týsdagur 19. desember 2006síða 14

16 Nr. 245 - 19. desember 2006 tíðindi - føroyski bóka­ marknaðurin um aldaskiftið Martin Næs Í sambandi við at Bóka­ varðafelagið herfyri fylti 20 ár, hevði eg átikið mær at siga nøkur orð um føroyska bókamarknaðin um seinasta aldaskiftið. Tað, sum eg segði bygdi í høvuðsheitum á eina ritgerð, eg gjørdi í 2005. Nógvastaðni í føroyska bókaheiminum hava vit, sum so nógva aðrastaðni í okkara samfelag, at gera við eina sokallaða mini­ útgávu av tí stóra heims­ sam­felagnum. Í hesum føri eina miniútgávu av tí stóra bókasamfelagum. Men hóast hetta kann sigast at vera ein miniútgáva av teimum stóru, so hevur tann bókamarknaður, eg fari at umrøða næstan alla ta fyllu, sum hoyrir við til eina nýmótans, bók­menta­ frøðiliga viðgerð. Ì hesum sambandi skal eg beinanvegin siga, at yvir­skriftin, eg havi givið hesum hugleiðingum sipar til seinastu hendingina á bókamarknaðinum, har ein av góðu søgunum hjá Williami Heinesen verður latin í sum opera við stuðli úr oljuvinnuni. Opera men eingin olja - Ein pottur av tunnuni, segði Gunnar Hoydal í ei­num fyrilestri í 1999 (Land í sjónum, s. 153), skilt soleiðis, at ein pottur av hvørjari tunnu av olju í framtíðini skuldi fara til mentanina. Nú kann sigast, at tað spakuliga er farið at dryppa. Bókmentakønir út­lendingar og før­oyski bóka­­­- markn­aðurin Tá ið tú hittir bókmentakønar ella bókmentaáhugaðar út­lendingar á máli, og tey spyrja teg um føroyska bókaútgávu og fregnast eftir teimum umstøðum, sum bókin hevur hjá okkum, so hendir tað ferð eftir ferð, at tey øtast. Tey undrast yvir, at hug­takið føroyskur bóka­ marknaður yvirhøvur er til. Orsøkirnar til hesa undran kunnu sjálvandi vera nógv­ ar. Ætlanin er at tosa eitt sindur um, hvussu hesin marknaðurin sær út í dag. Hvussu hann fer at síggja út í framtíðini, tá ið hugtøk sum elektronisk talgilding av skrivaða ment­anararvinum fara at gera meira og meira um seg, skal eg lata liggja í hesum umfarinum, stundir verða ikki til eina slíka hypotetiska viðgerð. Skalt tú tosa um føroyska bókamarknaðin í dag, so mást tú hava okkurt at bera hann saman við. Her eru møguleikarnir ikki so nógvir. Tú kanst samanbera hann við eitt nú føroyska bókamarknaðin um næst­ seinasta aldarskftið, tvs. um ár 1900 ella tú kanst samanbera hann við bókamarknaðin í granna­ londunum, ella í londum, sum eru á stødd við Føroyar osfr. Vit hava onga vísindaliga heildarlýsing av føroyskum bókmentum, og tískil hava vit heldur onga lýsing av tí uppaftur yngra marknað­ inum. Tað, sum eg tí havi roynt at viðgera, byggir á tilfar, eg útvegaði mær frá persónum, stovnum og fyritøkum, og harumframt byggir hetta eisini á upp­ livingar og eygleiðingar, eg sjálvur havi gjørt. Við summar av lærdu háskúlunum í grannalond­ unum er bókmentafrøði, litte­ratursociologi, vorðin ein sjálvstøðug vísindagrein innan bókmentalesnaðin. Menn sum Robert Escarpit (1918-2000) í Fraklandi, sviarnir Lars Furuland (1928) og Johan Svedjedal (1956), Hans Hertel (1939) í Danmark og norðmaðurin Trond Andreassen (1951), bara fyri at nevna nakrar, hava gjørt stórarbeiði í teirra londum við at kanna og viðgera umstøð­ urnar hjá teirra bókment­ um, tí teir mettu og meta, at umstøðurnar hjá bókmentunum og høv­und­ unum hava ómetaliga nógv at siga fyri samlaða bók­ mentaliga úrslitið. Alt tað, sum hesi fólk­ ini hava skrivað um bókamarknaðin er skrivað aftaná seinna heims­bar­ daga. Skuldu vit tikið hetta fyri tað einasta sanna, so fær lesarin skjótt ta fatan, at eingin føroyskur bókamarknaður hevur verið til seinna partin av 20. øld. Við undantaki av 5 reglum um føroyska felagsskapin Fjølrit, í bókini Bok- Norge (2000) eftir Trond Andreassen, so verður okkara bókamarknaður so gott sum ikki umrøddur uttan fyri landoddarnar. Orsøkin til hetta er sjálvandi ikki bara tí, at útlendsku bókmentafrøðingarnir ikki eru nóg væl dagførdir, men eisini vantandi pro­ fessionalisering á okkara egna bókamarknaði. Okk­ um vantar almenn tøl og aðrar upplýsingar um t.d. framleiðslu, útgávu