fríggjadagur 19. januar 2007síða 67

Nr. 14 • 19. - 21. januar 2007 Vikuskifti 19 Tinghellan mugu tora at hugsa at tank­an, tí ES fevnir also um ann­að enn fiskivinnu. ES markn­ að­urin er í dag okk ara høvuð­s­markn­ aður og øll orka eig­ur at vera nýtt at til at virka fyri, at okk ara marknaðartreytir við ES verða betraðar. Gransking og útbúgving eru hornasteinar hjá nærum hvørj­um arbeiðsbólki í Visjón 2015, og júst tey bæði økini verða raðfest høgt í ES. ES hev­ur rammuætlanir innan bæði útbúgving og gransking, og við at krøkja okk um upp í tær, høvdu vit kunnu fingið til­t­rongda ferð á granskingina í Før­oyum. Sterkari fiskivinnusamstarv Verða Noreg, Ísland og Før­oy­ar at finna saman í EFTA, eru góð útlit fyri einum tættari samstarvi mill­um tær norðuratlantisku fiski­ vinn­u­tjóð­ir­nar. Hóast tað ikk i er eitt yv­ir­skip­að fiskivinnusamstarv í EFTA, so hevði eitt formelt sam­ starv millum Føroyar, Noreg og Ísland verið gróðrarbotnur fyri, at londini gjørdust sterkari úteftir. Her verður serliga hugsað um samráðingar við ES, har eitt formelt samstarv gjøgn­um EFTA, fór at gera tað lætt­ari hjá Noreg, Íslandi og Før­oy­um at standa saman og seta hægri krøv til ES- mynd­ug­leikar, tá samráðingar um fiski­ vinn­u­poli­tikk­in tóku seg upp. Hóast hesin spurningur fram­ vegis ber brá av at vera te­o­ret­ isk­ur, so hava løgmaður og ein norskur politikari longu víst á møg­ u­leikan. Hjá Føroyum hevði hetta verið funnin fress­ur, tí EFTA hevur eitt væl sterkari netverk og størri fyri­sit­ing, og hetta átti betra um møguleikarnar hjá Føroyum at samráðast – ikk i minst á fisk­i­vinn­ u­økinum. Politiskur friður Í politiska landslagnum hevur ver­ið óvanliga friðarligt, síðan kjak­ið um EFTA tók seg upp. Tað er sjáldan, at allir flokk ar á tingi stuðla einum máli, men hetta tykist meira ella minni galdandi í spurninginum um EFTA limaskap. Tann æviga orrustan um rík­is­ rætt­arliga støðu Føroya tyk­ist ikk i fyribils at hava gruggað kjakið um EFTA limaskap. Allir løgtingslimir hava ásannað at tað er í tøkum tíma, at Føroyar fáa ein virknari leiklut á uttanríkispolitiska økinum og at betra verður um marknaðaratgongdina hjá føroyskum vørum. Limaskapur í EFTA gongur báðum ynskjum á møti. Í Føroyum hava stórpolitisk mál lyndi til at drukna í innanhýsis politiskum ósemjum, men breiða semjan millum andstøðu og samgongu í hesum málinum slóðar fyri, at tað er frálíkur møguleiki at fáa nakað ítøkiligt burturúr arbeiðnum á uttanríkisøkinum. Tað er ikk i bert friður á politiska leikpallinum. Bæði arbeiðsgevarar og fakfeløgini plaga ikk i at smæðast burturímillum, um politikararnir hava ætlanir, sum teimum ikk i líkar. Áhugabólkarnir í Føroyum – serliga innan fiskivinnuna – hava eina ómetaliga stóra styrki, og politikararnir eru mangan hoknaðir í knøunum og hava givið eftir fyri ynskjum teirra. Hetta síggja vit best í teimum mongu seravtalum, sum ávísir samfelagsbólkar hava. Eitt sólarklárt dømi er skattalættin til fiskimenn og handverkarar uttanlands. Men bæði vinnulív og fakfeløg hava verið óvanliga spøk í málinum um EFTA. Antin eru tey líkasæl, ella síggja tey ongar vandar. At áhugabólkarnir serliga innan føroysku fiskivinnuna ikk i eru so eyðsýndir kemur helst av tveimum orsøkum. Hjá reiðarunum ger tað hvørki frá ella til, um Føroyar gerast partur av EFTA, tí fiskivinnupolitikk urin verður sum áður sagt á okk ara hondum. Vandin fyri at missa sín einkarætt á føroyska heima­sjógv­ in er snøgt sagt ikk i til stað­ar. Hóast EFTA limaskapur betr­ar um samlaðu markn­ að­ar­at­gongd­ ina hjá føroyskum vør­um, so er tað ein givin lutur, at ser­liga føroyskir fiskaseljarar hava nógv størri tørv á betri at­gongd til ES- marknaðin, sum er okk ara nógv størsti út­flutn­ings­markn­ aður. Tað er rættiliga sigandi, at hvørki politikarar ella fakfeløg geva EFTA nakran ans. Tað er eitt greitt tekin um, at týdn­ingurin av felagsskapinum fyri før­oyska samfelagið helst ikk i er tann størsti. Tað má ganga langt ímillum, at løgmaður og hansara em­bæt­ is­fólk hava fingið frí­ar ræsur at arbeiða uttan at politikarar, vinnulív ella fak­fel­øg banka upp á dyrnar og seta krøv. Hetta frælsið má geva løg­manni