leygardagur 27. januar 2001síða 12

gult cyan magenta svart Sosialurin Nr. 19 - 27. januar 2001 23 22 Sosialurin Nr. 19 - 27. januar 2001 VERDI 100 Ove Olsen Í dag, 27. januar eru 100 ár liðin, síðani stóra italska operatónaskaldið Giuseppe Verdi doyði í Milano. Nógvar av operum hansara hava heilt frá tá tær vóru framførdar fyrstu ferð hildið sær í altjóða reper- toirinum meira javnt og áhaldandi enn hjá nøkrum øðrum operatónaskaldi uttan kanska Mozart og Wagner. Heilt frá byrjan av vísti Verdi ta mest neyðugu gávuna hjá einum operatónaskaldi – nevni- liga evnini at skriva løg, sum lýsa kenslurnar hjá einum persóni í operuni og sum samstundis vekja kenslur í áhoyrarunum. Hetta var ein gáva, sum saman við áralongu roynd- um hansara at skriva dramatiskan tónleik til pallin, gjørdi Verdi føran fyri at skapa nøkur av teimum størstu meistara- verkunum innan italska opera, sum nakrantíð eru skapt. Italia og operan Tá vit samanbera hugtøk- ini romantikkur og italsk opera, so vóru hesi hugtøk tey somu í fyrru helvt av 1800-talinum. Gjøgnum alla 19. øld er operan so nógv tann týdningarmesti tónleikaformurin í Italia, og operan verður so at siga málgagn fyri tað serliga slagið av romantikki í Italia. Nógvar orsøkur vóru til hetta. Til dømis skrivar italski rithøvund- urin Benedetto Croce í 1908 soleiðis: Romantikkurin í sínum psykologiska ella romant- iska týdningi var ikki til í Italia í tí tíðarskeiðnum, sum verður rópt romant- iskt. Hann var ikki til, og kundi ikki vera til. Ikki bert tí, at italiumenn tá høvdu aðrar trupulleikar at hugsa um – tjóðskaparlig- ar, politiskar og sosialar – men tí at søguligu fortreyt- irnar fyri romantikkini vóru ikki til í Italia. Italia hevði ikki reformatiónina, mystisismuna, heimsspek- ina og myturnar, sum eyð- kendu tann norðureurope- iska romantikkin. Okkara tjóðskaparliga støða forð- aði fyri, at romantikkin blómaði sum aðrastaðni, skrivar Croce. Hendan niðurstøðan er nær tengd at tí søguligu støðu, sum Italia var í í fyrru helvt av 1800-talin- um. Frá gamlari tíð hevði Italia verið býtt sundur í ein hóp av smáum statum, sum høvdu ymiska polit- iska skipan. Har vóru fúrstadømi, kongaríki, kirkjustaturin, og ikki minst tey lýðveldi, sum vóru sprottin úr teimum gomlu bý-statunum. Italia var ikki ein politisk eind, og soleiðis var støðan eis- ini fyrst í 1800-talinum. Eftir fall Napoleons syrgdi Wiener-kongressin í 1815 fyri einum nýggjum makt- býti í Europa. Fyri Italia gjørdist avleiðingin tann sokallaða Restaurazione – ein endurstovnan av fleiri statslíknandi eindum sum til dømis kongaríkir, her- togadømir og stórhertoga- dømir, og so øðrum um- ráðum, ið vórðu roknaði sum landspartar av tí eyst- urríkska keisaradøminum. Umráði við hvør sínari søgu, traditiónum og trup- ulleikum. Og ígjøgnum alt tað romantiska tíðarskeiðið var Italia verandi í hesi støðu – býtt sundur í smá- ríkir – og soleiðis var tað, til landið varð savnað í eina tjóðskaparliga eind í 1860. Men hóast hesa støðu, so hevði Italia kortini ein felags mentunnararv, sum flestu italiumenn kendu seg knýttar at. Fyrst og fremst italska málið, italska listin sum heild og í fyrru helvt av 1800-talin- um eisini ein felags dreymur, sum gerst sterk- ari í kjalarvørrinum av »endurreisingini«: Dreym- urin um eina italska tjóð- skaparliga eind. Frælsis- hugsjónin, sum verður borin uppi bæði av til- vitanini um ein felags arv og av misnøgdini við tað útlendska okið, sum liggur á