og sølu, tøl, sum kunnu vera við at geva eina heildarmynd av støðuni. Okkum vant­ ar eisini sáttmálar á fleiri økjum millum upphavs­ rættarfólk og forløg/for­ midlarar. Hevði hetta til­farið verið tøkt, hevði tað lætt munandi um, at fingið eina heildarlýsing av støðuni. Men hóast hesi viðurskifti, so hava vit ein føroyskan bókamarknað. Og so kunnu vit kjakast í allar ævir, um vit hava ein góðan ella ein vánaligan bókamarknað. Tað er ein annar spurningur. - Onkursvegna haldi eg, at okkum vantar ein felags front, har tey sum manna marknaðin standa meira saman. Øll skaldaverk eru meira enn bara ein einføld, lítil hending, sum fer fram, tá ið ein høvundur skrivar ein tekst, sum fyrr ella seinni kemur fyri eygu lesarans. Nú á døgum kanst tú siga um ta bókmentaliga til­ gongdina, og tað er líka­ mikið um tú býrt í Føroyum ella í Fraklandi, í Grønlandi ella í Týsklandi, at hetta er ein handilslig tilgongd, sum setur fíggjarlig krøv í fleiri liðum. Í næstan øll­ um førum eru tað í dag hesi bæði tingini, sum seta dagsskránna á bóka­marknað­ inum: tað handilsliga og tað fíggjarliga. Hvat so við tí mentanarliga? kann verða spurt, hevur tað ikki størsta týdningin? Kaldi veruleikin er tann, at er tað handilsliga og tað fíggjarliga ikki komið upp á pláss, so kanst tú bíða leingi eftir tí mentanarliga. Hóast føroyski bóka­ mark­naðurin í sær sjálv­ um ikki er væl lýstur á hesum øki, so kanst tú við at lesa hesar útlendsku bók­ mentafrøðingarnar, eisini lesa ymiskt um okkara egnu viðurskifti. Fyri okk­ um kann eisini tað, sum teir lítið og einki skriva um – hava stóran týdning. Sum lesari verður tú skjótt varugur við, at ikki bara í Føroyum, men víða hvar í heiminum eru tað heilt fitt av fólki , sum byggir teirra fíggjarligu tilveru upp um tað, at bókin livir, og at bókin í heimssamfelagnum í dag livir eitt góða lív. Bókin verður enn givin út, men lutfalsliga fá av øllum teimum fólkum í verðini, sum, á ein ella annan hátt, liva av at fáa bókina út til lesaran, eru rithøvundar ella upphavsfólk. – So kunnu vit spyrja, hvussu hava hesi tað? Í okkara samfelag hava hesi fólkini tað ikki gott, og tað hava tey ongantíð havt. Við hesum havi eg ikki sagt, at tey ikki hava tað betur í dag enn t.d. tá ið M.A.Jacobsensheiðurslø nirnar vóru latnar á fyrsta sinni í 1958 – tá, ljóðandi upp á 500 ella 1000,- kr. haldi eg. Seta vit ljóskastaran á okkara egna samfelag, síggja vit skjótt, at tað er heilt vanligt, at tann sum letur rávøruna, rithøvundin, livir av onkrum heilt øðrum enn tí at skriva bøkur, meðan tað at bøkur verða skrivaðar útvegar nógvum øðrum menniskjum daglønir. Odd­ vør Johansen segði herfyri í einari samrøðu: “eg kann ikki loyva mær at læsa meg inni og skriva. Eg arbeiði alla tíðina; eg spæli orgul og undirvísi eisini. Men eg haldi, at alt tað sum eg geri, og sum er við til at gera, at eg ikki kann skriva alla tíðina, ger meg ríkari. Ein ummælari vildi kanska sagt, at hatta kundi eg gjørt betri, men tað kann eg ikki, tá ið viðurskiftini eru, sum tey eru.” (Vísir. Jólini 2004, s.9-10). – So kann man siga, at hetta er einki nýtt, soleiðis hevur tað altíð verið, og tú kanst rokna við, at hetta eru stórt sæð treytirnar, tá ið tú hevur valt at búleik­ ast í einum samfelag sum hesum. Tú kanst t.d. hyggja at, hvussu tað í veru­ leikanum kann gangast í øðrum yrkjum í okkara samfelag, uttan tó at taka hetta sum eitt gott dømi. Tak ein føroyskan bónda. Hvussu nógvar føroyskar bøndur t.d. kennir tú ikki, sum framvegis í dag, mugu klára at fíggja árliga húsarhaldið, við at arbeiða upp á veg fyri kommununa, nær sagt ‘tá ið fjøllini eru gingin’, tí teir klára ikki at liva sum bøndur? Støðan á føroyska bókamarknaðinum um aldarskiftið : Sum dømi um nøkur fyri­ brigdi, sum eru við at mynda ein bókamarknað, kundi eg nevnt: rithøvundar og týðarar ritstjórar og bókaprýðarar forløg, bókaútgevarar, bókaklubbar stuðulsgrunnar prentarar lesarar bókahandlar, bókaútsølur bókasøvn og bókasavnslóg skúlar, miðnámsskúlar og hægri útbúgvingar Opera men eingin olja