eina tiltrúgv um, at EFTA helst er mest realistiska leiðin at ganga um Føroyar skulu fáa tættari samstarv við Evr­opa. Men tú hevur hug at seta spurningin um limaskapur í EFTA ikk i bart út er eitt skálk­a­ skjól fyri at gera bara okk urt á uttanríkispolitiska økinum? Tað er í ES - og ikk i EFTA , at tey stóru tøkini hava verið tikin sein­asta áratíggju. Fríhandilsavtalur Tað er sannroynd, at vit hava havt óvanliga torført at gjørt hand­ils­sáttmálar við aðrar tjóð­ir. Besta dømi um tað er fríhandilssáttmálin við Russ­land, sum hóast drúgvar samráðingar, framvegis ikk i er komin undir land. Men eydn­ast tað løgmanni at inn­lima Føroyar í EFTA, fáa vit í einum atgongd til í alt 14 frí­hand­ ils­av­talur, sum EFTA hevur und­ir­ skrivað. Útlitini fyri øllum hes­um fríhandilsavtalum viga utt­an iva nógv hjá løgmanni. Mantraðið í altjóða heim­inum í dag er fríhandil. Tað er ein turkatrúgv upp á, at fríhandil tryggjar størri markn­ aðir, sum víðari tryggja størri vælferð og størri bú­skap­ar­lig­an vøkstur. Og hesa trúgv hava føroyskir politikarar tikið til sín. Ísland og Írland verða javn­an nevnd sum tvær tjóðir, vit skulu síggja upp til. Tær hava ein lítlan heimamarkna – eins og Føroyar – men sum hava krøkt seg til størri eindir sum EFTA og ES, og hetta hevur havt við sær, at londini hava blómað við stórum bú­skap­arligum vøkstri. Við at lata upp í­stað­in­fyri at byrgja seg inni. Vón­in er, at um fleiri føroyskar fyri­tøkur fáa atgongd til ein størri marknað, kunnu Føroyar gera Íslandi og Írlandi bragdið eftir. Kortini hevur lítið ver­ið kjakast um, hvørjar í­tøk­i­lig­ar møguleikar teir 14 frí­hand­ilssáttmálarnar geva Før­oyum. Hvat skalt tú hava 14 fríhandilssáttmálar til, um tú ikk i fært nýtt tær til nak­að? Tað er áhugavert at leggja til merkis, at samlaði út­flutningurin hjá teimum fýra EFTA-londunum bert er 2,3 % til tey londini, sum frí­ hand­i­lssáttmálar eru gjørdar við. Tí átti størri dentur verð­ur lagdur á, hvørji lond møg­u­leikar eru í enn bara at staðfesta, at talan er um 14 fríhandilsavtalur, tí hvat fara Føroyar at fáa burturúr ein­um fríhandilssáttmála við Palestina, Tunis ella Mak­e­donia, sum eru trý av lond­u­num? ella oyðimørk? Altjóða búskaparligi felagsskapurin EFTA telist í dag millum teir smáu altjóða felagskapirnar. EFTA kom undan kavi í 1960, og felagsskapurin varð tá mettur at vera eitt munagott alternativ til ES. Seinastu árini er talið av limum í felagsskapinum minkað umfatandi, tí tey flestu londini, sum upprunaliga vóru í EFTA eru blivin limir í ES. Í dag eru bert Noreg, Ísland og Liktenstein og Sveis limir í EFTA. Føroyar vóru limir í EFTA frá 1967 til 1972. Stutt um EFTA EBS er ein stytting fyri Ev­rop­ e­iska Búskaparliga Sam­ star­v­ið millum. ESB er ein av­tala millum ES og EFTA lond­ini. Samstarvið fevnir í høv­uðs­heit­um um , at vørur, kap­i­tal­ur, arbeiðsmegi og tæn­ast­ur skulu hava frítt at fara um landamørk. Avtalan mill­um ES og EFTA kom í gild­ið í 1992. Noreg, Ísland, Likt­ en­stein eru partur av EBS, meðan Sveis hevur valt at vera uttanfyri. Stutt um EBS Bulgarina, Kroatia, Makedonia, Rumenia, Turkaland, Marokk o, Tunis, Ísrael, Jordan, Libanon, Palestina, Kili, Mexico, Singapore. Fríhandilssáttmálar hjá EBS » - Eg eri persónliga skeptiskur við­ víkj­ andi limaskapi í EFTA, tí stovn­ urin er ein doyggjandi eind. Tað er einki dulsmál, at ES er tað stóra, meðan EFTA er bara næst­best. Hvat er virðir í EFTA, tá Ísland og Noreg fara upp í ES? Jóhan Dahl, Sambandstingmaður, Sosialurin 04.08.05 » - Uttan at gerast partur av EBS samstarvinum, síggi eg ikk i stórvegis vinning í at gerast limur í EFTA. EBS avtalan er uttan iva tað berandi í EFTA í dag. Uttan hana er felagsskapurin lítið verdur. Inge Lønning, Næstformaðurin í norsku uttanríkisnevndini, Sosialurin 11.08.05 » - Parturin av EFTA, sum ikk i fevnir um EBS samstarvið, vigar ómetaliga lítið politiskt. Eg skal ikk i leggja meg út í føroyska ynskið um limaskap, tí tað er nakað tit sjálvir mugu gera av, men eg havi ringt við at fáa eyga á stórvegis fyrimunir at vera limur av EFTA uttan EBS samstarvið, Inge Lønning, næstformaðurin í norsku uttanríkisnevndini, Sosialurin 11.08.05