien. Det er vores eget valg, om vi alle vil bo i Thorshavn eller om vi vil fordele arbejdet ud på de enkelte øer. Det kan da aldrig nogensinde være et valg som Statoil eller de andre olieselskaber skal tage for os. Det er altså ene og alene et politisk spørgsmål om hvordan arbejdet skal for- deles, derfor er det temme- lig tankevækkende så tavse Sambandspartiet og Folke- flokken har været, efter det kom frem at der ikke kom- mer en supplyhavn på Su- derø. »Den der tier sam- tykker« og derfor kan det kun tolkes derhen, at de er tilfredse med at hele olie- industrien samles i Thors- havn. Det ironiskeer, at det er selve Lagmanden der har det som en af sine opgaver at styrke yderområderne, men man skal vist ikke reg- ne med hjælp fra den side.Tjóveldisflokken er så afhængig af Folkeflokken for at få gennemført sit full- veldisprojekt, at de ikke tør at sætte hårdt mod hårdt. Eyðun Eltør mener ikke at det med supplyhavnen er noget stort problem, han gi- ver udtryk for at det nu- værende valg af supply- havn nærmest er en midler- tidig løsning. Når der fin- des olie kan man igen dis- kutere hvor en havn skal ligge. Hvis det er rigtigt, hvorfor har man så haft så travlt med at udvide kajan- læggene i Thorshavn og Runavík. Det er fordi alle ved, at når suplyhavnen bli- ver lagt et sted så bliver den ikke flyttet igen, derfor har nogle med alle midler for- søgt at holde Suderø uden for, selv med ufine metoder som fredningsforsøget af saltbygningen på Drelnes. I 5’eren i onsdags blev der spurt til hvorfor der ikke var flere på Suderø der havde tilbudt noget i for- bindelse med supplyhav- nen. Men der er ikke noget at tilbyde, den eneste indus- tri der er på Suderø i dag er fiskeindustrien og det er ikke specielt relevant i for- bindelse med olieeftersøg- ning og udvinding. Men fiskeindustrien er meget sårbar, hvis affolkningen fortsætter så vil der komme til at mangle arbejdpladser. Det kan lyde paradoksalt, men for at en familie kan klare sig i dag, må både mand og kone have arbejde, hvis en af dem ikke kan få arbejde så søger hele fami- lien væk fra øen. Dertil kommer evt. fiskerikriser, der vil kunne forværre situ- ationen på dramatisk vis. Hvis man fra politisk side vil benytte olieindus- trien til at vende udviklin- gen på Suderø så er det ikke nok at skabe en 10-20 oliearbejdspladser. Det vil nærmere være op mod 100 oliearbejdspladser der skal skabes, det vil skabe gro- bund for øget vækst, fordi der vil komme en lang ræk- ke følgejobs til de pårøren- de. Hvis der ikke skabes tilstrækkeligt med oliear- bejdspladser så trækker det bare udviklingen i langdrag men det stopper ikke af- folkningen af Suderø. Mit råd til politikerne er derfor, at de sammen med olieselskaberne skal få et overblik over hvilke oliear- bejdspladser der vil komme i fremtiden og så fordele dem så de også er til gavn for yderområderne. Hvis det hele skal styres efter en naiv liberalistisk tanke- gang, vil der ikke blive skabt en eneste arbejds- plads uden for Thorshavn- området. Indtil videre må konklu- sionen være, at hvis du vil have del i oliefesten så skal du til Thorshavn, men kom tidligt for der bliver prop- fyldt. Det må også være moralen til ungdommen på Suderø. Vil du til fest? Kagen står i Thorshavn! Edmund Joensen Altjóða pressan fær javnan at vita frá okkara lands- stýri, at ríkisveitingin úr Danmark loypur av á hvørj- um ári, og at landskassin stendur á tremur. Hetta eru daglig tíðindi í granna- londum okkara. Eg vil tí vegna føroya fólk, hava at vita frá An- finni Kallsberg, løgmanni og Karsten Hansen, lands- stýrismanni í fíggjarmál- um, hvussu nógvar tøkar milliardir eru í landsbank- anum. Landsstýrið hevur skyldu til at geva rættar upplýsing- ar, bæði fyri føroya fólki og øðrum. Í hesum førinum má landsstýrið annaðhvørt vátta, at altjóða pressan sigur sætt, ella má lands- stýrið avsanna tíðindini. Umleið ein milliard, ella tað sum sambært lóg altíð skal vera, stóð í landsbank- anum, tá ið hetta landsstýr- ið tók við. Um tíðindini, sum sam- bært pressuni koma bein- leiðis frá