mánadagur 4. desember 2006síða 11

Nr. 234 - 4. desember 2006 11 tíðindi Vit mugu leggja tað, sum farið er aftur um bak, vísa hvørjum øðrum álit, taka støðu og síðani í felag seta dagsskránna Suðuroy er landafrøðiliga ein samanhangandi eind og tí ein arbeiðsmarknaður fyri seg, eins og vit í stóran mun eru felags um eitt nú eldra­økið, skúlaøkið og mentunarøkið. Tað er av størsta týdningi, at hesi viðurskifti verða samskipað á skilabesta hátt, soleiðis at sum fragast fæðst burtur úr givna tilfeinginum. Lands­ politiskt eru vit eitt valdømi. Tí er eisini ógvuliga umráð­ andi, at økið stendur saman út eftir, finnur felags stev, og fær sum fragast burtur úr landspolitiskt. Miðnámsskúlin ein landspolitisk ræðumynd Longu við løgtingslóg nr. 62 frá 9. juni 1988 varð heimilað landsstýrinum at fara undir bygging av mið­námsskúla og næminga­ heimi í Hovi. Eisini vóru ætlanir frammi um at byggja handilsskúla í Suð­ ur­oynni. Ì dag – 18 ár seinni - eru tvinni grundøki gjørd byggibúgvin til Mið­ námsskúla, men eingin skúli er bygdur, meðan næm­ingaheimið, sum var við í upprunaætlanini, er gloppið okkum av hondum. Ætlaninar um bygging av handilsskúla gjørdust av ongum, eins og lands- og kommunupolitiskur ófrið­ ur framvegis ræður við­ víkjandi byggingini av mið­námsskúla og nú eisini um bygging av ellis- og røktarheimið. Hóast talan er um landspolitisk málsøki burtur av og ábyrgdin tí fult og heilt liggur hjá okk­ara landspolitikarum, eri eg sannførdur um, at høvdu vit í 1988 eitt felags forum, sum vegna oynna sum heild tók avgerðir og setti dagsskránna mótvegis teimum í økinum valdu landspolitikarunum og mót­ vegis landspolitisku mynd­ ugleikunum sum heild, var støðan øðrvísi. Nú er bert at vóna, at ígongdverandi ætlan um bygging av Miðnámsskúla og byggingin av ellis- og røktarheiminum, soleiðis sum nakrar av kommununum ynskja tað, verða framdar í verki. Allir landspolitisku flokk­ arnir hava gjøgnum árini so ella so verið við til at flyta miðnámsskúlan aftur og fram millum bygdirnar í oynni. Tí tænir tað ongum endamáli at gera málið flokkspolitiskt, soleiðis sum landspolitikarar og okkurt valfelag í oynni gera. Kommunupolitiskar sólskinssøgur Tá sagt verður, at kommunu­ politikararnir í oynni ikki kunnu samstarva og ikki hava álit hvør á øðrum, er tað ikki veruleikin. Hettar varð so staðiliga prógvað, tá báðar tær størru kommunurnar í oynni, eftir innbjóðing frá Vágs Býráð, á fundi í Øravík tann 27. apríl 2005 samdust um, hvar ávikavist miðnámsskúli og ellis- og røktarheim kundu verða bygd, samstundis sum kommunurnar vóru til reiðar at fara saman í eina kommunu. Á fundinum bleiv givið og tikið og fingu vit ikki øll okkara vilja. Tað týdningarmesta var tó, at ein semja um eina væl nýtiliga ætlan varð fingin í lag. Hóast tað elvdi til nakað av misnøgd, at báðar tær størru kommunurnar vóru í so bráðar, og ikki savnaðu sær undirtøku hjá smærru kommunum í oynni, áðrenn farið varð norður í landsstýrið, má sam­ anumtikið sigast, at talan var um