landinum. Og hetta bleiv endamálið hjá listini í tí italsku romantikkini – at uppala italiumenn til at kenna seg sum eitt fólk, at styrkja teirra frælsisdreym. Og tað listarliga amboðið til hetta kundi í Italia bert gerast operan. Fyri tað fyrsta tí at operan sum listargrein hevur sín upp- runa í Italia, og opera er fyrst og fremst grundað á sang, ið er tann náttúrlig- asti tónleikaformurin av øllum. Og opera-traditi- ónin í Italia hevði verið í støðugari menning heilt síðani tað fyrsta opera- húsið lat upp í 1637. Í fyrru helvt av 1800-talin- um var soleiðis ein hópur av opera-húsum í Italia – heilt frá tí stásiliga La Scala í Milano til tey mest eyðmjúku opera-hús í meira fjarskotnum býum. Verdi sum tjóðskaparlig ímynd Í 1830-unum vóru tað Bellini og Donizetti, sum vóru ráðandi á tí italska opera-pallinum, og eftir av Vincenzo Bellini doyði í 1835, bert 34 ára gamal, var Donizetti tann fremsti opera-komponisturin. Men tá Giuseppe Verdi byrjaði at skriva sínar operur sein- ast í 1830-unum fekk Italia av álvara tann opera-kom- ponistin, sum kundi gerast málgagn hjá rørsluni fyri italskari endurreisn. Fyrstu tvær operurnar hjá honum høvdu ikki so stóran týdn- ing í hesum sambandi, men í 1842 kom hann veruliga fram við stóru operuni Nabucco. Hon var eitt sera væleydnað verk, bæði musikalskt og polit- iskt. Her hoyrdu fólk ein nýggjan tóna, ið var ag- gressivur og ágangandi, eina sterka rútmu og há- borin í melodiunum. Tað víðagitna trælakórið – va pensiero sull’ali dorate – sum lýsir longsulin hjá teimum jødisku fangunum eftir heimlandinumm og frælsinum, skiltu italienar alt fyri eitt. Tað var júst hesin tónin og hetta hug- lagið, ið bar teirra egna longsul eftir italskum frælsi undan tí eystur- ríkska okinum uppi. Í teimum fyrstu operun- um hjá Verdi er tað fólkið, sum er tann veruligi høv- uðspersónurin, og tjóð- skaparkenslan er tað veru- liga evnið, og á henda hátt fingu operahúsini ein nýggjan, meira vandamikl- an politiskan týdning. Tann eggjandi tónleikurin hjá Verdi østi tjóðskapar- kensluna hjá áhoyrarunum. Verdi gjørdist ein ímynd – ja sjálvt hansara navn var ein ímynd. Fólk løgdu ein nýggjan týdning í bók- stavirnar VERDI, og tey róptu Viva Verdi. Meining- in við hesum var: Viva Vittorio Emmanuele, Ré d’Italia – Livið Viktor Immanuel, kongur Italia. Viktor Immanuel var kongur í Piemonte við høvuðsstaði í Torino, og hann vildu nógv hava sum konga í einum sameindum Italia. Og sjálvt um hand- lingin gekk fyri seg fyri langari tíð síðani og í heilt øðrum londum, so skiltu fólk sambandið við teirra egnu støðu í teimum oper- um, sum komu beint aftaná Nabucco – I Lom- bardi frá 1843, Ernani frá 1844 og Attila frá 1846. Við operum sínum upp ígjøgnum 1840-ini gjørdist Verdi ein politisk ímynd og operur hansara hildu tjóðskaparrørsluni uppi. Men samstundis menti hann hesi árini sín egna stíl, og hann fann skjótt sín heilt persónliga opera-stíl. Og operur hansara fóru meira og meira at snúgva seg um tað einstaka menn- iskja – teirra sinnalag, trupulleikar og innanhýsis viðurskifti. Macbeth frá 1847, Louisa Miller frá 1849 og Stiffelio frá 1850 eru allar tekin um ta gongdina. Ein gongd, sum í stóran mun hevði upp- runa sín í livandi áhuga hansara fyri bæði italskum og útlendskum bókment- um. Shakespeare var sera væl umtóktur aftur í 1800- talinum – í romantikkini – og Verdi hevði alt sítt lív sera stóra virðing fyri Shakespeare. Tríggjar av operum hansara eru grundaðar á