mikudagur 24. januar 2001síða 8

Nr. 16 - 24. januar 2001 15 gult cyan magenta svart 14 Nr. 16 - 24. januar 2001 gult cyan magenta svart Gjestal Baby Ull Barna jakki og troyggjur Tlf. 312727 Uppskriftin hesa vikuna VIÐMERKINGAR Jonhard Eliasen 19. januar 2001 Uppskot er sett fram á tingi um varðveitan av høgum rentustudningi. Sagt verð- ur, at uppskotið fyrst og fremst skal gagna teimum, sum eru ringast fyri. Góður vilji liggur uttan iva aftanfyri uppskotið, men sannlíkt er, at tað fer at virka beint øvugt av tí, sum tilætlað er. Í 1996 samtykti løgtingið eina lóg, har ásett varð, at landskassin skuldi geva studning til tey, sum høvdu rentuútreiðslur í samband við sethúsalán og lestrar- lán. Studningurin bleiv ásettur til 48% av rentu- útreiðslunum fram til ár 2000, og skuldi síðan lækka niður í 44% í 2001 og 40% í 2002. Helst átti studningurin eftir langtíðarætlan at verið lækkaður enn meiri, soleið- is at greið symmetri varð millum kapitalútreiðslu- skatt og kapitalinntøku- skatt. Somuleiðis átti mun- ur ikki at verið gjørdur á lánum, hvat endamáli við- víkur. Ein leigari t.d., sum tekur lán til keyp av inn- búgvi fær ikki rentustudn- ing, men tað fær tann, sum keypir innbúgv til egnan bústað. Viðgerð av uppskoti í fíggjarnevnd Skipanin, sum galdandi hevur verið síðan 1996, hevur havt týdning fyri tey, sum hava tikið fíggingar- avgerðir. Húsakeyparin hevur havt rentustudningin sum eina týðandi fortreyt at halda seg til umframt metingar um inntøku- og rentugongd v.m.. Somu- leiðis hevur lógin virkað sum týðandi fortreyt fyri starvsfólk í fíggingarstovn- um, tá ið tey hava mett um førleikan hjá lántakaranum at gjalda rentur og avdrátt. Uppskot er nú sett fram í løgtinginum, har mælt verður til ikki at lækka rentustudningin frá 48% niður í 40%. Uppskotið hevur fingið fyrstu viðgerð og er beint í fíggjarnevnd- ina, har tað kemur til við- gerðar á fundi mánadagin 22. januar, sum pkt. 2 á fundarskrá: “Løgtingsmál nr. 33/2000: Uppskot til løgtingslóg um broytingar í løgtingslóg um stuðul til rentuútreiðslur av lánum.” Áhugavert verður at frætta, hvussu leikur ferð í hesi nevndarviðgerð. Hvussu fer uppskotið at virka? Verður uppskotið samtykt, fara lántakarar og lángevar- ar at seta upp nýggjar út- rokningar og at taka øðrvísi avgerðir enn undir verandi skipan. Tekin í verandi skipan til peningastovnar og lántak- arar kann orðast soleiðis: “Rentustudningurin fer at minka! Ansið eftir ikki at geva ella taka ov stór lán til fígging av sethúsum”. Lítil ivi man vera um, at hetta teknið hevur virkað tálmandi á sethúsaprísin, hóast prísurin hevur verið vaksandi seinnu árini. Verður uppskotið sam- tykt, verður rentukostnaður eftir rentustudning minni og harvið hugurin at lána og fíggja størri. Tey, sum hava bústað fyri neyðini, eru í kapping hvør við ann- an um grundstykkir og bygningar. Eisini fíggingar- stovnarnir kappast, ikki um bústaðir beinleiðis, men um lántakarar við bústaðar- tørvi. Úrslitið er størri eftir- spurningur og útboð av fígging til keyp av bústaði, og førir hetta til hækkandi prísir á grundstykkjum og bygningum. Hvør vinnur og hvør tapir? Uppskotsstillararnir fara heldur lætt um hesi viður- skifti í grundgevingum sín- um. Teir vísa á, at stórur rentustudningur má varð- veitast, tí renta og oljuprísir hava verið hækkandi sein- astu tíðina - sum um hetta er nýtt fyribrigdi, ið ikki áur hevur plágað tey, sum gera metingar um