eina stórhending. Hugstoytt og niðurbrótandi var tað hinvegin, at lands­ politikararnir dagin eftir tóku kommunurnar av ræði og kolldømdu loysnina. Hettar ítøkiliga dømi um manglandi stev millum kommunupolitikarar og lands­politikarar í oynni, elvdi til stóra ónøgd og misálit á landspolitikararnr, heldur enn á kommunu­ politikararnar í oynni. Lemj­ andi ófriðurin um bæði miðnámsskúla/ellis- og røktarheim og um komm­ unusamanlegging helt tí áfram og breiddi seg seinni til bý- og bygdaráðini. Umframt at kommunurnar í oynni samstarva um felags barnaverndarnevnd, eru kommunurnar eisini á einum málið um eitt nú bygging av eftirskúla í Hvalba, eins og kommunurnar eru samdar um arbeiðsleist og fígging av Suðuroyarætlanini. Eisini á øðrum økjum er samstarv um alla oynna og hava t.d. bæði svimjifeløgini við góðum úrslitum samstarva í longri tíð, eins og samstarv hevur tikið seg upp millum bóltfeløgini. Stevið er kanska ikki helt gott enn – tó munin fragari enn millum landspolitikararnar í oynni. Fyrimunir við at savnað oynna í eina kommunu Nakrir av fyrimunum, ið hava verið nevndir, eru í høvuðsheitum hesir: Ein sterk, ógegnig og muna­dyggari kommunal um­siting, sum, umframt at røkja verandi uppgávur betur, hevði verið før fyri at røkt fleiri og størri upp­ gávur, sum í dag skapa arbeiðspláss í megin­øki­ num. Grundarlag fyri størri ser­kunnleika á tí tekniska økinum og innan eitt nú løgfrøði, grannskoðan og búskaparfrøði á staðnum, heldur enn at rinda fyri ser­ kunnleika aðra staðni frá, umframt at hettar hevði skapt tiltrongd, vællønt størv í økinum. Felags stev á lands­polit­ iskum stigi. Hettar soleiðis at oyggin sjálv setir dags­ skránna og skipar økið sum eina heild. Eina munadygga fíggjar­ ætlan, heldur enn fleiri smáar fíggjarætlanir. Yvirskipaða íløguætlan fyri økið, heldur enn sum nú, har smærri eindirnar hvør sær gera somu íløgur. Fyrimunirnir, sum eru ávístir omanfyri, eru yvir­ skipaðar, ítøkiligar og eftir mínum tykki neyðugar broyt­ingar, um vit skulu menna oynna aftur. Vansarnir við at savna oynna í eina kommunu Teir vansar, ið hinvegin hava verið nevndir, eru í stuttum hesir. Fyrimunir og vansar eru ikki nóg væl lýstir fyri borg­ arunum. Politikararnir hava ikki álit hvør á øðrum og duga ov illa at tosa saman. Talan er um nýtt og í nógvar mátar ókent evni. Her er talan um heldur óítøkiligan, kenslubornan ótta fyri broytingum. Tá sagt verður, at fyrimunir og vansar ikki eru nóg væl lýstir og at talan er um nýtt - og í nógvar mátar ókent evni, er talan um eina ávísa undirmeting av borgarunum. Tosað hevur nevniliga verið um komm­ unusamanleggingar nú í fleiri ár, eins og komm­ unur aðrastaðni í landin­ um hava lagt saman – og tað við góðum úrslit­um. Hvat álitinum og tos­ingar­ lagnum millum komm­ unu­politikarnar í oynni við­víkur, er tað í høvuðs­ heitum landspolitisk ógreiða, eitt nú viðvíkjandi ábyrgdarbýtinum millum land og kommunur, umframt landspolitisk uppílegging í kommunal viðurskifti, sum hevur elvt til sundurlyndi