landsstýrinum eru eftirfarandi, so skuldu fleiri milliardir verið komnar aft- urat síðani tá. Í øllum førum skuldu nú verið einar fýra fimm milliardir kr. til- samans í landsbankanum. Avlopið er ikki at finna Ein og hvør kann fara inná internetið, fyri at síggja, hvussu stór kontoin er, mánað fyri mánað, ár fyri ár í landsbankanum. Tað má undra føroya fólk, at umtalaða avlopið, sum landsstýrið sambært út- lendskari pressu hevur havt á hvørjum ári, er ikki at finna í landsbankanum. Henda sama pressa, sum um allan heim sigur frá um allar milliardirnar, sum leypa av í Føroyum, hon fortelur av og á um ríkis- leiðarar aðrastaðni í heim- inum, sum hava stungið milliardir av vegnum. Eftir seinastu tíðindini (seinast í danska TV2), verður neyðugt at spyrja løgmann og landsstýris- mannin í fíggjarmálum, hvar hesar nógvu milliardir hjá føroya fólki eru goymd- ar. Minsta krav má verða, at landsstýrið annaðhvørt váttar ella avsannar tíðind- ini um milliarda avlopini, og um tíðindini eru sonn, at landsstýrið so vísir á, hvar hesar uppspardu milliardir- nar eru goymdar. Hvar eru milliardirnar, Anfinn Kallsberg og Karsten Hansen? Gullbrandur Olsen At kalla hvørja ferð, ein kemur inn í ein stóran handil, gerst ein ovfarin av tí stóra útboð av sápum, luktilsi, kosmetik og øðr- um, ið finst. Nøgdin av tí- líkum vørum, er tey sein- astu árini vaksin ógvuliga nógv, m.a. tí, at fleiri klædnamerki hava teirra egna deodorant, fugtig- hedskrem og luktilsi. Alt hetta er ikki bert til kvinnur, men vit menn verða eisini ávirkaðir. Tað er næstan einki mark fyri hvørjar lokkandi eginleikar vit kunnu keypa okkum við at lukta væl. Tað er tó ikki bert í bólk- inum innan luktilsi, at vit verða ávirkað. Leikur, viskuleður, klæði – alt skal lukta – og vaski- og reingerðarútgerð er eitt luktikapittul fyri seg. Jú vit liva í eini tíð, har angi og luktur hava alstóran týdn- ing. Ah, tað luktar so reint Frá barni av læra vit, at skal nakað vera reint, so skal tað lukta ella dufta. Tí føla vit okkum væl, tá uppvaskið luktar av cirtón, bæðihand- kløð av duftum úr fjar- skotnum londum, wc av eukalyptus o.sfr. Øllum hesum er fyri so vítt einki galið í. Men trup- ulleikin er, at hesin vani – at alt skal lukta – er so fast- grógvin í okkum, at hann heldur okkum aftur í at fara yvir til meira umhvørvis- vinarliga reingerð. Og hetta, hóast vit fullvæl vita, at náttúran harðliga hevur brúk fyri, at vit broyta van- ar. Í Føroyum verða hvønn dag leiddar stórar nøgdir av reingerðarevni út á sjógv. Kanningar vísa, at nógv av hesum reingerðarevnum eru ógvuliga vandamikil fyri náttúruna. Tey flestu reingerðarevni eru, í størri ella minni mun, ring fyri nátturuna, og tí er av størsta týdningi, at vit vanda okkum væl um hvørji evni, vit nýta, og sjálvandi hevur nøgdin eis- ini stóran týdning. Tað finst í dag ein rein- gerðarháttur, sum er at kalla ein lítil kollvelting innan reingerð. Ein háttur, har so gott sum slepst und- an at brúka sápu til rein- gerð. Ein háttur, sum á ymsum økjum ger betri reint enn sápa, og sum í øll- um førum er betri fyri um- hvørvið. Hátturin er rein- gerð við klútum, ið eru gjørdir av tí, ið nevnt verð- ur »microfibre«. Hvat er mikrofibre? Nútíðar tøkni ger tað gjør- ligt at framleiða ómetaliga tunnar traðrir av polyester og polyamid. Samstundis er tað gjørligt at geva traðrun- um eina stóra bleyta yvir- flatu við at klúgva teir. Og at enda kunnu traðrirnir skerast soleiðis, at endarnir gerast spískir, og soleiðis koma meira í dýpdina. Ein klútur gjørdur av slíkum mikrofibrum ar- beiðir við tveimum grund- leggjandi kreftum frá fysikkini: Statisk elektrici- tet og kappillarkraften. Tá klúturin er turrur ger hann statisk elektricitet, sum ger, at skitturin bindur seg til klútin, og tá klúturin er vátur, syrgir kapillar- kraftin fyri, at skitturin verður sogin upp í klútin. Tað riggar Í Danmark eru kanningar gjørdar av nøkrum av tei- mum mikrofiberklútunum, sum í dag eru á marknaðin- um. Sum vantað, so er stór- ur munur á góðskuni á hesum klútum. Bara nøkur fá merki, vóru hildin at vera góð, meðan