hóskandi lánsstødd í samband við húsakeyp. Víðari vísa teir á, at barnafamiljurnar eru ringast fyri, og sum skilst á teimum, ið seta fram upp- skotið, fer varðveitan av høgum rentustudningi at hjálpa júst hesum sam- felagsbólki. Ymist er, hvussu rentu- studningur rakar. Við stór- ari vissu kann tó sigast, at tað ikki verða ungu barna- familjurnar, sum fáa gagn av tí skipan, sum skotin verður upp - tvørturímóti. Fyrst er at siga, at kom- andi og verandi lántakarar teljast millum tey, sum mugu gjalda tann skatt, ið má krevjast inn fyri at fíggja rentustudningsskip- anina. Her man vera sera lítið vunnið hjá hesum lántakar- um; teir taka pening inn í vinstra lumma, tá ið rentu- studningur verður útgoldin, og gjalda hann útaftur úr høgra lumma til eitt hægri skattatrýst enn neyðugt, uttan rentustudning. Tey, sum hava goldið sethúsalánini hjá sær aftur — pensionistar til dømis - fáa einki úr landskassanum, men sleppa við skattgjaldi sínum at vera við til at fíggja rentustudningin til tey, sum hava lán. Tað sama gera leigarar, tvs. tey, sum ikki vilja ella ongantíð klára at seta seg fyri at keypa egnan bústað. Við rættiliga stórari vissu kann sigast, at stóri taparin verða tey, sum enn ikki hevur keypt sær hús, og sum koma at gera hetta komandi árini. Verður uppskotið sam- tykt, fer tað at hava við sær bráddliga hækking í húsa- prísum. Her er talan um prísvøkstur afturat tí prísvøkstri, sum longu ger seg galdandi. Umframt tað, at ungir komandi húsa- eigarar skulu gjalda væl hægri prís fyri hús síni enn undir verandi rentustudn- ingsskipan, kunnu hesir somu síggja fram til eitt langt lív, har teir skulu gjalda skatt til fígging av rentustudningsskipanini. Stóru vinnararnir við uppskotinum munnu teljast millum nøkur fá, sum hava fleiri hús og grundstykkir enn teimum tørvar til egnan bústað. Hesir kunnu selja burturav ognum sínum til ein væl hægri prís við nýggju rentustudningsskip- anini — virðisvinningurin er arbeiðs- og skattafríur. Rentustudningsskipanin er vandamikil Býtispolitiskt virkar upp- skotið neyvan eftir ætlan hjá teimum, ið hava sett tað fram. Búskaparfrøðingar eru ósamdir um mong viður- skifti, men hetta kann ikki sigast at vera galdandi fyri rentustudningsskipanina. Her er greið semja um, at skipanin virkar avlagandi á búskaparbygnaðin. Studn- ingurin hevur við sær, at tekin, sum fíggingarstovnar og húsakeyparar fáa frá marknaðarkreftum, verða ógreið. Fylgjan er, at stórur vandi er fyri, at skeivar avgerðir verða tiknar. Vandi er fyri, at kapitalur ikki verður beindur í íløgur, har hann ger stórst nyttu í mun til tapsvága. Hetta viðførir ótryggleika fyri hin ein- staka, samstundis sum tað kostar dýrt fyri samfelagið sum heild. Búskaparfrøðingar, bæði føroyskir, danskir og aðrir við, hava víst á hesi viðurskifti í mong ár. Her er talan um skaðiligan institutionellan karm um ávísan part av fíggingar- marknaðinum. Búskapar- ráðið hevur enn eina ferð tikið málið upp í nýggjastu frágreiðing síni, ið kom út nøkulunda samstundis sum uppskotið um broyting av lógini um rentustudning. Búskaparráðið vísir á, at rentustudningsskipanin er ein skaðilig og avlagandi skipan. 