í oynni. Tíverri er eisini komið fyri, at einstakir kommunupolitikarar í makt­ar­loysi ikki hava kent sær hógv og tí hava úttal­að seg knortlut og ógvus­liga til fjølmiðlarnar og har­við borið brenni á bálið. Eg eri tó sannførdur um, at langt teir flestu kommunupolitikararnir í oynni hava álit hvør á øðrum og eru til reiðar at tosa seg til rættis, soleiðis sum gjørt varð á omanfyri nevnda fundi í Øravík. Við støðugt fallandi fólka­tali, versnandi inn­ tøkugrundarlag, sum gerst alt meira óstøðugt, eins og aldurs- og kynsbýtið gerst alt meira avlagað, eru ikki stundir at draga málið enn longur út. Okkara ung­ dómur hevur hvørki hug ella stundir til at bíða – tey flyta burtur. Tvær kommunur í einari oyggj er ikki loysnin Eydnast tað ikki at leggja oynna saman í eina komm­ unu á hesum sinni, er betur at varðveita núverandi bygnað, heldur enn at býta oynna í tvær kommunur. Verður talan um tvær kommunur, gleppa omanfyri ávístu fyrimunir okkum av hondum komandi árini, eins og tað í mínum hugaheimi er lítil ivi um, at óhepnað kapppingin millum tey bæði størru plássini í oynni fer at halda áfram og enntá økist. Sum støðan er í dag við 7 kommunum, síggja vit eisini týðuliga, at valdu landspolitikararnir verja borg og gjara út, alt eftir um teir hava sítt heimabeiti sunnan - ella norðan fyri Hovstúgvu. Leggja vit ikki saman í eina kommunu, verður oyggin mest sannlíkt framhaldandi landspolitiskt sindrað í tvinnar hálvur, har Suðuroyggin sum heild verður stórið taparin. Tí er tað umráðandi, at vit hava dirvið til at standa saman og vísa hvør øðrum álit, fyri síðani at taka avgerðir, Suðuroynni sum heild, fjøld­ini og framtíðini til frama. Gamlar lands­politiskar syndir Tíverri eru enn nøkur, ið sum undarførslu fyri samanlegging í eina komm­unu, gera tað til ein kommunupolitiskan trupul­ leika, at ávísir landsstovnar, okkurt virki, sum hevur verið hálvalment, og onkur almennur skúli, gjøgnum árini eru flutt av Tvøroyri ella úr Vági. Her er enn einaferð talan um avgerðir, tiknar í landsstýri, á løgtingi ella í landsfyrisitingum í Havn. Tað er tí ikki rætt og rímuligt at skjóta kommunupolitikarum í Suð­uroynni hesi viðurskifti í skógvarnar. Leggja vit oynna saman í eina komm­ unu og stilla ópolitskt upp, tá val verður til eitt fe­lags kommunustýri, vildi eg mett, at vit í størri mun sleppa undan slíkum órógv­ andi illgitingum. Lat okkum taka við læru, lata tað sum farið er liggja og í felag ganga framtíðini á møti. Saman stendur Suðuroy sterkari Tvøroyri Jaspur Vang Í Dimmu og Sosialinum 28. novembur sigur Sølv­ ar Michelsen úr »Sig nei- bólkinum« soleiðis: »Ong­a­staðni vísir søga n okk­um, at samkynd hava ver­ið fyri happing sum bólk­ur…«. Tí­verri er hetta ikki satt. Í hvussu er ikki, um vit eru samd um, at happing í ringasta føri elvir til harð­skap og týning. Fúlasta dømið um for­ fylg­­ing av samkyndum er, sum ikki einaferð, úr Naz­i­týsklandi og hersettu lond­­u­num. Í vitloysinum at reinsa 1000-ára ríkið fyri spillu, vóru saman við