onnur vóru vánalig. Sum brúkari, má ein tí syrgja fyri at keypa teir klútar, ið eru góðir. Teir bestu klútarnir halda tað, teir lova. Teir mugu sjálvandi brúkast á rættan hátt, og tað krevur, at rein- gerðingsvanarnir verða lagdir um. Tí er tað av størsta týdningi, at ein verður upplærdur í, hvussu klútarnir skulu brúkast. Hevur ein lært at brúka klútarnar á rættan hátt, sæst, at klútarnir eru ótrú- liga góðir. Klútarnir kunnu nýtast til at kalla alla van- liga reingerð. Bilin, komfyrin, bakar- ovnin, gólv, veggir, rútar, spegl o. sfr. Hetta bara við einum klúti og eitt sindur av vatni. Eisini eru klútar til kropsreingerð, og eru teir sera væl egnaðir til fólk, ið hava ovurviðkvæmi. Heilt umganga sápu kann ein tó ikki, og tað finnast góðar umhvørvisvinarligar sápur, ið kunnu nýtast sam- an við hesum reingerðar- hátti. Stórar sparingar Utrokningar vísa, at sparast kunnu um 90% av vatni, og um 85% av reingerðings- evni, við at skifta til rein- gerð við mikrofiberklútum, so bara av teirri grund eru útreiðslurnar til at skifta til hesa reingerð skjótt spardar aftur. Harafturat kemur, at tað er bæði skjótari og lætt- ari at gera reint við hesum klútum, og klútarnir kunnu nýtast aftur og aftur – kunnu vaskast einar 4-500 ferðir. Tað er tí ikki longur neyðugt at nýta eina rúgvu av vandamiklum reingerð- arevnum til vanliga rein- gerð. Øll vanlig sethús, stovn- ar, skúlar, barnagarðar, vøggustovur, o. sfr kunnu í dag haldast rein stórt sæð uttan brúk av sápu. Og tað tekur ikki langa tíð at venja seg við, at ein sjálvandi kann liva uttan, at tað luktar av salmiak, klor og luktilsi. Ein av teimum fyritøk- um, sum selur hesar klútar er danska fyritøkan Biosol APS Nevnast kann, at Biosol APS er limur í donsku deildini av »www.verdens- naturfonden«. Grøn reingerð – hví ikki? Flemming Mikkelsen løgtingsmaður Stendur tað til løgmann, fáa allir føroyingar, alt fólkið, sjálvt barnið í vøgguni, ein kekk, eina peningagávu úr einum »búskapargrunni«, sum landsstýrið ætlar at seta á stovn. Avlop grunnsins skal sambært løgmanni verða útgoldið eftir einum sokall- aðum Alaskamodelli, so- leiðis at hvørt mansbarn í Føroyum við ársenda fær ein kekk ella eina peninga- flyting, ið svarar til teirra part av ágóðanum, hvør hann so verður? Ein av fíggjarligu grund- stuðlunum (stovnsfæið) undir dreymakenda gávu- grunni løgmans, skal um- framt sølu av almennum ognum, gud hjálpi mær, vera danska heildarveiting- in, sum hesin sami løgmað- ur sigur, hevur forpestað føroyska búskapin, og sum sambært sama løgmanni kann hvørva, tá danir finna tað fyri gott, ella tá vit sjálvi taka stig til tað. Er løgmaður blivin í ørviti? Vit hava milliardaskuld at dragast við komandi 20 árini. Vit hava sum er eina fíggjarlóg, har nettoúrslitið gjørdist 287 mió. krónur. Blekkið ella svertan var nóg illa stadnað, tá røddir um eykajáttanir vóru at hoyra, so nettoúrslitið gerst sum frálíður væl minni. Tann fyrsta eykajáttanin er longu løgd fyri løgtingið. Taka vit heildarveiting- ina (ríkisstuðulin) burturúr verandi fíggjarlóg, hava vit eitt nettohall uppá góðar 700 mió. krónur á føroysku fíggjarlógini. Sambært varaløgmanni, skulu vit tøma heimastýris- lógina komandi 5 árini, samstundis sum heildar- veitingin verður skorin nið- ur á null. Vit skulu spæla fólk í húsi Tað skal ikki tað stóra hug- flogið til, at ímynda sær eina fíggjarlóg við einum rakstrarhalli í milliarda- klassanum, um vit fram- vegis skulu samanbera okk- um við grannar okkara. Tað verða tí ikki kekkar, harra løgmaður, men rokn- ingar til fólkið, um vit ikki enda í lummanum hjá onkr- um, vit helst vildu verið fyri uttan. Tað hevur føroya fólk krav uppá! Nú fólkaatkvøðan um fullveldisætlanina stendur fyri durum, skyldar løg- maður føroya fólki, og tað hevur føroya fólk krav uppá, eina greitt uppsetta føroyska fullveldisfíggjar- lóg uttan blokk og uttan uttanumtos, borna í hvørt hús í Føroyum, heldur enn tvætlið um kekkar, sum ongin dekningur er fyri tey fyrstu 100 árini. Tað verða ikki kekkar, harra løgmaður, men rokningar! VIÐMERKINGAR VIÐMERKINGAR