mánadagur 4. desember 2006síða 12

12 Nr. 234 - 4. desember 2006 Bókaummæli Eyðun Joensen, sálarfrøðingur Næstseinasta mán­að­ar­skift­ ið kom út forvitnislig bók og sum so helst hin fyrsta av sínum slagi í Føroyum. Tað er Tórun Ellingsgaard, journalistur, sum so gjølla, hegnisliga og eymt hevur lýst lív og uppvøkstur hjá tí nú 40 ára gomlu og frá føðingini fjølbrekaðu Janu, einkardóttir teirr a Helenu og Hanus Samuelsen í Hoy­ vík og einkarsystkin Óla Samró í Hollandi. Talan er um grípandi, bersøgnan, hugvekjandi og samstundis væl frágingnan, sakligan lestur, sum fevn­ir um so mangt annað við­ komandi enn søguna um Janu, eldsálir, slóðbrótarar, umsorgan og ósvikaliga kærleika næstringanna. Bókin lýsir nevnliga eis­­ini væl søguna um tey menn­ingartarnaðu í Før­oy­ um og tey veldugu fram­ tøk, sum ótroyttiligar eld­ sálir saman við Helenu og teimum hava framt ta seinastu hálvu øld­ina frá tí mannavondu og mangan tvingaðu forfjóning av menningartarnaðum føroy­ ingum niður á Rødbygård fram til, at tað ikki longur gjørdist neyðugt at senda hesi børn við so skerdum førleikum burtur í fremmant land til fremmandar um­ støður, øðr vísi tungumál og aðr a siðvenju og mentan enn ta heim­ligu. Og tá tú lesur hesa bók, ger tað ikki verr i sam­stund­ is at hoyra Jógvan Arge lesa upp úr søguliga verk­ inum hjá Doris Hansen “Um hini”. Hesar báðar bøk­ur supplera sera væl hvørja aðr a. Hin fyrr a neyv søgugjøgnumgongd og henda seinra somuleiðis søga, men meira bygd upp um ítøkiligar mannalagnur og feskari aktualitet. Bókin byrjar við tí truplu avbjóðing, tað er at muga ásanna sum annars spill­frísk familja at hava fingið fjølbrekað barn. Vit spyrja hví, men fáa einki svar, og eg veit frá mínum arbeiðslívi um illa ands- og/ ella sinnisbrekað foreldur , bæði tvey, sum kortini bara hava fingið vælment børn. Bókin lýsir øgiligar av­ bjóð­ingar hjá næstringum til menn­ingartarnað og ber sam­svarandi boð um at loysa úr lagdi og at bróta upp úr nýggjum hjá eini vanligari kjarnufamilju, sum í lívsins vónríka vári fær eitt so fjølbrekað barn sum Janu, og so eru tað eisini so mangar aðr ar fa­milj­­ur í líknandi støðu og summar við enntá fleiri brek­aðum børnum. Bókin sigur søguna um familjunnar ómetaliga stríð og strev fyri egnar sakir, men eisini orku og yvir­skot til at taka hend­ ur saman við øðr um javn­ stillaðum at skora á avvarð ­ andi myndugleikar í eini tíð, har samfelagið als ikki var gearað til at taka hond um brekað fólk og teirr a avvarð andi. Bókin er eisini ein viðkomandi, um enn stundum bersøgin, partur av søguni um Javna, landsfelagsskapin ands­ brekaðum at bata og ikki minst tað hjá Óla at vera einkarsystkin til eina so svárt brekaða lítlasystir, sum kom at fylla so nógv í teirr a heimi og huga. Higartil hava á føroyskum mest verið skrivaðar lívs­ søgur um búskaparlig stór­ menni, og gott tað sama, men bókin um Janu er hóp­ in øðr vísi bæði í skapi og innihaldi. Har eru eingi hagtøl um so og so nógvar mettaðar munnar, men bert tey trý smáu, stetlandi fet­ ini, sum síðani tíverr i skjótt svunnu burtur aftur fyri well. Havi sjálvur í undirvís­ ingarhøpi javnan skoytt hetta uppí, at sjálvt sera truplar avbjóðingar hjá summ­um menniskjum kunnu elva til víðskygni og aðr a menning, kveikja orku, sum ein ikki visti av og annars geva lívinum nýtt og víðfevndari innihald.Slíkt er so lætt hjá okkum øðr um at siga , og eg fekk eisini eina ordans ábreiðslu frá avvarð andi í dýrastu neyð, tá eg einaferð hevði fyri munni, at vit í grundini høvdu brúk fyri brekðum meðmenniskjum fyri reiði­ liga at fata og seta prís upp á fríska tilveru. Tað hevur verið sagt, at tað var heppið, at tað vóru Hanus, Helena og Óli, sum gjørdust familja hjá Janu, síðani tey høvdu ella fingu orku til at taka sær av henni og síðani sam­an við øðr um skorð a undir Javna, landsfelagið menn­ingartarnaðum at frama. Ikki tí, tað eru so mong onnur