80-ára frágreiðingin tikin til eftirtektar? Uppskotið um broyting av lógini um rentustudning kom til 1. viðgerðar á tingi tann 21. desembur, tvs., eftir at tingið hevði havt §19 frágreiðingina til við- gerðar á aðalorðaskifti, og eftir at tingmenn vóru farn- ir at hugsa um at taka frágreiðingina um 80árini til eftirtektar. Undir viðgerð av § 19 frágreiðingini var hvassliga funnist at politikarum, sum sótu í 80-unum, fyri ikki at hava fylgt tilmælum frá bú- skaparfrøðiligum ráðgev- um. Gangi út frá, at upp- skotsstillararnir ikki høvdu nýggjastu frágreiðingina hjá búskaparráðnum tøka, tá ið teir løgdu fram upp- skotið um rentustudnings- skipan, og at teir somu- leiðis heldur ikki hava verið kunnaðir um greiðu fakligu tilmælini, sum givin eru í mong ár, um at minka rentustudningin. Vóni tí, at hetta skriv ger teir varðar við vandamálini viðvíkjandi rentustudnings- skipanini, og at teir taka uppskot sítt aftur ella broyta tað til eina minking av rentustudninginum eftir teimum leiðreglum, sum m.a. búskaparráðið hevur víst á. Realkredittfígging - menning av føroyska fíggjarkervinum Ymisk viðurskifti vóru havd á lofti undir 1. viðgerð í tinginum. Teir, sum tóku orðið, vístu á tørvin á betring av viðurskiftum hjá teimum, sum høvdu fígging til keyp av bústaði fyri neyðini. Formaðurin í javnaðar- flokkinum, Jóannes Eides- gaard, vísti á eina aðra konstruktiva leið enn vandamiklu loysnina við at hækka rentustudningin í mun til verandi skipan. Tilmælið hjá Jóannes Eidesgaard snúgi seg um at fáa realkredittfígging av bústaðarbygningum at virka í Føroyum. Hugskotið er áhugavert, og er talan uttan iva um týðandi og samfelagsgagnligt mál, sum nakað eigur at verða gjørt við. Hugsast kann eisini, at talan ikki er um verðuleikafjart mál, og at tað ikki nýtist at ganga rúm tíð, áðrenn realkredittfelag kann gerast virki í Før- oyum. Ein týðandi fortreyt er í hesum sambandi handils- stað fyri virðisbrøv, sum føroyingar hava smiðliga atgongd til. Arbeitt hevur verið við at skipað slíkan infrastruktur í nøkur ár, og ganga eftir ætlan ikki nógv- ir mánaðir, áðrenn virðis- brævamarknður gerst virk- in í Føroyum í einum ella øðrum vælskipaðum formi. Somuleiðis kundu real- kredittlánsbrøv saman við øðrum føroyskum virðis- brøvum virka sum nýggjur íløgumøguleiki hjá eftir- lønarskipanum. Hesin tørv- ur er til staðar, líkamikið hvør politisk loysn verður vald í samband við ger av fíggjaðari eftirlønarskipan. Verður útboð av føroyskum virðisbrøvum skipað, er møguligt at eftirlønarupp- sparing eisini kann koma at gera gagn í Føroyum. Sum nú er, fer øll hendan langa uppsparingin av landinum í útlendsk láns- og partabrøv. Ein trupuleiki í hesum sambandi, sum lóggevarar okkara kundi sett sær fyri at loyst, er skipan av reglu- verki á realkredittøkinum. Realkredittvirksemi bleiv — eins og tryggingarvirk- semi — yvirtikið sum før- oyskt sermál, tá heima- stýrislógin kom í gildi. Løgtingið hevur lóggávu- heimild á økinum, men hevur enn ikki nýtt hendan rætt. Tað, at eingin lóggáva er á økinum nýtist ikki vera forðing fyri, at føroyskt realkredittfelag byrjar virk- semi, ei heldur at út- lendskar realkredittfyritøk- ur byrja virksemi í Før- oyum. Hinvegin hevði verið best, um greiðir lóggávu- karmur vóru galdandi. Realkredittlóggáva — eins og skipan av øðrum fígg- ingarvirksemi — verður í dag í flest øllum framkom- num londum grundað á felags aðalreglur. Hesar aðalreglur eru t.d. at finna í sonevndum EU-direktiv- um, sum lond í Evropa — eisini lond uttanfyri EU — grunda sína lóggávu á. Hetta kundi eisini verið útgangsstøðið fyri føroyska lóggávu á økinum. Uppskot um rentustudning – er frágreiðing um 80-ini tikin til eftirtektar?