sjónleikir hjá Shakespeare: Macbeth, Othello og Falstaff. Verdi leitaði altíð eftir áhugaverdum, sterkum og kenslubornum persónum, sum hann kundi brúka í sínum musikdramatisku verkum. Og í 1851 og 1853 komu tær tríggjar operurnar, sum fólk seinni hava kallað hansara rom- antisku trilogi – Rigoletto, Il Trovatore og La Traviata. Í veruleikanum er ikki talan um eina trilogi, tí evnini eru heilt ymisk, men tær verða kortini bólkaðar saman, tí tær í stíli eru líkar. Her er tað fyrsta stóra hæddarpunktið í langa lívsverkinum hjá Verdi. Søgurnar, sum operurnar eru grundaðar á, eru allar útlendskar – Rigoletto eftir Victor Hugo, Il trovatore eftir ein spanskan leik av Guttierez og La Traviata eftir Ale- xandre Dumas. Stór verk komu eisini seinni – til- dømis La forza del destino í 1862, Don Carlos í 1867 og Aida í 1871. Í Føroyum hevur eisini hansara fram- úrskarandi Missa da Re- quiem frá 1873 verið fram- ført. La Traviata Sum nevnt aðrastaðni, so er ætlanin at operan La Traviata skal framførast í Føroyum í august mánaða í sambandi við nýggju listastevnuna, sum Norð- urlandahúsið skipar fyri. Librettoina skrivaði F.H. Piave eftir skaldsøguni hjá Alexandre Dumas La dame aux camélias. Hetta er ein hugtakandi søga um eina vakra, fátæka unga gentu, sum kemur til Paris, har hon kemur inn í eitt lív í marglæti. Hon livir í veitslum við nógvum monnum kring seg. Men hon leggur alt hetta lívið aftanfyri seg tá ein ungur maður gerst góður við hana og hann verður henn- ara lívs kærleiki. Men seinni slítur hon samband- ið millum tey, tí hon sær hvussu fortíð hennara er til bága fyri sosialu støðu hansara. Hon hvørvur út úr lívi hansara og doyr at enda av tuberklum. Hetta er søgan í stuttum, og Verdi gjørdist alt fyri eitt hugtikin av henni og sá møguleikarnar fyri eini opera. Í dag verður La Tra- viata mett sum eitt meist- araverk við einum hópi av framúrskarandi melodium og tónleiki, sum ógvuliga væl lýsir teir ymsu persón- arnar í verkinum. Men tá operan fyrstu ferð var framførd á Teatro Fenice í Venezia í 1853 var fram- førslan beinleiðis ein fiasko. Áhoyrararnir hildu tónleikin vera torføran, teir dugdu ikki rættuliga við at persónarnir vóru í samtíðar klæðum. Høvuðspersón- urin – Violetta – var eisini framførd av eini heldur trivaligari sopran, og áhoyrararnir hildu tað vera eitt sindur láturligt, at hon skal doyggja av bróstsjúku. Men sum tey flestu meist- araverk, so yvirlivdi La Traviata hesar fyrstu trup- ulleikarnar og hevur alla tíðina verið millum best umtóktu operurnar hjá Verdi og hon hevur verið framførd á øllum heimsins stóru opera-pallum. Giuseppe Verdi hevði eini framúrskarandi evni at síggja klárt, hvat kravdist av einum verki fyri at tað skuldi virka væl á einum palli. Alt sítt lív sýtti hann fyri at slaka í teimum krøvum, hann setti fyri verk síni. Hetta saman við hansara einastandandi gávum at skriva góðan, melodiøsan tónleik, sum altíð var grundaður á tað týdningarmesta í italskari opera – sangin – gjørdi, at Verdi framvegis hoyrir millum tey størstu opera- tónaskaldini, sum nakr- antíð hava livað. Giuseppe Verdi f. 9/10-1813 • d. 27/1-1901 Í 1886 málaði Giovanni Boldini tónaskaldið Guiseppe Verdi (úr bókini Giuseppe Verdi, myten, mennesket og komponisten, eftir Francesco Cristofoli. Gyldendal 2000 Ove Olsen tónleikaleiðari, við trimum av verkum Verdi’s í tónaleikasavni Útvarpsins Mynd Jens Kr. Vang Uppslag frá frumsýningini av La Traviata í Venezia 6. mars 1853