húski í líknandi støðu, og tí er bókin um Janu umframt eitt herð aklapp til hennara ein uppiborin viðurkenning til tey mongu onnur avvarð andi at fjøl­ brekaðum fólki, ein viður­ kenning til almenn starvs­ fólk, sum royna sítt ítasta at stimbra og veita brek­aðum sum mest av lívs­dygd, ein viðurkenning til øll tey mongu í Javna umframt ein viðurkenning til almennu Føroyar, sum seinastu hálvu øldina hóast alt eru komnar so langt framá at veita eisini slíkum skerdum meðborgarum og teirr a mannsømilig kor, hóast tað altíð verð ur at resta í. Men tað dylist ikki fyri, at uttan frumpionerar, jarn­ brot, gravkýr, buldosarar og aðr ar eldsálir saman við hóvligum fólkum við hælin var ikki vunnið so langt framá menningartarnaðum at bata. Eisini hetta stendur í bókini, stundum í so bersøgið og privatkent, men tað ger bara bókina enn meira spennandi at lesa, umframt at tann fjølmenti og landsumfatandi Javni- felagsskapurin er dynam­ iskur heldur enn einstátt­ aður. Ósemjur ella ei innan­ felags? Eg havi í mínum embæti í 3o ár havt nógv samband við avvarð andi til menningartarnað fólk og skiftandi formenn og nevndir í Javna umframt verið uttanlands upp á landsins besta saman við øðr um embætisfólkum og fólki frá Javna og havi so ikki kunnað varnast ann­að úteftir enn tryggan sam­ róður fyri felags søk. Tá eg tók hesa annars so snotuligu og vísti tað seg so væl skrivaðu bók fram ,fall tað mær fyri bróstið teir í mínum føri í so smáu og bleiku stavirnar umframt restandi innihaldsyvirlit og leitiorð skrá, síðani eg fyri tað nógva brúki fak­ bøkur at sláa upp í, men ikki bilar, síðani bókin er kronologiskt skipað og so fangandi lestur, at ein illa fær slept bókini fyrr enn aftaná síðsta stav. Faktuellar villur havi eg ikki funnið, tó eg ivist eitt sindur um málið um yvirtøkuna av donsku and­ veikraverndini, síðani eg ørminnist um, at Karin Kjølbro vegna Tjóð­veldis­ flokkin legði slíkt uppskot fram á Løgtingi langt áðr enn Javni fór at strevast fyri tí málinum. Og so ørkymlar tað helst onnur enn meg, at Karin so ofta og konsekvent verð ur nevnd Joensen og ikki Kjøl­bro, sum vit annars kenna og ímynda okkum hana bæði í politikki og í sínum stóra arbeiði fyri menningartarnaðum og ikki minst Javna; men bókin er fyri tað nógva skrivað út frá keldutilfari, og Karin var um tað mundið altso gift Joensen. Bókin um Janu er sum neyðug almenn kunning eis­ini væl skikkað til brúks í øllum skúlaskapi líka frá framhaldsdeild til yrkis­ útbúgvingar innan skúla­ skap, heilsurøkt og forsorg. Men ikki minst er bókin viðkomandi fyri avvarð andi til brekað børn umframt okkum mongu onnur, sum í okkara fáfongd hildu evnið vera okkum óviðkomandi og kanska eisini sluppu undan. Brekað fólk og teirr a av­varð andi eru partur av samfelagnum og hava sam­ haldsfesti frá øðr um so søtliga uppiborið. Og allarmest vænti eg bókina um Janu kunna veita teimum í Javna stimbur og áræði til nú og framyvir at bera førningin enn longur fram á leið. Eg vænti og vóni, at bók­in um Janu verð ur væl fagnað, nógv lisin og verð ur við til at kveikja vaksandi samhaldsfesti í okk­um mongu, sum góð­ varin bara taka tað sum eina sjálvfylgju at sleppa snikkaleys gjøgnum lívið. P.S. Javni er sum vøkstur lágur, krýpur fram við og hevur lyndi at fjala seg, so vit mugu níga niður at fáa eyga á hann og tann vónríka ljósagrøna litin. Í okkara urtagarð i er gróðursettur ein føroyskur pílur. Hann hevur ment seg líkt vøkstrinum Javna og hóast nógva fjálgan ikki nær námind øðr um javngomlum runnum nærhendis, men eg vildi treyðugt verið hann fyri uttan, og tað er ikki frítt fyri, at tann so følni pílurin minnir meg á Janu hjá Helenu, Hanusi og Óla. Jana – eitt hjartabarn - Bókin um Janu er sum neyðug almenn kunning eis­ini væl skikkað til brúks í øllum skúlaskapi líka frá framhaldsdeild til yrkis­útbúgvingar innan skúla­skap, heilsurøkt og forsorg, heldur Eyðun Joensen