jødum, sigoynarum, Jehova vitnum, brek­að­ um, kommunistum, so­s­­i­ alde­mokratum og vinstr­­ a­hallum annars, eisini sam­­kynd savnað í legur. Har skuldu samkyndu menn­i­nir bera ljósareyð­ an trí­hyrning seymaðan á klæðini. Kvinn­urnar bóru svartan trí­hyrn­ing. Eina meting um, hvussu nógv samkynd lótu lív í jagstr­anini ber sjálvandi til at finna fram. Men í Amsterdam, framm­­an fyri Vestur­ kirkj­uni, er í hvussu er eitt »hom­o­mon­u­ ment«. Tríggir trí­hyrn­ ing­­ar úr ljósareyðum granittsteini, til minnis um tey samkyndu, ið vórðu jagstr­­að og týnd undir naz­i­smuni. Javnan liggja blóm­ur við minn­ is­merkið. Og lat okkum dvølja í Amsterdam og í Hollandi. Tí hagar rýmdu í síni tíð øll tey, ið talaðu fyri frælsari hugs­an. Eitt nú John Locke, sum í 1689 gav út bókina »Bræv um tolsemi«, ið væl er verd at lesa í dag. Aftan fyri Vestur­kirkj­ una í Amsterdam liggur Anne Frank Huis, húsini har Anna Frank, saman við for­eldr­unum og nøkr­ um vin­fólk­um teirra, ið øll vóru jødar, goymdi seg fyri naz­ist­isku út­ reinsk­­anini. Utt­an fyri Vest­ur­­kirkj­­una stendur stand­mynd av Onnu Frank. Standmyndin er sera lítil, og hetta undr­ ar í fyrstani, ser­liga nú Sigmundur Brest­is­s­on stend­­ur framman fyri okk­­­ara Vesturkirkju við út­­breidd­­um ørmun sum ein annar DiCaprio í stevninum á Titanic. Men sum frálíður skilir tú, at myndin av hesi lítlu gentuni við boygdum høvdi og hondunum sam­an­­løgd­­um framman fyri sær móti kjólanum, júst er rætta mynd­in. Hótti hendan lítla gent­an germansku rasuna? Men nazistarnir vóru ikki teir einastu, ið for­ fylgdu samkyndum. Í Sov­jet­­sam­­veld­i­num tald­ust hom­o­­seks­uel ikki imillum homo-sov­ jetika (nýggja sov­­jet- menn­iskj­að). Sam­kynd vórðu mett sum for­derv­ að og sjúk. Tí varð, við vís­indaligum fram­ferð­ a­r­­hátti, roynt at grøða sam­­kynd. Mær vitandi eru hesar royndir ikki at finna í lesnaðinum, ið læknar um okkara leiðir brúka. Í frælsa heimi­num var upp móti nýggj­ari tíð (60-ini) lógarbrot at verða sam­kyndur, so sum ong­lend­­ing­­urin segði: »Leypst tú úr skáp­ i­num, so varð tú læstur inni«. Og í USA metti McCarthy tey sam­kyndu at vera næstan líka stór hóttan móti tjóðini sum kommunistar. Vit kunnu siga ja ella nei, men at gloyma ella tiga hesar sannleikar burt­ ur er skammiligt móti minninum um tey, ið rakt vórðu. Viðmerking til Sølvar Michelsen Herálvur Jacobsen Innsent tilfar Av tí at vit fáa rættuliga nógv innsent tilfar sendandi – meira enn vit fáa í blaðið – hevur blaðleiðslan verið noydd at gjørt nakrar avmarkingar. Enn sum áður skal fult navn skal vera undir øllum innsendum greinum – annars verða tær ikki prentaðar. Harnæst tilskila vit okkum rætt til at ikki at taka við tilfar, sum eisini er sent øðrum bløðum ella hevur verið prentað aðrastaðni. Drúgvar greinar – greinar sum eru longri enn áleið 5.500 tekn, verða raðfestar lægri, og koma bert í blaðið, um pláss er fyri teimum. Tað er ein fyrimunur um vit fáa tilfarið umvegis teldupost ella á diskli.